🗓 તહેવાર કૅલેન્ડર

હિન્દુ પર્વ-તહેવારો કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

હિન્દુ તહેવારો અંગ્રેજી તારીખથી નહીં પંચાંગ ની તિથિ થી નક્કી થાય છે — એટલે જ દર વર્ષે તેમની તારીખ બદલાઈ જાય છે. મોટાભાગના વ્રત-તહેવારોનો આધાર ચાંદ્ર-માસ છે: દર માસ શુક્લ અને કૃષ્ણ બે પક્ષોમાં વહેંચાયેલો છે, અને પ્રતિપદા થી પૂર્ણિમા/અમાવસ્યા સુધીની તિથિઓ ચંદ્રની ગતિથી બને છે. જેમ કે જન્માષ્ટમી સદા ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અષ્ટમી ના રોજ, દીપાવલી કાર્તિક અમાવસ્યા ના રોજ અને હોળી ફાલ્ગુન પૂર્ણિમા ના રોજ મનાવાય છે.

વ્રતની તારીખ નક્કી કરવામાં ઉદયા તિથિ નો નિયમ મુખ્ય છે — જે તિથિ સૂર્યોદય ના સમયે વિદ્યમાન હોય, દિવસ તે જ તિથિનો માનવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલાક પર્વ અપવાદ છે: જન્માષ્ટમી અને શિવરાત્રિમાં નિશીથ (મધ્યરાત્રિ) વ્યાપિની તિથિ જોવામાં આવે છે, કરવા ચોથમાં ચંદ્રોદય-વ્યાપિની અને ગણેશ ચતુર્થી માં મધ્યાહ્ન-વ્યાપિની. આ જ કારણસર ક્યારેક એક જ તહેવાર બે દિવસ મનાવાતો દેખાય છે — બંને ગણતરીઓ પોતપોતાના નિયમ મુજબ સાચી હોય છે.

એ પણ ધ્યાન રાખો કે ઉત્તર ભારતમાં માસ પૂર્ણિમાન્ત (પૂર્ણિમા પર સમાપ્ત) અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભારતમાં અમાન્ત (અમાવસ્યા પર સમાપ્ત) ગણવામાં આવે છે — માસનું નામ બદલાઈ જાય છે, પરંતુ તહેવારની તારીખ એ જ રહે છે. સંક્રાંતિ-આધારિત તહેવારો (મકર સંક્રાંતિ, પોંગલ) સૌર ગણતરીથી આવે છે, તેથી તે લગભગ એક જ અંગ્રેજી તારીખ પર આવે છે.

નીચેનું કેલેન્ડર Swiss Ephemeris ની ખગોળીય ગણતરીથી બને છે — દરેક તહેવારની સાથે તિથિ, પક્ષ અને માસ દેખાય છે. કોઈપણ દિવસનું પૂરું પંચાંગ, શુભ મુહૂર્ત કે ચોઘડિયું પણ જોઈ શકો છો