🪔पूजा-पद्धत

🪙 धनतेरस (धनत्रयोदशी) पूजा-विधि — कैसे करा (चरण-दर-चरण)

✍️ ज्योतिषाचार्य आदित्य धर द्विवेदी · 🔎 अंतिम समीक्षा: · 🧮 गणना-पद्धती

हे घरेलू विधि आहे — दिवस मध्ये ख़रीद आणि सफ़ाई, शाम ला प्रदोष मध्ये पूजा आणि यम-दीपक।

धनतेरस (धनत्रयोदशी) कैसे करा — पूजा चे चरण

  1. सुबह घर ची सफ़ाई; मुख्य दरवाजा वर रंगोली, तोरण, स्वस्तिक आणि दोन्ही कडे लक्ष्मी-पद (पैरों चे निशान) बनाएँ — दहलीज़ पासून पूजा-स्थान ची कडे।
  2. दिवस मध्ये ख़रीदारी — धातु चा बर्तन (पीतल/ताँबा/चाँदी; ख़ाली नाही लाते, उसमें चावल/शक्कर/जल भरकर घर लाएँ), सोना-चाँदी चा सिक्का, नई झाड़ू, धनिया चे बीज, दीये।
  3. शाम ला पूजा-स्थान वर चौकी वर लाल कपड़ा बिछाकर लक्ष्मी-गणेश, कुबेर आणि भगवान धन्वंतरि चा चित्र/मूर्ति ठेवा; ख़रीदा झाला बर्तन-सिक्का सामने ठेवा, त्या वर रोली-अक्षत।
  4. प्रदोष-काल (ऊपर वेळ) मध्ये पूजा: कलश-स्थापना, दीप-धूप, फूल, रोली-अक्षत, खील-बताशे, मिठाई, धनिया; «ॐ धन्वंतरये नमः», «ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं कुबेराय नमः» व लक्ष्मी-मंत्र चा जप; धन्वंतरि पासून आरोग्य आणि कुबेर-लक्ष्मी पासून धन ची प्रार्थना।
  5. तिजोरी/बही-खाते/गल्ले ची पूजा — रोली पासून स्वस्तिक, अक्षत, फूल; व्यापारी नई बही याच दिवस किंवा दीवाली ला शुरू करतात आहेत।
  6. यम-दीपदान: सूर्यास्त चे नंतर आटे किंवा मिट्टी चे चौमुखी दीपक मध्ये सरसों चा तेल, चार बत्तियाँ; घर चे बाहेर दक्षिण दिशा ची कडे मुख करके ठेवा, अनाज (गेहूँ) ची ढेरी वर; कुटुंब ची स्त्री हात जोड़कर प्रार्थना करे — «मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह, त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम»। रात-भर जलने दें।
  7. घर चे प्रत्येक कोने, तुलसी-चौरा, स्वयंपाकघर, जल-स्थान आणि दरवाजा वर 13 (किंवा 5-7) दीये जलाएँ — दीपोत्सव यहीं पासून शुरू होतो आहे।
  8. आरती चे नंतर प्रसाद बाँटें; ख़रीदा बर्तन पहली बार दीवाली ची पूजा मध्ये किंवा पुढील दिवस स्वयंपाकघर मध्ये उपयोग करा।

पूजा-सामग्री ची सूची (checklist)

पूजा-सामग्री दीवाली चे साठी देखील सोबत मध्ये ले लें — तीन दिवस पर्यंत चलती आहे।

  • लक्ष्मी-गणेश, कुबेर आणि धन्वंतरि जी चा चित्र/मूर्ति, लाल कपड़ा, चौकी
  • मिट्टी चे दीये (13 किंवा अधिक), सरसों चा तेल, घी, रुई ची बत्तियाँ
  • यम-दीपक साठी आटे/मिट्टी चा चौमुखी दीपक + गेहूँ ची ढेरी
  • कलश, आम चे पत्ते, नारियल, मौली, रोली, अक्षत, हल्दी, चंदन
  • खील-बताशे, मिठाई (लड्डू/बर्फ़ी), फळ, पान-सुपारी, लौंग-इलायची
  • धनिया (साबुत) — पूजा मध्ये आणि दीवाली चे नंतर बोने ला
  • नया धातु-बर्तन / सिक्का / झाड़ू — ख़रीदा झाला, पूजा मध्ये रखने ला
  • फूल-माला (गेंदा), कमल (मिले तर), गुलाब
  • रंगोली चे रंग, तोरण, लक्ष्मी-पद चे छापे
  • धूप-अगरबत्ती, कापूर, आरती-थाळी, गंगाजल

🛍 पूजा-सामग्री पाहा

धनतेरस चा भोग आणि भोजन

धनतेरस वर व्रत अनिवार्य नाही — हे पूजा-ख़रीद चा दिवस आहे; वर कई घरों मध्ये स्त्रियाँ प्रदोष-व्रत (त्रयोदशी) रखती आहेत आणि पूजा चे नंतर फलाहार/भोजन करती आहेत।

  • भोग: खील-बताशे, सफ़ेद मिठाई (बर्फ़ी/पेड़ा), धनिया-गुड़ ची पंजीरी (कई घरों मध्ये विशेष), नारियल, फळ
  • धन्वंतरि जी ला: तुलसी-दल चे सोबत दूध/खीर किंवा हल्दी-दूध चा भोग — आरोग्य चा प्रतीक
  • दीवाली ची मिठाइयाँ (गुझिया, शक्करपारे, नमकीन) कई घरों मध्ये धनतेरस पासून च बनना शुरू
  • प्रदोष-व्रत रखने वाली स्त्रियाँ दिवस मध्ये फल-दूध, पूजा चे नंतर सात्विक भोजन
  • नए बर्तन मध्ये पहिला भोजन दीवाली चे दिवस बनाएँ — खीर किंवा हलवा

नियम — क्या करा, क्या न करा

✅ क्या करा

  • पूजा प्रदोष-काल मध्ये (ऊपर वेळ), आणि असो सके तर स्थिर लग्न (शाम ~6:30-8:30) मध्ये
  • यम-दीपक ज़रूर जलाएँ — दक्षिण दिशा, घर चे बाहेर, रात-भर
  • बर्तन ख़ाली न लाएँ — चावल/शक्कर/जल भरकर घर मध्ये प्रवेश करा
  • झाड़ू ला पूजा मध्ये ठेवा, नंतर सन्मान पासून उपयोग; धनिया चे बीज दीवाली चे नंतर बोएँ
  • आरोग्य चे देवता धन्वंतरि ला प्रणाम — घर चे बीमार सदस्य चे साठी विशेष प्रार्थना

❌ क्या न करा

  • किंवा दिवस उधार देना/लेना, काँच-प्लास्टिक व लोहे ची ख़रीद (लोहा शनि चा — परंपरा मध्ये वर्ज्य; स्टील वर मत भिन्न आहेत)
  • काळ्या-टोकाच्या वस्तू, चाकू-कात्री खरेदी करणे
  • यम-दीपक वर पाय किंवा त्याला हिलाना; दक्षिण दिशा चे अलावा कहीं आणि रखना
  • ख़रीद चे जुनून मध्ये क़र्ज़ लेकर सोना — धनतेरस श्रद्धा चा दिवस आहे, दिखावे चा नाही
  • घर मध्ये गंदगी किंवा कूड़ा — लक्ष्मी-आगमन पासून आधी सफ़ाई अनिवार्य

प्रतिज्ञा-कथा

राजा हिम चे पुत्र ची पत्रिका मध्ये विवाह चे चौथे दिवस सर्प-दंश पासून मृत्यू लिखी थी। नई दुल्हन ने त्या रात्र पति ला सोने नाही दिया — कमरे चे दरवाजा वर सोने-चाँदी चे गहनों आणि सिक्कों चा ढेर लगाया, चारही कडे दीपक जलाए आणि रात-भर गीत-कथा… पूर्ण कथा वाचा →

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

धनतेरस {Y} मध्ये केव्हा आहे?

ऊपर दिली गेली तिथी किंवा साल ची कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी आहे — पंचांग-गणना पासून; प्रदोष-काल चा पूजा-समय (दिल्ली) देखील तिथेच आहे। यदि त्रयोदशी दोन दिवस प्रदोष ला छुए तर ज्या दिवस सूर्यास्त चे नंतर त्रयोदशी असो, वही धनतेरस।

धनतेरस ची पूजा चा शुभ मुहूर्त क्या आहे?

प्रदोष-काल — सूर्यास्त पासून सुमारे 2 तास 24 मिनिटे पर्यंत (ऊपर अचूक वेळ)। इसमें वृषभ (स्थिर) लग्न — दिल्ली मध्ये शाम क़रीब 6:30-8:30 — सर्वश्रेष्ठ; लक्ष्मी स्थिर रहें, म्हणून स्थिर लग्न।

धनतेरस वर क्या ख़रीदें?

धातु चा बर्तन (पीतल-ताँबा-चाँदी), सोना-चाँदी चा सिक्का/गहना, नई झाड़ू, धनिया, दीये, स्वयंपाकघर चा नया बर्तन। ख़रीद श्रद्धा आणि सामर्थ्य चे नुसार — एक छोटा बर्तन किंवा झाड़ू देखील पर्याप्त आहे।

यम-दीपक कैसे आणि केव्हा जलाएँ?

सूर्यास्त चे नंतर आटे/मिट्टी चे चौमुखी दीपक मध्ये सरसों चा तेल, चार बत्तियाँ; घर चे बाहेर दक्षिण दिशा ची कडे, अनाज ची ढेरी वर ठेवा; कुटुंब ची स्त्री प्रार्थना करे आणि दीपक रात-भर जले।

क्या धनतेरस वर व्रत रखते आहेत?

अनिवार्य नाही; कई स्त्रियाँ त्रयोदशी चा प्रदोष-व्रत रखती आहेत — दिवस मध्ये फळ, प्रदोष-पूजा चे नंतर भोजन। धन्वंतरि-पूजा आणि यम-दीपक शिवाय व्रत चे देखील पूर्ण मान्य आहेत।

🏠 धनतेरस (धनत्रयोदशी) 2026 — तिथी, मुहूर्त, पूरा पन्ना · सर्व व्रत-सण