🥣 શીતલા અષ્ટમી (બસૌડા/બસૌડા) વ્રત કથા
કથા
એક ગામમાં દરેક ઘર વસૌડા ઉજવતું હતું, પરંતુ એક વૃદ્ધે ઓરડો બાળીને ગરમ ભોજન બનાવ્યું હતું. શીતલા માતા વૃદ્ધાવસ્થામાં ગામમાં આવી-વૃદ્ધાવસ્થામાં ઘર આગમાં બળીને ખાખ થઈ ગયું, તેના બાળકો તાવથી પીડાતા હતા. વૃદ્ધ મહિલા રડી પડી અને અન્ય ઘરોમાં ગઈ-ત્યાં ઠંડુ ભોજન અને ઠંડુ પાણી હતું; માતાએ કહ્યું, "હું ઠંડુ છું, મને ઠંડુ જોઈએ છે; તમે આગ સળગાવી દીધી અને તમારું ઘર સળગાવી દીધું".
વૃદ્ધે માફી માંગી, માતાને ઠંડા પાણી અને ગંદા ખોરાક (દહીં-મીઠી ચોખા) થી ઠંડુ કરી; માતા ખુશ થઈ, બાળકો સ્વસ્થ થયા, ઘરે સ્થાયી થયા. ત્યારથી, ચૈત્ર કૃષ્ણ અષ્ટમી ને સ્ટોવ બર્ન કર્યા વિના ઠંડા ખોરાક આપવાનું અને ઉનાળામાં ઠંડકથી રોગને દૂર રાખવાનું રિવાજો અપનાવવામાં આવ્યું છે.
સ્કંદ-પુરાણમાં શીતલા માતા બ્રહ્માની પુત્રી છે અને ઝવરાસુર (તાવના રાક્ષસ) ને વશ કરે છે-ગધેડામાં બેસીને, ઝાડી-સૂપ-કલશ-નીમ લઈને, તેઓ તાવ-ચેચકને શાંત કરે છે; તેથી જ "શીતલા-સપ્તમી/અષ્ટમી" નો ઉપવાસ બાળકોને બચાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
કથાનું મહત્વ — આ વ્રત શા માટે
«શીતલા "= ઠંડક આપનાર-ગધેડા પર સવારી, હાથમાં ઝાડી (સફાઈ), સૂપ (હવા), લીંબુ (દવા), કળશ (ઠંડા પાણી): આ સંપૂર્ણ સ્વરૂપ ગરમીની બીમારીઓ-સફાઈ, ઠંડક, લીંબુ સામે રક્ષણનું પ્રતીક છે. તેથી જ પૂજા માં લીંબુ, ઠંડુ પાણી અને વાસી (આગ વગરનું) ભોજન.
બસૌડાઃ પૂજા પહેલાં એક દિવસ (સપ્તમી ને) બધું રાંધવામાં આવે છે; અષ્ટમી એ સ્ટોવ-ફાયરનું પૂજા છે પરંતુ તેને બાળી નાખવામાં આવતું નથી-તે ઋતુ પરિવર્તન પર એક દિવસ શરીરને ઠંડુ ભોજન આપવાની આયુર્વેદિક પ્રથા પણ છે (પછી વાસી ભોજન બંધ થાય છે).
રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણામાં સૌથી વધુ પ્રબળ છે; બંગાળમાં અલગ તારીખો પર શીતલા-પૂજા. તે ઘરની મહિલાઓનો-ખાસ કરીને માતાઓનો-ઉપવાસ છે; નવી કન્યાનો પ્રથમ વસૌડા માયકેથી છે.
કથા સાંભળવાનો નિયમ
- કથા પૂજા પછી અને આરતી પહેલાં સાંભળવી/વાંચવી — આખું પરિવાર સાથે બેસે.
- વ્રત રાખનારે શાંત મનથી સાંભળવું; દીપક પ્રજ્વલિત રહે અને હાથમાં થોડા અક્ષત-ફૂલ રાખો.
- કથા પૂરી થવા પર ફૂલ દેવ-ચરણોમાં ચઢાવીને પ્રણામ કરો; પ્રસાદ બધામાં વહેંચો.
📿 શીતલા અષ્ટમી (બસૌડા/બસૌડા) ની પૂજા-પદ્ધતિ (પગલું-દર-પગલું) →
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શીતળ અષ્ટમી {Y} માં ક્યારે છે?
ઉપરોક્ત તારીખ આ વર્ષની ચૈત્ર કૃષ્ણ અષ્ટમી છે-પંચાંગ-ગણતરી દ્વારા; સવારના પૂજા નો સમય (સૂર્યોદય/બ્રહ્મ-મુહૂર્ત) પણ ત્યાં જ છે. ઘણા પરિવારો સપ્તમી (એક દિવસ પહેલા) ની ઉજવણી કરે છે-તેમની પોતાની રીતને અનુસરો.
બસૌડા શું છે અને તે દિવસે ભોજન કેમ ન બને?
«વાસી "ભોજનનો દિવસ-બધું એક દિવસ પહેલા બનાવીને અષ્ટમી ને આગ વગર ઠંડુ ખવડાવવામાં આવે છે; શીતલા માતાને ઠંડુ પ્રિય છે (કથા), અને ઋતુ પરિવર્તન પર એક દિવસ ઠંડા ભોજનની આયુર્વેદિક પ્રથા પણ.
શીતક સપ્તમી અને અષ્ટમી વચ્ચે શું તફાવત છે?
બંને એક જ તહેવાર છે-રાજસ્થાન-ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારો સપ્તમી પર, ઉત્તર પ્રદેશ-હરિયાણા અષ્ટમી પર; ભોજન સપ્તમી/ષષ્ઠી ની સાંજ બને છે. ગુજરાતમાં શ્રાવણ નો "શીતલા સાતમો" એક અલગ તહેવાર છે (જન્માષ્ટમી પહેલા).
શીતલા માતા કોણ છે?
કાચબા-ખીલ-તાવની દેવી (સ્કંદ-પુરાણ), ગધેડામાં સવાર, ઝાડી-સૂપ-કળશ-નીમ-સફાઈ, ઠંડક અને દવાનું પ્રતીક; ઝવેરાતને વશ કરતી; માતાઓ બાળકોને બચાવવા માટે પૂજા કરે છે.
શું ગેસ-સ્ટોવ સંપૂર્ણપણે સળગી શકતા નથી?
પરંપરા અનુસાર નહીં-આખો દિવસ ઠંડો રહે; વૃદ્ધ/દર્દી/બાળક (દૂધ ગરમ કરવું, દવા) ની જરૂર હોય તો જરૂર મુજબ બાળો-માતાઓ ઠંડી ઇચ્છે છે, પીડા નહીં.
🏠 શીતલા અષ્ટમી (બસૌડા/બસૌડા) 2026 -તારીખ, મુહૂર્ત, સંપૂર્ણ લીલમ · બધા વ્રત-તહેવાર
