📖 વ્રત-કથા

🎨 હોળી (હોલિકા દહન અને ધુંદડી) વ્રત કથા

✍️ જ્યોતિષાચાર્ય આદિત્ય ધર દ્વિવેદી · 🔎 અંતિમ સમીક્ષા: · 🧮 ગણના-પદ્ધતિ

કથા

દૈત્ય રાજા હિરણ્યકશિપુને કોઈ માણસ કે પ્રાણી, દિવસ કે રાત, ઘરની અંદર કે બહાર, શસ્ત્રો કે શસ્ત્રોને મારી ન શકે તે માટે વર હતો. ઘમંડમાં તેણે પોતાનો પૂજા આદેશ આપ્યો, પરંતુ તેનો પુત્ર પ્રહલાદ વિષ્ણુ ભક્ત હતો. પિતાએ પ્રહલાદને પર્વત પરથી નીચે ઉતાર્યો, હાથીને કચડી નાખ્યો, ઝેર આપ્યું-દરેક વખતે ભક્ત બચી ગયો.

હિરણ્યકશિપુની બહેન હોલિકાએ તેને આગમાં બળી ન જવા માટે વરદાન આપ્યું હતું. તે પ્રહલાદને ખભામાં લઈને ચિતા પર બેઠી હતી-પણ ભક્ત "નારાયણ-નારાયણ" જપ કરતો રહ્યો; જ્યારે વરદાનનો દુરુપયોગ થયો ત્યારે હોલિકા બળીને ખાખ થઈ ગઈ, પ્રહલાદ બહાર આવ્યો. ફાલ્ગુન પૂર્ણિમા ની તે રાત-હોલિકા દહનઃ દુષ્ટતા બળી ગઈ, ભક્તિ બચી ગઈ. પછી નૃસિંહ ખૂણામાંથી પ્રગટ થયો અને સાંજ સુધીમાં, દહલીઝ પર, ખભામાં, નખથી હિરણ્યકશિપુને મારી નાખ્યો.

બીજી વાર્તા-શિવ એ ત્રીજી આંખથી કામદેવને બાળી નાખ્યો (વસંત પંચમી પછી), રતિના વિલાપ પર હોળીના દિવસે કામદેવને "અનંગ" તરીકે પુનર્જીવિત કર્યો-તેથી હોળી પ્રેમ-રંગનો તહેવાર છે; બ્રજમાં રાધા-કૃષ્ણ ના હોલી-કૃષ્ણ એ માતા યશોદાના વાંદરા પર રાધા પર રંગ મૂક્યો હતો.

કથાનું મહત્વ — આ વ્રત શા માટે

હોલિકા દહનનો નિયમઃ પ્રદોષ-કાલ માં, પૂર્ણિમા તારીખે અને * * ભદ્રા-વગરના * * સમયે-ભદ્રા (વિષ્ટિ કરણ) માં દહન પ્રતિબંધિત છે; ભદ્રા પછી (અથવા ભદ્રા-પૂંછડી). તેથી જ દર વર્ષે મુહૂર્ત એ અલગ-અલગ ઓવરલેપ સમય આપ્યો છે; તમારા શહેરના પંચાંગ-પૃષ્ઠ પર ભદ્રા સમય જુઓ.

હોલાસ્ટકઃ હોળીના આઠ દિવસ પહેલા (ફાલ્ગુન શુક્લ અષ્ટમી થી પૂર્ણિમા) માંગલિક કાર્યો પ્રતિબંધિત છે-લગ્ન, ગૃહ-પ્રવેશ નહીં; હોળી પછી ચૈત્ર-નવરાત્રી સુધી મુહૂર્ત ફરી ખુલે છે.

નવી લણણીઃ દહનની આગમાં ઘઉં-જવ-ચણા (હોલા) ના લીલા વાળને ભૂનાવીને અને ઘરે પ્રસાદ ખાઈને લાવવું-આ "હોળી" નામનું મૂલ છે; દહનની રાખ/આગને ઘરે લાવવાથી ઓરડાનું દહન શુભ છે. દુષ્ટ (હોલિકા) બળી જાય છે, ભક્તિ (પ્રહલાદ) બચી જાય છે-આ ભાવના.

કથા સાંભળવાનો નિયમ

  • કથા પૂજા પછી અને આરતી પહેલાં સાંભળવી/વાંચવી — આખું પરિવાર સાથે બેસે.
  • વ્રત રાખનારે શાંત મનથી સાંભળવું; દીપક પ્રજ્વલિત રહે અને હાથમાં થોડા અક્ષત-ફૂલ રાખો.
  • કથા પૂરી થવા પર ફૂલ દેવ-ચરણોમાં ચઢાવીને પ્રણામ કરો; પ્રસાદ બધામાં વહેંચો.

📿 હોળી (હોલિકા દહન અને ધુંદડી) ની પૂજા પદ્ધતિ (પગલું-દર-પગલા) →

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

હોલી માં ક્યારે છે-દહન અને રંગ?

ઉપરની બે તારીખો છે-ફાલ્ગુન પૂર્ણિમા ની સાંજે હોલિકા દહન (પ્રદોષ-કાલ, ઉપરનો સમય) અને પછીના દિવસે રંગોની હોળી/ધુંદી; પંચાંગ-ગણતરી દ્વારા.

હોલિકા દહનનો સાચો મુહૂર્ત કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

પૂર્ણિમા તારીખ + પ્રોપેશ-કાલ (સૂર્યાસ્ત થી ~ 2 કલાક 24 મિનિટ) + ભદ્રા-સમય-ત્રણેય સાથે હોવા જોઈએ. ભદ્રા જો ખામીયુક્ત હોય તો સમાપ્ત થયા પછી (અથવા ભદ્રા-પૂંછડી); પૂર્ણિમા પછીના દિવસે ખામીયુક્ત ન હોય તો તે જ રાત્રે. ભદ્રા નો ચોક્કસ સમય પંચાંગ-પૃષ્ઠ (તમારા શહેર) પર છે.

હોલાસ્ટેક શું છે?

હોળી પહેલાના આઠ દિવસ (ફાલ્ગુન શુક્લ અષ્ટમી થી પૂર્ણિમા)-તેમાં લગ્ન, ઘર-પ્રવેશ, મુંડન જેવા માંગલિક કાર્યો કરવામાં આવતા નથી; હોળી પછી ફરી શરૂ થાય છે.

બડકુલ્લે/ગુલેરી શું છે?

સોયના છિદ્રો (સૂકા) સાથેની નાની ટીકીઓ, જે સુતરાઉ હોય છે અને માળાઓ બનાવવામાં આવે છે-પિતા, હનુમાનજી, શીતલા માતા, ઘરના નામ પરથી-અને હોલિકા દહનમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે; ઉત્તર ભારતની મહિલાઓની પ્રથા.

રંગ પંચમી શું છે?

હોળીનો પાંચમો દિવસ (ચૈત્ર કૃષ્ણ પંચમી) મહારાષ્ટ્ર-મધ્ય પ્રદેશમાં રંગોનો મુખ્ય દિવસ છે-ઇન્દોર-ઉજ્જૈનનો "ગેર", મુંબઈ-પૂણેનો રંગ પંચમી; બ્રજમાં આ દિવસ સુધી ધૂમ રહે છે.

હોળી પછી શીતલા અષ્ટમી/બસૌરા શું છે?

7-8 દિવસ પછી હોળી ચૈત્ર કૃષ્ણ અષ્ટમી (અથવા સપ્તમી)-શીતલા માતાને એક દિવસ પહેલા બનાવેલું ઠંડું ભોજન અર્પણ કરવું, તે દિવસે સ્ટોવ ન બાળવો; શિશુઓના ચેચક-રક્ષણનો ઉપવાસ (લીલમ અલગ છે).

🏠 હોલી (હોલિકા દહન અને ધુંદડી) 2026 -તારીખ, મુહૂર્ત, સંપૂર્ણ લીલમ · બધા વ્રત-તહેવાર