📖 व्रत-कथा

💛 गुरुवार (गुरुवार) व्रत कथा

✍️ ज्योतिषाचार्य आदित्य धर द्विवेदी · 🔎 अंतिम समीक्षा: · 🧮 गणना-पद्धती

कथा

बृहस्पतिवार व्रत-कथा: एक राजा दानी-धर्मात्मा था — प्रत्येक गुरुवार व्रत रखता, दान करतो; वर रानी ला दान पासून चिढ़ थी — «राजा सर्व लुटा देंगे»। एक गुरुवार राजा शिकार गेला, बृहस्पति देव साधु-रूप मध्ये रानी पासून भिक्षा माँगने आए; रानी बोली — «मुझे दान-पुण्य पासून घृणा आहे, कोणता उपाय बताइए जिससे हे धन नष्ट असो जाए।» साधु ने समझाया — «संतान, धन, सुख — सर्व दान-पुण्य पासून मिळतो आहे», वर रानी न मानी। तब साधु बोले — «गुरुवार ला घर लीपना, बाल धोना, पीला वस्त्र न पहनना, चने ची दाल न खाना — सात गुरुवार ऐसा करो, धन नष्ट असो जाएगा।»

रानी ने वही किया — तीसरे गुरुवार पर्यंत राज-लक्ष्मी चली गेली; राजा-रानी दरिद्र झालेले, अन्न ला तरसे; राजा परदेस मध्ये लकड़ी काटकर पेट भरने लगा। दासी चे कहने वर रानी ने पड़ोस पासून चने ची दाल माँगी, बृहस्पति-कथा सुनी, वर विधि मध्ये नंतर भूल हुई। अंत मध्ये साधु-रूप मध्ये बृहस्पति देव नंतर आए; रानी ने क्षमा माँगी, विधिवत गुरुवार-व्रत आरंभ किया — पीले वस्त्र, चने ची दाल-गुड़, केले ची पूजा, कथा, दान। परदेस मध्ये राजा ला देखील स्वप्न पासून व्रत ची प्रेरणा हुई; उसने व्रत किया — लकड़ी बेचते वेळ एक दिवस त्याला भरा झाला ख़ज़ाना मिला, राज्य लौटा, रानी ने दान-धर्म चा व्रत अपनाया आणि घर मध्ये बृहस्पति-कृपा स्थायी हुई। सीख — गुरुवार व्रत, पीला दान आणि बाल न धोना/घर न लीपना चा नियम याच कथा पासून आहे; दान-धर्म पासून च लक्ष्मी टिकती आहे।

दूसरी कथा (साहूकार-पुत्र): एक साहूकार चा पुत्र गुरुवार-व्रत छोड़ने पासून विपत्ती मध्ये पड़ा, पत्नी ने 16 गुरुवार व्रत करून केले ची पूजा ची — पति जेल पासून छूटा, व्यापार लौटा। इसे देखील घरों मध्ये सुनाया जातो आहे।

कथा चा महत्त्व — हे व्रत का

बृहस्पति: देवताओं चे गुरु, ज्ञान-धर्म-न्याय-संतान-विवाह-धन चे कारक, पीला रंग, स्वर्ण, चना, हल्दी, केसर इनके प्रिय; ज्योतिष मध्ये गुरु शुभ असो तर शिक्षा-विवाह-संतान-मान सहज, निर्बल/पीडित असो तर याच मध्ये अडथळा — गुरुवार-व्रत, पीली वस्तुएँ, गुरु-मंत्र, केले ची पूजा व ब्राह्मण/गुरु-सेवा शांति-उपाय।

विष्णु-वार: गुरुवार भगवान विष्णु (नारायण) चा दिवस — पीले वस्त्र, पीतांबर, केसर-हल्दी चा तिलक, «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय»; दक्षिण भारत व महाराष्ट्र मध्ये गुरुवार साईं-बाबा व दत्तात्रेय चा देखील वार।

केला: बृहस्पति चा वृक्ष (विष्णु-प्रिय) — केले चे पेड़ मध्ये जल-हल्दी-चने ची दाल चढ़ाकर त्याची परिक्रमा; घर मध्ये केले चा पेड़ न असो तर मंदिर/पड़ोस चा; गमले मध्ये लगाने चा चलन बढ़ा आहे।

कन्याओं चा व्रत: विवाह-विलंब मध्ये 16 गुरुवार चा हे व्रत उत्तर भारत मध्ये सर्वात प्रचलित उपाय — पीले वस्त्र मध्ये पूजा, बृहस्पति-कथा, चने ची दाल-गुड़ चा प्रसाद, बाल न धोना — मान्यता आहे की गुरु-कृपा पासून योग्य वर मिळतो आहे।

कथा सुनने चा नियम

  • कथा पूजा चे नंतर आणि आरती पासून आधी सुनी/वाचली जाते आहे — पूरा कुटुंब सोबत बैठे।
  • व्रत रखने वाला शांत मन पासून सुने; दीपक जलता रहे आणि हात मध्ये थोडे अक्षत-फूल ठेवा।
  • कथा पूरी असल्याने वर फूल देव-चरणों मध्ये चढ़ाकर प्रणाम करा; प्रसाद सबमें बाँटें।

📿 बृहस्पतिवार (गुरुवार) व्रत ची पूजा-विधि (चरण-दर-चरण) →

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुढील गुरुवार व्रत केव्हा आणि {Y} मध्ये गुरुवार केव्हा-केव्हा?

ऊपर सूची मध्ये आने वाले 12 गुरुवार माह-पक्ष सहित; आरंभ शुक्ल पक्ष चे आधी गुरुवार पासून (पौष-मास मध्ये आरंभ न करा — लोक-नियम; अधिक मास/पितृपक्ष मध्ये देखील नाही; चलता व्रत जारी)।

गुरुवार ला बाल का नाही धोते?

बृहस्पति-कथा मध्ये रानी ला धन-नाश चे साठी हेच बताया गेला — गुरुवार ला बाल धोना, घर लीपना, पीला त्यागना; म्हणून लोक-मान्यता मध्ये गुरुवार ला बाल धोना/कटवाना आणि घर लीपना वर्ज्य आहे (विशेषकर व्रत-दिन)। ज्योतिष-शास्त्र मध्ये हे विधान नाही, लोक-रीत आहे — कुल-रीत मानें।

व्रत मध्ये क्या खाएँ — नमक चलता आहे?

एक वेळ पीला भोजन — चने ची दाल, बेसन-पूड़ी, पीले चावल, केला-आम; कई घर नमक-रहित (गुड़-मीठा), कई सेंधा — कुल-रीत; फलाहार देखील। केला भोग चा आहे — काही घर व्रत-दिन स्वतः नाही खाते।

केले चा पेड़ न असो तर पूजा कैसे?

मंदिर/पड़ोस चे केले वर, किंवा गमले मध्ये केला लगाकर (शुभ मानले जातो आहे); न असो तर केले चे फळ व बृहस्पति-चित्र ची पूजा — जल-हल्दी-चना-दाल चढ़ाएँ।

विवाह मध्ये देरी — हे व्रत कैसे करा?

कन्या 16 गुरुवार पीले वस्त्र मध्ये बृहस्पति-पूजा, केला-पूजा, चना-दाल-गुड़ भोग, कथा, पीला दान; सोबत मध्ये पत्रिका मध्ये गुरु/सप्तम भाव ची जाँच (मांगलिक/गुरु-दोष) — केवळ व्रत वर अवलंबून न रहें।

कितने गुरुवार, उद्यापन केव्हा?

16 सामान्य (काही 7 किंवा 21); 16वा गुरुवार उद्यापन — 16 केले-लड्डू, पीला वस्त्र, चना-दाल-गुड़ दान, 3/5/7 ब्राह्मण/कन्या पीला भोजन, कथा-आरती।

पुरुष रख शकता आहेत? गुरु-दोष क्या?

होय — विद्या-नौकरी-धन-संतान साठी पुरुष देखील; गुरु-दोष = पत्रिका मध्ये गुरु नीच/अस्त/6-8-12 भाव किंवा पीडित — विवाह-शिक्षा-संतान मध्ये अडथळा ची मान्यता; उपाय गुरुवार-व्रत, पीला दान, गुरु-मंत्र, गुरु-सेवा; रत्न पंडित-सलाह पासून।

🏠 बृहस्पतिवार (गुरुवार) व्रत 2026 — तिथी, मुहूर्त, पूरा पन्ना · सर्व व्रत-सण