🌑 अमावस्या (पितृ-तर्पण, स्नान-दान) पूजा-विधि — कैसे करा (चरण-दर-चरण)
हे मासिक अमावस्या ची घरेलू विधि आहे — सुबह स्नान-तर्पण, दान, पीपल-पूजा, शाम दीप; सोमवती व शनिश्चरी ची विशेष रीत सोबत मध्ये।
अमावस्या (पितृ-तर्पण, स्नान-दान) कैसे करा — पूजा चे चरण
- सुबह: ब्रह्म-मुहूर्त/सूर्योदय वर स्नान (नदी/तीर्थ किंवा घर वर गंगाजल-तिल मिला जल); सूर्य-अर्घ्य; संकल्प — «अमावस्या स्नान-दान-तर्पण, पितृ-तृप्ति साठी»; कई घर मौन (मौनी ची तरह) काही तास।
- तर्पण (घर चे पुरुष/न असोत तर स्त्री): तांबे चे लोटे मध्ये जल-काले तिल-कुशा, दक्षिण मुख, अँगूठे ची कडे पासून जल पितरों ला — «(गोत्र) (नाव) तृप्यताम्» 3 बार, पिता-पितामह-प्रपितामह व माता-पक्ष; जनेऊ दाहिने कंधे (अपसव्य); पितृ-सूक्त/गीता-7; तर्पण न आता असो तर सिर्फ़ जल-तिल दक्षिण दिशा मध्ये «सर्वे पितरः तृप्यन्ताम्»।
- दर्श-श्राद्ध (असो सके तर): अपराह्न/कुतुप (ऊपर वेळ) मध्ये पिंड/खीर-पूड़ी चा अर्पण, पंचबलि (गाय-कुत्ता-कौआ-चींटी-देव), ब्राह्मण/बेटी-दामाद ला भोजन-दक्षिणा; न असो सके तर गाय-कौए ला खीर-रोटी व ग़रीब ला भोजन।
- दान: अन्न (चावल-गेहूँ), तिल, वस्त्र, जल-पात्र, छाता-जूते (ऋतू), गाय-चारा; शनिश्चरी वर काले तिल-उड़द-सरसों-तेल-लोहा-काला वस्त्र; सोमवती वर सुहाग-सामग्री व सफ़ेद वस्तु; भौमवती वर गुड़-मसूर।
- पीपल-तुलसी: पीपल ला जल-दूध-तिल, दीप, 108/7 परिक्रमा (सोमवती वर सुहागिनें 108 बार सूत लपेटते झालेले — फल-मिठाई-सिक्के चढ़ाकर, कथा); तुलसी ला जल-दीप (अमावस्या ला तुलसी तोड़ना वर्ज्य); शनि-मंदिर (शनिश्चरी) — तेल-दीप, «ॐ शं शनैश्चराय नमः», हनुमान-चालीसा।
- शाम: घर मध्ये दक्षिण दिशा मध्ये तिल-तेल चा दीप (पितरों चे साठी), मुख्य दरवाजा वर दीप, काली/दुर्गा-पूजा (काही परंपराएँ — दीवाली/कौशिकी अमावस्या); शिव-अभिषेक (चंद्र-दोष); सात्विक भोजन, कई घर नमक-रहित।
- व्रत: दिन-भर फलाहार/एक वेळ भोजन (सोमवती-शनिश्चरी वर विशेष); निर्जला नाही; बुज़ुर्ग-रोगी सामान्य सात्विक।
- स्त्रियाँ: सोमवती अमावस्या — पीपल-परिक्रमा व्रत (रिकामे कथा), पति-संतान ची दीर्घायु; मासिक-धर्म मध्ये तर्पण-पूजा नाही (स्मरण-दान); नवविवाहिता पहली सोमवती मायके/ससुराल ची रीत पासून।
पूजा-सामग्री ची सूची (checklist)
तर्पण ची सामग्री + दान + पीपल-पूजा + वार-विशेष — अमावस्या ची सूची।
- तर्पण: तांबे चा लोटा/थाली, जल, गंगाजल, काले तिल, कुशा (आसन-पवित्री), जौ, दक्षिण दिशा चा आसन, जनेऊ
- श्राद्ध (असो सके तर): खीर-पूड़ी/पिंड-सामग्री (चावल-जौ-तिल-घी-शहद), 5 पत्ते (पंचबलि), फूल (सफ़ेद), धूप-दीप (तिल-तेल), पान-सुपारी, दक्षिणा
- देणगीः अन्न, तीळ, कापड, पाण्याचे भांडे, छत्र/कंबळ, गाय-चारा; शनिश्रीः काळे तीळ-उड़द-मोहरी-तेल-लोह-काळे कापड; सोमवतीः गोड पदार्थ, पांढरी वस्तू; भौमवतीः गुड-मसूर
- फिकस रिलिजिओसा-पूजा: पाणी-दूध-तीळ, कच्चे सूत (108 परिक्रमा – सोमवती), फळे-मिठाई-नाणी, दिवा, रोळी-अक्षत
- तुळशी-दीप, शिव-अभिषेक (पाणी-दूध-बेलपत्ता), शनि-दीप (तेल), हनुमान-चालीस
- शाम: तिल-तेल चा दीप (दक्षिण), द्वार-दीप; काली/दुर्गा-पूजा (काही परंपराएँ)
- भोजन: खीर-पूड़ी (पितरों ला), सात्विक (नमक-रहित — काही घर), फलाहार
- पुस्तकः पितृसत्ता/गीता-7/सोमवती-कथा/शनि-स्तोत्र
खीर-पूड़ी (पितरों ला), सात्विक भोजन, तिल-गुड़ — अमावस्या ची स्वयंपाकघर
अमावस्या ला पितरों चे साठी खीर-पूड़ी (किंवा त्यांची प्रिय वस्तु) — आधी गाय-कौए-कुत्ते ला ग्रास, नंतर ब्राह्मण/ग़रीब, नंतर घर; भोजन सात्विक — प्याज़-लहसुन-माँस-मद्य नाही, कई घर नमक-रहित/एक वेळ; तिल-गुड़ (शनिश्चरी), सफ़ेद खीर (सोमवती); दक्षिण मध्ये अमावसै-तर्पण चे नंतर सादा भोजन।
- खीर (चावल-दूध) + पूड़ी — पितरों चा भोग; कद्दू/लौकी ची सब्ज़ी, उड़द-दाल चे बड़े, कढ़ी (श्राद्ध-रीत)
- पंचबलि-ग्रास: गाय-कुत्ता-कौआ (खीर-रोटी), चींटी (आटा-चीनी), देव (घी); ब्राह्मण/बेटी-दामाद ला भोजन
- सोमवती: सफ़ेद वस्तु — खीर, दूध-भात, मिश्री; पीपल ला फल-मिठाई; व्रत-पारण पीपल-परिक्रमा चे नंतर
- शनिश्चरी: तिल-गुड़ चे लड्डू, उड़द-खिचड़ी (दान व भोजन), सरसों-तेल; भौमवती: गुड़-चना
- व्रत-फलाहार: फळ, दूध, साबूदाना; नमक-रहित भोजन (काही घर) — लौकी-दही-खीर
- क्षेत्रीय: महाराष्ट्र (पोळा — भाद्रपद अमावस्या) पुरण-पोली, बैलों ला; तमिळ (अमावसै) — तर्पण चे नंतर वड़ा-पायसम; बंगाल (कौशिकी/दीपान्विता) — काली-भोग खिचुड़ी; गुजरात (दिवाळी अमास) — मिठाई; पंजाब (मस्या) — लंगर-कढ़ी-चावल
नियम — क्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- प्रत्येक अमावस्या पितरों चा तर्पण (जल-तिल, दक्षिण मुख) — न आए तर सिर्फ़ जल-तिल व गाय-कौए ला ग्रास
- स्नान-दान (अन्न-तिल-वस्त्र-जल), पीपल-तुलसी ला जल-दीप, शाम दक्षिण मध्ये तिल-तेल दीप
- सोमवतीः पीपल-परिक्रमा (108 धागे), सुहाग-कथा; शनिश्रीः शनि-दिवा-तेल-दान, हनुमान-चालीसा
- सात्विक/नमक-रहित भोजन, खीर-पूड़ी पितरों ला; शुभ-आरंभ (विवाह-यात्रा) टाळा
- पितृ-दोष असो तर अमावस्या-तर्पण मासिक उपाय; गीता-7/पितृ-सूक्त
❌ क्या न करा
- अमावस्या ला तुलसी तोड़ना, बाल-नाख़ून, तेल-मालिश (काही रीत), शाम चे नंतर श्मशान/सुनसान (लोक-मान्यता)
- माँस-मद्य-तामसिक, कलह, झूठ; पितरों ची निंदा; भिक्षुक-अतिथि ला रिकामे लौटाना
- नया कार्य-आरंभ, विवाह-सगाई, प्रवास (लोक-रीत — शास्त्र मध्ये केवळ शुभ-संस्कार वर्ज्य)
- तर्पण उत्तर मुख/बाएँ हात पासून; रात्र मध्ये श्राद्ध (सूर्यास्त चे नंतर नाही)
- अंधविश्वास — अमावस्या «अशुभ» नाही, पितृ-देव-दिन आहे; बच्चों ला डराना नाही
प्रतिज्ञा-कथा
सोमवती अमावस्या (पीपल-परिक्रमा) ची कथा: एक साहूकार ची सात बहुओं मध्ये सर्वात छोटी बहू ला धोबिन ने आशीर्वाद दिया «सदा सुहागिन रहो»; बहू ने पूछा — धोबिन बोली «सोमवती अमावस्या ला पीपल ची 108 परिक्रमा सूत लपेटकर करून, नंतर भोजन करून … पूर्ण कथा वाचा →
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पुढील अमावस्या केव्हा आहे? {Y} ची अमावस्या-तिथियाँ?
ऊपर पुढील अमावस्या ची तिथी, तिथि-खिड़की व श्राद्ध-मुहूर्त (कुतुप/अपराह्न — दिल्ली) आणि आने वाली 12 अमावस्याएँ महिना-नाव व वार-विशेष (सोमवती/शनिश्चरी) सहित आहेत — उदया-तिथि नियम पासून; तर्पण त्या दिवस जब अमावस्या दिवस मध्ये (अपराह्न) असो — तिथि-खिड़की पाहा।
सोमवती अमावस्या क्या आहे आणि स्त्रियाँ क्या करती आहेत?
सोमवार ला पड़ने वाली अमावस्या — साल मध्ये 1-3; सुहागिनें व्रत रखकर पीपल ची 108 परिक्रमा कच्चा सूत लपेटते झालेले करती आहेत, फल-मिठाई-सिक्के चढ़ाकर, सोना-धोबिन/साहूकार-बहू ची कथा सुनकर, नंतर भोजन — पति-संतान ची दीर्घायु व अखंड सुहाग; तीर्थ-स्नान (हरिद्वार-प्रयाग) चा विशेष फळ; ऊपर सूची मध्ये «(सोमवती)» लिखा आहे।
शनिश्चरी (शनि) अमावस्या वर क्या करा?
शनिवार ची अमावस्या — शनि-शांति चा श्रेष्ठ दिवस: शनि-मंदिर/पीपल वर सरसों-तेल चा दीप, काले तिल-उड़द-तेल-लोहा-काला वस्त्र दान (ग़रीब/सफ़ाई-कर्मी ला), «ॐ शं शनैश्चराय नमः» 108, हनुमान-चालीसा, शनि-स्तोत्र (दशरथ-कृत), पितृ-तर्पण सोबत; साढ़ेसाती-ढैया वाले विशेष; कुंडली-जाँच (साडेसाती-अहवाल) पासून आधी पुष्टी।
तर्पण कैसे करा, पंडित न असो तर?
स्नान करून दक्षिण मुख बैठें, तांबे चे लोटे मध्ये जल-काले तिल-(कुशा); अँगूठे ची कडे पासून जल छोड़ते झालेले «(गोत्र) (वडील/दादा चा नाव) तृप्यताम्» 3-3 बार, नंतर «सर्वे पितरः तृप्यन्ताम्»; अंत मध्ये गाय-कौए ला खीर-रोटी, ग़रीब ला अन्न — हेच सरल दर्श-तर्पण; स्त्री देखील करून शकते आहे (पुत्र न असो तर); पूर्ण विधि चे साठी पितृ-पक्ष पन्ना।
अमावस्या ला क्या नाही करना चाहिए आणि का?
शास्त्र मध्ये केवळ शुभ-संस्कार (विवाह-मुंडन-गृह-प्रवेश) वर्ज्य — चंद्र-हीन तिथी, मन निर्बल; लोक-रीत मध्ये नया कार्य-यात्रा-ख़रीद टालना, तुलसी न तोड़ना, माँस-मद्य नाही, शाम चे नंतर सुनसान पासून बचना; वर जप-दान-तर्पण-ध्यान चे साठी हे श्रेष्ठ दिवस — अमावस्या «अशुभ» नाही।
कौन-सी अमावस्याएँ बड़ी आहेत?
माघ — मौनी (मौन-स्नान), आश्विन — सर्व पितृ (महालय), कार्तिक — दीपावली (लक्ष्मी-पूजा), श्रावण — हरियाली (पौधे-झूले), ज्येष्ठ — वट सावित्री/शनि-जयंती, भाद्रपद — कुशग्रहणी/पिठोरी/पोळा, चैत्र — भूतड़ी, फाल्गुन — फाल्गुनी; सोमवती-शनिश्चरी वार पासून; सबके पन्ने hub वर।
🏠 अमावस्या (पितृ-तर्पण, स्नान-दान) 2026 — तिथी, मुहूर्त, पूरा पन्ना · सर्व व्रत-सण
