🥣 શીતળા આઠમ (બસૌડા / બસોડા) 2027
ફાગણ વદ આઠમ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ચૈત્ર વદ આઠમ) — હોળીના આઠ દિવસ પછી; શીતળા માતાને એક દિવસ પહેલાં બનાવેલું ઠંડું ભોજન, તે દિવસે ચૂલો સળગતો નથી; બાળકોને અછબડા અને તાવથી બચાવવાનું માતાઓનું વ્રત.
શીતળા આઠમ ફાગણ મહિનાના વદ પક્ષની આઠમે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ચૈત્ર વદ આઠમ) ઊજવાય છે — રંગોની હોળીના આઠ દિવસ પછી (ઘણા પ્રદેશોમાં સાતમે — શીતળા સાતમ). એને બસૌડા/બસોડા કહે છે, કારણ કે આ દિવસે «બાસી» એટલે કે વાસી (એક દિવસ પહેલાં બનાવેલું, ઠંડું) ભોજન ખવાય છે અને ચઢાવાય છે — તે દિવસે ઘરમાં ચૂલો સળગતો નથી.
શીતળા માતા અછબડા, ઓરી, ગૂમડાં-ફોલ્લીઓ અને મોસમી તાવનાં દેવી છે; ઉનાળાની શરૂઆતમાં માતાઓ બાળકોના રક્ષણ માટે આ વ્રત રાખે છે — શીતળા-મંદિરે/જળ-સ્થાને ઠંડા ભોજનનો ભોગ, ઠંડા જળથી પૂજા, હળદર-મહેંદી. નીચે આ વર્ષની તિથિ, પૂજા-મુહૂર્ત, વિધિ, સામગ્રી, કથા, વાસી ભોગનું રસોડું અને જુદા જુદા પ્રદેશોની રીત આપી છે.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
«શીતળા» = ઠંડક આપનારી — ગધેડા પર સવાર, હાથમાં સાવરણી (સફાઈ), સૂપડું (હવા), લીમડાનાં પાન (ઔષધ), કળશ (ઠંડું જળ): આ આખું રૂપ ઉનાળાના રોગોથી બચાવનો સંકેત છે — સફાઈ, ઠંડક, લીમડો. એટલે જ પૂજામાં લીમડો, ઠંડું જળ અને વાસી (અગ્નિ વિનાનું) ભોજન.
બસૌડા: પૂજાના એક દિવસ પહેલાં (સાતમે) બધું ભોજન બનાવીને રાખી મુકાય છે; આઠમે ચૂલા-અગ્નિની પૂજા થાય છે પણ ચૂલો સળગાવાતો નથી — ઋતુ બદલાય ત્યારે એક દિવસ શરીરને ઠંડું ભોજન આપવાની આ આયુર્વેદિક રીત પણ છે (એ પછી વાસી ભોજન બંધ).
રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણામાં સૌથી વધુ પ્રચલિત; બંગાળમાં શીતળા-પૂજા જુદી તિથિઓએ થાય છે. આ ઘરની સ્ત્રીઓનું — ખાસ કરીને માતાઓનું — વ્રત છે; નવી વહુનો પહેલો બસૌડા પિયરથી આવે છે.
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
આ ઘરગથ્થુ વિધિ છે — સાતમની સાંજે ભોજન બનાવવું, આઠમે પરોઢે શીતળા-પૂજા અને વાસી ભોગ, આખો દિવસ ચૂલો બંધ.
- સાતમની (એક દિવસ પહેલાંની) સાંજે: બધું ભોજન બનાવી લો — ગળ્યા ભાત (ગોળ/ખાંડના), પૂરી, ગુલગુલા/માલપુઆ, ચણાના લોટનું શાક, દહીં, રાબડી, કઢી, પકોડી, ઠંડા શરબતની સામગ્રી; રસોડું સાફ કરીને ચૂલો ઠંડો કરો; રાત્રે ચૂલાની પૂજા (કંકુ-ચોખા-ફૂલ).
- આઠમે પરોઢે (સૂર્યોદય પહેલાં/બ્રહ્મ મુહૂર્તમાં — સમય ઉપર) ઠંડા પાણીથી સ્નાન; ચૂલો સળગાવ્યા વિના ઘરની સફાઈ; સંકલ્પ — «હું બાળકો/પરિવારના આરોગ્ય-રક્ષણ માટે શીતળા આઠમનું વ્રત કરું છું.»
- થાળીમાં વાસી ભોજન (દરેક વસ્તુ થોડી થોડી), ઠંડા જળનો લોટો, હળદર-મહેંદી, કંકુ, ચોખા, ફૂલ, લીમડાની ડાળી, સૂપડું/સાવરણી (પ્રતીક રૂપે), દીવો (પ્રગટાવવો નહીં — ઘણી જગ્યાએ દીવો રખાતો જ નથી); મહોલ્લાના શીતળા-મંદિરે કે જળ-સ્થાને (કૂવા-તળાવ-નળ પાસે) કે ઘરના પૂજા-સ્થાને પૂજા.
- શીતળા માતા (ચિત્ર/પથ્થર/મંદિર)ને ઠંડું જળ, હળદર-મહેંદી (હાથની છાપ), કંકુ-ચોખા, ફૂલ, લીમડાનાં પાન; વાસી ભોગ ચઢાવો; «ૐ હ્રીં શ્રીં શીતલાયૈ નમઃ» / શીતળા-સ્તોત્ર («વન્દેઽહં શીતલાં દેવીં રાસભસ્થાં દિગમ્બરામ્»); શીતળા માતાની કથા (નીચે) સાંભળો.
- પૂજાના જળ/હળદર-મહેંદીથી ઘરના મુખ્ય બારણે છાપા (હાથની છાપ) અને બાળકોના કપાળે તિલક — નજર અને રોગથી રક્ષણ; પૂજાનું ઠંડું જળ ઘરમાં છાંટો.
- આખો દિવસ વાસી ભોજન જ — સૌથી પહેલાં બાળકોને, પછી મોટાંઓને; ચૂલો-ગેસ નહીં સળગે (ચા પણ નહીં — ઘણાં ઘરોમાં ઠંડું દૂધ/શરબત).
- દાન: ઠંડું ભોજન, ગળ્યા ભાત, કપડું — જરૂરિયાતમંદ/મંદિરને; શક્ય હોય ત્યાં ગધેડાને (શીતળાનું વાહન) રોટલી-ચણા; સાવરણી-સૂપડાનું દાન પણ.
- બીજા દિવસે (નોમ) ચૂલો સળગાવીને પહેલાં શીતળા માતાને ગરમ ભોગ (શીરો), પછી રોજિંદું ભોજન — બસૌડા પૂરો; એ પછી વાસી ખાવાનું બંધ.
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
બધું એક દિવસ પહેલાં તૈયાર — પૂજાના દિવસે અગ્નિ નહીં.
- વાસી ભોગ: ગળ્યા ભાત (ગોળ-ભાત/ઓલિયા), પૂરી, ગુલગુલા/માલપુઆ, કઢી-પકોડી, ચણાના લોટનું શાક, દહીં, રાબડી, ચણાની દાળ — સાતમે બનાવેલું
- ઠંડા જળનો લોટો (તાંબાનો/માટીનો), ગંગાજળ
- હળદર, મહેંદી (ઘોળ — હાથની છાપ માટે), કંકુ, કાચા ચોખા, ફૂલ
- લીમડાની ડાળી/પાન, સૂપડું (નાનું) અને સાવરણી (પ્રતીક/દાન માટે)
- શીતળા માતાનું ચિત્ર/મૂર્તિ (અથવા મંદિર/જળ-સ્થાનનો પથ્થર), ચૂંદડી
- ઠંડું શરબત/દૂધ, ઠંડાઈ (તે દિવસે ગરમ કંઈ નહીં)
- દાન: કપડું, ભોજન, સાવરણી-સૂપડું; ગધેડા-ગાય માટે રોટલી-ચણા
- શીતળા-સ્તોત્ર/કથાનું પુસ્તક
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
એક ગામમાં દરેક ઘર બસૌડા ઊજવતું, પણ એક ડોશીએ ચૂલો સળગાવીને ગરમ ખાવાનું બનાવ્યું. શીતળા માતા વૃદ્ધાના રૂપે ગામમાં આવ્યાં — ડોશીનું ઘર આગથી બળી ગયું, તેનાં બાળકો તાવ અને અછબડાથી તપવા લાગ્યાં. ડોશી રડતી રડતી બીજાં ઘરોમાં ગઈ — ત્યાં ઠંડું ભોજન અને ઠંડું જળ હતું; માતાએ કહ્યું «હું શીતળા છું, મને ઠંડક જોઈએ; તેં આગ સળગાવી એટલે તારું ઘર બળ્યું.»
ડોશીએ ક્ષમા માગી, ઠંડા જળ અને વાસી ભોજન (દહીં-ગળ્યા ભાત)થી માતાને શીતળ કર્યાં; માતા પ્રસન્ન થયાં, બાળકો સાજાં થયાં, ઘર ફરી વસ્યું. ત્યારથી ફાગણ વદ આઠમે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ચૈત્ર વદ આઠમ) ચૂલો ન સળગાવીને ઠંડું ભોજન ચઢાવવાની રીત છે — બસૌડા; અને શીખ — ઉનાળાની ઋતુમાં ઠંડક અને સફાઈથી રોગ દૂર રહે.
સ્કંદ પુરાણમાં શીતળા માતા બ્રહ્માનાં પુત્રી અને જ્વરાસુર (તાવના દૈત્ય)ને વશ કરનારાં છે — ગધેડા પર બેઠેલાં, સાવરણી-સૂપડું-કળશ-લીમડો ધારણ કરેલાં, તેઓ તાવ અને અછબડાને શાંત કરે છે; એટલે જ «શીતળા સાતમ/આઠમ»નું વ્રત બાળકોના રક્ષણનું વ્રત છે.
બસૌડા — એક દિવસ પહેલાં બનેલું ઠંડું રસોડું
બધું સાતમની સાંજે બનાવીને ઢાંકીને રાખો; આઠમે ગરમ કર્યા વિના ભોગ અને ભોજન. ગળ્યા ભાત (ઓલિયા) અને ગુલગુલા આ દિવસની ઓળખ છે; રાજસ્થાનમાં «ઠંડા ખાના»ની આખી થાળી.
- ગળ્યા ભાત/ઓલિયા: ચોખાને ગોળ-પાણી (અથવા ખાંડ)માં રાંધીને, ઘી-એલચી-મેવો ઉમેરો; ઠંડા પીરસો — શીતળાનો મુખ્ય ભોગ
- ગુલગુલા (લોટ-ગોળ-વરિયાળીના તળેલા ગોળા), માલપુઆ, પૂરી, ચણાના લોટનું શાક/ગટ્ટા, કઢી-પકોડી, દહીં, રાબડી, ચણાની દાળ
- રાજસ્થાન: ઠંડું «બાસી-ઓડા» — દહીં-ભાત, બાજરીનો રોટલો-ગોળ, રાબડી, પચકુટા; ગુજરાત: ઠંડી પૂરી-શાક, ઢેબરાં
- ઉત્તર પ્રદેશ-હરિયાણા: ગુલગુલા, ગળ્યા ભાત, પૂરી-કઢી, દહીં-બૂરું; મધ્ય પ્રદેશ: ઠંડા પૌંઆ-દહીં, ગળી રોટલી
- બીજા દિવસે: ગરમ શીરો પહેલાં માતાને, પછી પરિવારને — બસૌડાની પૂર્ણાહુતિ
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
બસૌડા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતની રીત છે; બંગાળ અને દક્ષિણમાં શીતળા/મારિયમ્મનની પૂજા જુદી રીતે થાય છે.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- બધું ભોજન સાતમે બનાવી લો — આઠમે ચૂલો/ગેસ નહીં
- પૂજા પરોઢે, ઠંડા જળથી; લીમડો અને હળદર-મહેંદી અવશ્ય
- વાસી ભોગ પહેલાં માતાને, પછી બાળકોને, પછી મોટાંઓને
- હાથની છાપ બારણે, તિલક બાળકોને — રક્ષણનું પ્રતીક
- ઘર-રસોડું-આસપાસની સફાઈ — આ જ શીતળાનો સાચો સંદેશ; બાળકોનું રસીકરણ (અછબડા-ઓરી) સમયસર
❌ શું ન કરવું
- આઠમે અગ્નિ નહીં — ચા-દૂધ પણ ગરમ નહીં (ઠંડાં લો)
- બહુ ગરમ હવામાનમાં વાસી ભોજન બગડી શકે — ઢાંકીને ઠંડી જગ્યાએ રાખો; દહીં-રાબડી સવારે તપાસી લો; બાળકો-વડીલોને શંકાસ્પદ વસ્તુ નહીં
- આ દિવસ પછી વાસી ખાવાનું બંધ — આખો ઉનાળો તાજું
- તાવ કે અછબડામાં વ્રતને સારવારનો વિકલ્પ ન માનો — ડૉક્ટર અને રસીકરણ
- ગધેડા/પશુને મારવું-સતાવવું નહીં — એ શીતળાનું વાહન છે
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શીતળા આઠમ 2027માં ક્યારે છે?
ઉપર આપેલી તિથિ આ વર્ષની ફાગણ વદ આઠમ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ચૈત્ર વદ આઠમ) છે — પંચાંગ-ગણતરીથી; પરોઢની પૂજાનો સમય (સૂર્યોદય/બ્રહ્મ મુહૂર્ત) પણ ત્યાં જ છે. ઘણા પરિવારો સાતમે (એક દિવસ પહેલાં) ઊજવે છે — પોતાની રીત પાળો.
બસૌડા શું છે અને તે દિવસે રસોઈ કેમ નથી થતી?
«બાસી» એટલે કે વાસી ભોજનનો દિવસ — બધું એક દિવસ પહેલાં બનાવીને આઠમે અગ્નિ સળગાવ્યા વિના ઠંડું ખવાય અને ચઢાવાય છે; શીતળા માતાને ઠંડક પ્રિય છે (કથા), અને ઋતુ બદલાય ત્યારે એક દિવસ ઠંડું ભોજન લેવું એ આયુર્વેદિક રીત પણ છે.
શીતળા સાતમ અને આઠમમાં શો ફરક છે?
બંને એક જ પર્વ છે — રાજસ્થાન-ગુજરાતના ઘણા વિસ્તારો સાતમે, ઉત્તર પ્રદેશ-હરિયાણા આઠમે ઊજવે છે; ભોજન સાતમ/છઠની સાંજે બને છે. ગુજરાતમાં શ્રાવણની «શીતળા સાતમ» જુદું પર્વ છે (જન્માષ્ટમી પહેલાં).
શીતળા માતા કોણ છે?
અછબડા-ઓરી-તાવનાં દેવી (સ્કંદ પુરાણ), ગધેડા પર સવાર, સાવરણી-સૂપડું-કળશ-લીમડો ધારણ કરેલાં — સફાઈ, ઠંડક અને ઔષધનું પ્રતીક; જ્વરાસુરને વશ કરનારાં; માતાઓ બાળકોના રક્ષણ માટે તેમને પૂજે છે.
શું ગેસ-ચૂલો બિલકુલ ન સળગાવી શકાય?
પરંપરામાં નહીં — આખો દિવસ ઠંડું; વડીલ/બીમાર/શિશુની જરૂરિયાત (દૂધ ગરમ કરવું, દવા) હોય તો જરૂર પૂરતો સળગાવી લો — માતા ઠંડક ઇચ્છે છે, કષ્ટ નહીં.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
આ પણ વાંચો: હોલી (8 દિવસ પહેલા) · ચૈત્ર નવરાત્રિ/ગુડી પડવા · ગણગૌરવ · શીતલા-સ્તોત્ર
⚠️ આ વિગત પરંપરાગત વિધિ અને લોક-માન્યતા પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવારની રીત સર્વોપરી છે. બાળકોનું રસીકરણ અને બીમારીની સારવાર ડૉક્ટર પાસે જ — વ્રત તેનો વિકલ્પ નથી; વાસી ભોજનની સલામતીનું ધ્યાન રાખો.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર