📖 व्रत-कथा

🤫 मौनी अमावस्या व्रत कथा

✍️ ज्योतिषाचार्य आदित्य धर द्विवेदी · 🔎 अंतिम समीक्षा: · 🧮 गणना-पद्धती

कथा

कांचीपुरी चे देवस्वामी ब्राह्मण ची बेटी गुणवती चा विवाह ठरवते झाला; वर ज्योतिषी ने कहा — सप्तपदी चे नंतर च त्याचा पति मर जाएगा। भाऊ सोमा नाव ची धोबिन चे पास गेला, जो सोमवार-व्रत आणि पीपल-पूजा पासून पतिव्रता-शक्ति रखती थी। सोमा ने विवाह मध्ये आकर वर ची मृत्यू वर आपला पुण्य देकर त्याला जिला दिया।

आपला पुण्य देने पासून सोमा चे घर त्याचा पति-पुत्र मर गेले; ते रास्ते मध्ये मौन रहकर पीपल ची 108 परिक्रमा करती, तिल-जल चढ़ाती लौटी — तब पर्यंत माघ अमावस्या थी। त्याच्या मौन-व्रत आणि पीपल-पूजा पासून पति-पुत्र जीवित असो उठे। तभी पासून माघ अमावस्या ला मौन रहकर स्नान, पीपल-पूजा आणि तर्पण चा व्रत — मौनी अमावस्या।

एक आणि मान्यता — याच दिवस आदि-मनु (मानव-सृष्टि चे प्रथम) चा जन्म झाला, आणि द्वापर युग चा आरंभ; इसीलिए प्रयाग-संगम वर किंवा दिवस चा स्नान कुंभ-मेले चा सर्वात बड़ा स्नान आहे।

कथा चा महत्त्व — हे व्रत का

माघ-स्नान (पूरे माघ भोर मध्ये स्नान) चा सर्वात फलदायी दिवस; शास्त्रों मध्ये मौनी अमावस्या चे स्नान ला हज़ार गंगा-स्नान चे बरोबर कहा गेला। याच दिवस मनु ऋषि चा जन्म मानले जातो आहे — «मनु» पासून «मौनी»।

अमावस्या पितरों ची तिथी आहे — तर्पण, पिंडदान/अन्न-दान पासून पितर तृप्त असतात आहेत; कालसर्प/पितृ-दोष चे उपाय किंवा दिवस विशेष; शनि-संबंधी दान (तिल, काला कपड़ा, तेल) देखील।

मौन चा नियम: कमी-पासून-कमी स्नान-पूजा-दान पर्यंत न बोलें (मन मध्ये जप); पूरा दिवस मौन रख सकें तर उत्तम — हे घर ची स्त्री चे साठी दुर्लभ शांती चा दिवस देखील आहे।

कथा सुनने चा नियम

  • कथा पूजा चे नंतर आणि आरती पासून आधी सुनी/वाचली जाते आहे — पूरा कुटुंब सोबत बैठे।
  • व्रत रखने वाला शांत मन पासून सुने; दीपक जलता रहे आणि हात मध्ये थोडे अक्षत-फूल ठेवा।
  • कथा पूरी असल्याने वर फूल देव-चरणों मध्ये चढ़ाकर प्रणाम करा; प्रसाद सबमें बाँटें।

📿 मौनी अमावस्या ची पूजा-विधि (चरण-दर-चरण) →

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मौनी अमावस्या {Y} मध्ये केव्हा आहे?

ऊपर दिली गेली तिथी किंवा साल ची माघ अमावस्या आहे — पंचांग-गणना पासून; स्नान चा ब्रह्म-मुहूर्त व अमावस्या तिथी ची कालावधी देखील तिथेच।

मौन किती देर ठेवा?

शास्त्र-विधान पूरे दिवस चा आहे; व्यवहार मध्ये सुबह उठने पासून स्नान-पूजा-दान पूरा असल्याने पर्यंत (कमी-पासून-कमी 2-3 तास) मौन; मन मध्ये जप। जो पूरा दिवस रख सकें, उत्तम।

स्त्रियाँ तर्पण करून शकते आहेत?

होय — जिनके घर मध्ये पुरुष न असोत किंवा आपल्या आई-वडील चे साठी, स्त्रियाँ तर्पण करून शकते आहेत (कुश ची जगह अक्षत-तिल-जल); पीपल-पूजा आणि दान तर मुख्य रूप पासून स्त्रियाँ च करती आहेत।

क्या या दिवस शनि चा दान देखील करतात आहेत?

अमावस्या शनि-प्रिय तिथी आहे — काले तिल, सरसों तेल, काला वस्त्र, जूते-छाता, लोहा चा दान; शनिवार ला पड़े (शनि-अमावस्या) तर विशेष।

मौनी अमावस्या आणि कुंभ चा क्या संबंध?

प्रयाग चे माघ-मेले/कुंभ/अर्धकुंभ मध्ये मौनी अमावस्या मुख्य शाही-स्नान आहे — मान्यता आहे ची किंवा दिवस संगम मध्ये अमृत-बूँदें उतरती आहेत; 2025 महाकुंभ मध्ये याच दिवस सर्वात बड़ा स्नान था।

🏠 मौनी अमावस्या 2026 — तिथी, मुहूर्त, पूरा पन्ना · सर्व व्रत-सण