🌙 સકટ ચોથ (તિલકુટ ચતુર્થી) 2027
પોષ વદ ચોથ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં મહા વદ ચોથ) — સંતાનની રક્ષા માટે માતાઓનું વ્રત; ગણેશજી અને સકટ માતાની પૂજા, તિલકુટનો ભોગ અને રાત્રે ચંદ્રને અર્ઘ્ય.
સકટ ચોથ પોષ મહિનાની વદ ચોથે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં મહા મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષની ચોથે) રખાતું માતાઓનું વ્રત છે — મકર સંક્રાંતિના થોડા દિવસ પછી. એને તિલકુટ ચોથ, તલ-ચોથ, સંકટા ચોથ, માઘી ચતુર્થી અને લંબોદર સંકષ્ટી ચતુર્થી પણ કહે છે. માતાઓ સંતાનના લાંબા આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સંકટમાંથી મુક્તિ માટે આખો દિવસ નિર્જળા કે ફળાહાર વ્રત રાખે છે અને રાત્રે ચંદ્રોદય વખતે અર્ઘ્ય આપીને વ્રત છોડે છે.
વર્ષની બાર સંકષ્ટી ચતુર્થીઓમાં આને સૌથી મોટી ગણવામાં આવે છે — ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને દિલ્હીમાં એનો સૌથી વધુ મહિમા છે. નીચે આ વર્ષની તિથિ, ચંદ્રોદયનો સમય, વિધિ, સામગ્રી, કથા, તિલકુટ બનાવવાની રીત અને જુદા જુદા પ્રદેશોની રીત આપી છે.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
«સકટ» એટલે સંકટ — આ વ્રત સંતાન પર આવનારું દરેક સંકટ ટાળનારું મનાય છે; કથામાં સકટ માતાએ શાહુકારની પત્નીના દીકરાને ભઠ્ઠીમાંથી જીવતો બહાર કાઢ્યો હતો. આ જ દિવસે ગણેશજીને સંકટ હરવાની શક્તિ મળી — એટલે ગણેશ અને સકટ (ચોથ) માતા બંનેની પૂજા થાય છે.
આ તલનો મહિનો છે — તલ-ગોળનું તિલકુટ આ વ્રતનો પ્રસાદ છે; ઘણાં ઘરોમાં તિલકુટનો «બકરો» (તિલકુટમાંથી બનાવેલી આકૃતિ) બનાવીને કાપવાની રીત છે (બલિનું પ્રતીક). વ્રત કરવા ચોથની જેમ ચંદ્રોદય સુધી (રાત્રે આશરે 8:30-9:30, ચોક્કસ સમય ઉપર) ચાલે છે.
અહોઈ અને કરવા ચોથની સાથે આ માતાઓનાં ત્રણ મોટાં વ્રતોમાંનું એક છે; પૂર્વાંચલમાં એને «ગણેશ ચોથ» પણ કહે છે અને નવી વહુની પહેલી સકટ ચોથ ખાસ ગણાય છે.
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
આ ઉત્તર ભારતની ઘરગથ્થુ વિધિ છે — દિવસે વ્રત, સાંજે ગણેશ અને સકટ માતાની પૂજા તથા કથા, ચંદ્રોદય વખતે અર્ઘ્ય.
- સવારે સ્નાન કરીને સંકલ્પ — «હું સંતાનના દીર્ઘ આયુષ્ય અને સંકટ-મુક્તિ માટે સકટ ચોથનું વ્રત કરું છું.» દિવસે અનાજ નહીં; નિર્જળા અથવા ફળ-દૂધ.
- દિવસે તિલકુટ બનાવો — તલ શેકીને, ગોળ/ખાંડની ચાસણીમાં ખાંડીને; કેટલાંક ઘરો તિલકુટનો બકરો/પિંડ બનાવે છે. ઘણાં ઘરોમાં પૂજા માટે માટીની નવી ચોથ-માતા/ગણેશની મૂર્તિ બનાવાય છે.
- સાંજે (પ્રદોષ કાળમાં) પૂજાની જગ્યાએ લાકડાનો બાજઠ, તેના પર પીળું કપડું; ગણેશજીની મૂર્તિ/ચિત્ર, સકટ માતા (ચોથ માતા)નું ચિત્ર કે માટીની આકૃતિ; કળશમાં પાણી, ઉપર દીવો.
- ગણેશજીને દૂર્વા (ધરો), પીળાં ફૂલ, સિંદૂર, કંકુ-અક્ષત, ધૂપ-દીવો; સકટ માતાને કંકુ અને ચૂંદડી; ભોગ — તિલકુટ, તલના લાડુ, ગોળ, શક્કરિયાં, મૂળા, શેરડી, સૂકો મેવો; «ૐ ગં ગણપતયે નમઃ» 21 વાર.
- સકટ ચોથની કથા (નીચે) ઘરની સ્ત્રીઓ સાથે બેસીને સાંભળે; કથા વખતે હાથમાં તલ-ગોળ કે ઘઉંના દાણા; સાસુ/ઘરનાં વડીલને બાયના (તિલકુટ, ફળ, દક્ષિણા) આપીને પગે લાગો.
- ચંદ્રોદયે (સમય ઉપર) અગાસી/આંગણામાં પાણી-દૂધ-તલથી ચંદ્રને અર્ઘ્ય; ગણેશજી અને સકટ માતાને ધરાવીને તિલકુટનો ભોગ.
- અર્ઘ્ય પછી તિલકુટ ખાઈને વ્રત છોડો; પહેલાં બાળકોને તિલકુટ, પછી પોતે; બકરો બનાવ્યો હોય તો ઘરનો દીકરો તેને કાપે અને સૌમાં વહેંચાય.
- રાત્રે ગણેશજીની આરતી; તિલકુટનો પ્રસાદ પડોશમાં વહેંચો.
📿 સકત ચોથ કેવી રીતે કરવું - વિગતવાર પદ્ધતિ, સામગ્રી ચેકલિસ્ટ અને નિયમો →
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
તલ-ગોળ અને ગણેશ-સકટ માતાની આકૃતિ — આ જ મુખ્ય; બાકી પૂજાની સાદી સામગ્રી.
- તલ (સફેદ), ગોળ/ખાંડ — તિલકુટ અને લાડુ માટે; ખાંડવા માટે ખાંડણિયો-સાંબેલું
- ગણેશજીની મૂર્તિ/ચિત્ર, સકટ (ચોથ) માતાનું ચિત્ર કે માટીની આકૃતિ, બાજઠ, પીળું કપડું
- કળશ, ઘીનો દીવો, ધૂપ, કપૂર, આરતીની થાળી
- દૂર્વા (ધરો, 21 ગાંઠ), પીળાં ફૂલ, સિંદૂર, કંકુ, અક્ષત, હળદર, નાડાછડી, ચૂંદડી (સકટ માતા માટે)
- ભોગ: તિલકુટ, તલના લાડુ, ગોળ, શક્કરિયાં, મૂળા, શેરડી, ગાજર, બદામ-કાજુ
- ચંદ્ર-અર્ઘ્ય માટે તાંબાનો લોટો, દૂધ-પાણી
- બાયના: તિલકુટ, ફળ, દક્ષિણા, કપડું (સાસુ માટે)
- સકટ ચોથની કથાની પુસ્તિકા
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
એક નગરમાં એક કુંભારે નિંભાડો (ભઠ્ઠી) મૂક્યો, પણ વાસણ પાકતાં જ નહોતાં. રાજાએ પંડિતને પૂછ્યું; પંડિતે કહ્યું — દર વખતે ભઠ્ઠીમાં એક બાળકનો બલિ આપો તો વાસણ પાકશે. નગરના દરેક ઘરમાંથી વારાફરતી બાળકોને ભઠ્ઠીમાં નાખવામાં આવવા લાગ્યાં. એક દિવસ એક ડોશીના એકના એક દીકરાનો વારો આવ્યો.
📖 સકત ચોથ (તિલકુટ ચતુર્થી) ની સંપૂર્ણ ઉપવાસ વાર્તા વાંચો →
તિલકુટ — આ વ્રતનો પ્રસાદ (બનાવવાની રીત)
તિલકુટ: 250 ગ્રામ સફેદ તલ ધીમા તાપે આછા બદામી થાય ત્યાં સુધી શેકો; 200 ગ્રામ ગોળ (કે ખાંડ) થોડા પાણીમાં ઓગાળીને એક તારની ચાસણી બનાવો; તલ ભેળવીને ખાંડણિયામાં હળવેથી ખાંડો (એટલે જ «તિલકુટ»); હાથે ઘી લગાવીને લાડુ કે ચપટા ટુકડા વાળો. બિહારના ગયાનું તિલકુટ પ્રખ્યાત છે — ત્યાં ખાંડ-તલને ખાંડીને ખસ્તા બનાવે છે.
- ભોગ: તિલકુટ, તલ-ગોળના લાડુ, ગોળ, શક્કરિયાં (બાફેલાં), મૂળા, શેરડી, ગાજર, સૂકો મેવો
- વ્રતના દિવસે: નિર્જળા અથવા ફળ-દૂધ; વૃદ્ધો/સગર્ભા સ્ત્રીઓ ફળ-દૂધ અવશ્ય લે
- વ્રત છોડતી વખતે: પહેલાં તિલકુટ અને પાણી, પછી હળવું ભોજન — ખીચડી/દાળ-ભાત કે પૂરી-શાક
- તિલકુટનો બકરો (રાજસ્થાન, મ.પ્ર., યુ.પી.નાં ઘણાં ઘરોમાં): તિલકુટની આકૃતિ, ઘરનો દીકરો કાપે, સૌમાં વહેંચાય — બલિનું પ્રતીક
- બીજા દિવસે તિલકુટ પડોશી-સગાંમાં — «સકટનો પ્રસાદ» પાછો અપાતો નથી
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
સકટ ઉત્તર અને મધ્ય ભારતનું વ્રત છે; પૂર્વમાં તિલકુટ, પશ્ચિમમાં તિળ-ચતુર્થી, દક્ષિણમાં સંકષ્ટી.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- ચંદ્રોદય પછી જ વ્રત છોડો — ઉપર દિલ્હીનો સમય છે, તમારા શહેરના પંચાંગ સાથે મેળવી લો
- તિલકુટ ઘરે બનાવો, ગણેશ-સકટ માતાને ભોગ ધરાવીને પહેલાં બાળકોને આપો
- ગણેશજીને દૂર્વા અવશ્ય ચડાવો — 21 ગાંઠ
- કથા સૌભાગ્યવતીઓ સાથે બેસીને સાંભળે; બાયના સાસુ/વડીલને
- સગર્ભા કે બીમાર સ્ત્રીઓ ફળ-દૂધ લઈને વ્રત રાખે
❌ શું ન કરવું
- દિવસે ઊંઘવું, બાળકોને વઢવું, કાળાં કપડાં — વર્જ્ય
- ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપ્યા પહેલાં ભોજન નહીં
- ગણેશજીને તુલસી ન ચડાવો (પૌરાણિક કારણ) — દૂર્વા અને શમીનાં પાન ચડાવો
- તિલકુટનો પ્રસાદ પાછો ન આપવો, ફેંકવો નહીં
- તબિયત સારી ન હોય તો નિર્જળાનો આગ્રહ ન રાખો
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
સકટ ચોથ 2027માં ક્યારે છે?
ઉપર આપેલી તિથિ આ વર્ષની પોષ વદ ચોથ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં મહા વદ ચોથ) છે — પંચાંગ-ગણતરીથી, ચંદ્રોદય પર આધારિત નિયમ મુજબ (જે રાત્રે ચંદ્રોદય સમયે ચોથ હોય); દિલ્હીનો ચંદ્રોદય-સમય પણ ત્યાં જ છે.
સકટ ચોથે ચંદ્ર કેટલા વાગ્યે ઊગશે?
ઉપર «ચંદ્રોદય» જુઓ (દિલ્હી) — આ ચોથનો ચંદ્ર રાત્રે આશરે 8:30-9:30ની વચ્ચે ઊગે છે; પૂર્વનાં શહેરોમાં થોડી મિનિટ વહેલો, પશ્ચિમનાં શહેરોમાં મોડો. તમારા શહેરનો સમય પંચાંગના પાના પર.
સકટ ચોથ અને સંકષ્ટી ચતુર્થીમાં શો ફરક છે?
દર મહિનાની વદ ચોથ સંકષ્ટી ચતુર્થી છે (ગણેશ-વ્રત, ચંદ્રને અર્ઘ્ય); પોષ વદની (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં મહાની) સંકષ્ટી એ જ «સકટ ચોથ/તિલકુટ ચોથ» — વર્ષની સૌથી મોટી, ખાસ કરીને માતાઓ માટે.
તિલકુટનો બકરો શું છે?
ઘણાં ઘરોમાં (રાજસ્થાન, મ.પ્ર., યુ.પી.) તિલકુટમાંથી બકરા જેવી આકૃતિ બનાવીને પૂજા પછી ઘરનો દીકરો તેને છરીથી કાપે છે — આ કથાના બલિનું પ્રતીક છે; પછી એ જ પ્રસાદ સૌમાં વહેંચાય છે.
કુંવારી કે નિઃસંતાન સ્ત્રી આ વ્રત રાખી શકે?
હા — સંતાનની કામનાથી પણ રખાય છે; વ્રતની વિધિ એ જ, સંકલ્પમાં પોતાની કામના બોલો.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
આ પણ વાંચો: મકર સંક્રાંતિ (થોડા દિવસો પહેલા) · અહોઈ અષ્ટમી (માતાઓનો બીજો ઉપવાસ) · મૌની અમાવસ્યા · ગણેશ-આરતી
⚠️ આ વિગત પરંપરાગત વિધિ અને લોકમાન્યતા પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવારની રીત સર્વોપરી છે. સ્વાસ્થ્ય સંબંધી સ્થિતિમાં ડૉક્ટરની સલાહ લો.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર