🪷 पितृ-पक्ष (श्राद्ध) व सर्वपित्री अमावास्या 2026

भाद्रपद पौर्णिमेपासून भाद्रपद अमावास्येपर्यंत (पूर्णिमांत गणनेत आश्विन अमावास्या) 16 दिवस — पितरांचे श्राद्ध-तर्पण-पिंडदान; ज्या तिथीला निधन, त्याच तिथीला श्राद्ध; सर्वपित्री अमावास्येला (महालय) सर्वांचे; कावळा-गाय-कुत्र्याला घास, ब्राह्मण-भोजन; गया-श्राद्ध.

पितृ-पक्ष (महालय/श्राद्ध-पक्ष/कनागत) म्हणजे भाद्रपद शुक्ल पौर्णिमेपासून (अनंत चतुर्दशीच्या दुसऱ्या दिवसापासून) भाद्रपद कृष्ण अमावास्येपर्यंतचे (पूर्णिमांत गणनेत आश्विन कृष्ण अमावास्या) 16 दिवस — अगदी शारदीय नवरात्रीच्या आधी. या दिवसांत पितर (दिवंगत पूर्वज — आई-वडील, आजी-आजोबा, आईकडचे आजी-आजोबा, तीन पिढ्या) पितृलोकातून पृथ्वीवर येतात आणि आपल्या वंशजांकडून श्राद्धाची (श्रद्धेने केलेले अर्पण) — तर्पण (जल-तीळ), पिंडदान (तांदूळ-जवाचे पिंड), ब्राह्मण-भोजन, कावळा-गाय-कुत्र्याला घास — अपेक्षा करतात.

नियम: ज्या पितराचे निधन ज्या तिथीला झाले (शुक्ल/कृष्ण कोणताही पक्ष), पितृ-पक्षातील त्याच तिथीला (प्रतिपदा…चतुर्दशी) त्यांचे श्राद्ध; सौभाग्यवती स्त्रियांचे नवमीला (मातृ-नवमी), संन्याशांचे द्वादशीला, शस्त्र/अपघाती मृत्यू झालेल्यांचे चतुर्दशीला, आणि ज्यांची तिथी माहीत नाही त्यांचे/सर्वांचे — सर्वपित्री अमावास्येला (महालय अमावास्या); वर या वर्षीची अमावास्या व पक्ष-आरंभाची तारीख दिली आहे. घरातील स्त्रिया श्राद्धाचे जेवण (खीर-पुरी, पितरांना प्रिय पदार्थ) बनवतात, पहिला घास कावळा-गाय-कुत्र्याला, ब्राह्मण/मुलगी-जावयाला भोजन; संपूर्ण पक्षात शुभ-कार्य नाही. खाली विधी, साहित्य, कथा, श्राद्धाचे जेवण आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील रिती दिल्या आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

ऋण-सिद्धांत: माणसावर देव-ऋषी-पितृ अशी तीन ऋणे; पितृ-ऋण संतती-परंपरा व श्राद्धाने फिटते; गरुड/मार्कंडेय-पुराण, मनुस्मृतीत श्राद्धाचे विधान — «पितरांच्या तृप्तीने आयुष्य, संतती, धन, विद्या, स्वर्ग»; श्राद्ध न केल्याने पितृ-दोष (कुंडलीत सूर्य-राहू/केतू/शनी यांचे योग) — संतती-बाधा, रोग, कलह — होतो असे मानले जाते; पितृ-पक्ष हा त्याच्या शांतीचा श्रेष्ठ काळ.

श्राद्धाची वेळ: अपराह्न (दुपारी 12-1:30 — कुतुप-रौहिण मुहूर्त, वर अपराह्न दिला आहे) श्रेष्ठ; दिशा दक्षिण (पितरांची दिशा), जानवे उजव्या खांद्यावर (अपसव्य), तीळ-दर्भ-जल, तांदूळ-जव-तिळाचे पिंड; कावळा यमाचा दूत, गाय-कुत्रा-मुंगी-देवता — पंच-बली (पंचग्रास) श्राद्धाचा भाग; ब्राह्मण/मुलगी-जावई/भाचा यांना भोजन = पितरांचे भोजन.

गया (बिहार) — विष्णुपद येथील पिंडदान हे पितृ-पक्षाचे सर्वांत मोठे तीर्थ (पितृपक्ष मेळा, 17 दिवस), मग हरिद्वार (नारायणी-शिळा), प्रयाग, काशी (पिशाच-मोचन), सिद्धपूर (गुजरात — मातृ-गया), बद्रीनाथ (ब्रह्म-कपाल), रामेश्वरम्, नाशिक-त्र्यंबक (पंचवटी), पुष्कर, लोहार्गल; बंगालमध्ये महालय-अमावास्येला «महालया» — दुर्गेचे आगमन (आकाशवाणीवरील «महिषासुरमर्दिनी»), गंगा-घाटांवर तर्पण.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

ही घरगुती विधी आहे — तिथी-श्राद्धाचे सोपे घरगुती रूप (तर्पण, पंचबली, ब्राह्मण-भोजन), अमावास्येचे सर्व-पितृ-श्राद्ध; गुरुजी असतील तर पूर्ण-विधी त्यांच्यासोबत.

1. पक्ष-आरंभ (पौर्णिमा/प्रतिपदा): घराची स्वच्छता, दक्षिण दिशेला पितरांचा फोटो/स्थान — पाणी, दिवा, फुले, तुळस; संकल्प — «या पितृ-पक्षात (नाव) गोत्राच्या पितरांचे श्राद्ध-तर्पण»; संपूर्ण पक्षभर रोज सकाळी तर्पण (शक्य असल्यास) — तांब्याच्या तांब्यात जल-तीळ-दर्भ, दक्षिणेकडे तोंड, अंगठ्याच्या बाजूने पाणी सोडणे (पितृ-तीर्थ), «(नाव) गोत्र (पितराचे नाव) तृप्यताम्» तीन वेळा.
2. तिथी-श्राद्ध (ज्या दिवशी पितराची मृत्यु-तिथी): सकाळी स्नान, घरातील पुरुष (मुलगा/नातू — नसतील तर मुलगी/पत्नीही करू शकतात, खाली FAQ) दक्षिणेकडे तोंड; पितरांचे आवाहन — दर्भाचे आसन, तीळ-जल-जव; ब्राह्मणाला (किंवा पितर-प्रतीकाला) पाद्य-अर्घ्य; पिंडदान — शिजवलेला भात-जव-तीळ-तूप-मध यांचे 3 (किंवा 1) पिंड — वडील-आजोबा-पणजोबा; पितृ-सूक्त/गजेंद्र-मोक्ष/गीता-7 चे पठण.
3. पंचबली (पंचग्रास): श्राद्धाच्या जेवणाचे पाच घास पानावर — गाय (गो-बली), कुत्रा (श्वान), कावळा (काक — गच्चीवर/उघड्यावर ठेवावा, कावळा आला तर पितर तृप्त), मुंगी (पिपीलिका — पीठ-साखर), देवता (अग्नी — तुपाचा-अन्नाचा अंश); आधी हे, मग ब्राह्मण, मग कुटुंब.
4. ब्राह्मण-भोजन: 1-3 ब्राह्मणांना (किंवा मुलगी-जावई/भाचा/बहीण — पितरांसमान) श्राद्धाचे जेवण (खीर-पुरी-भाजी-पितराला प्रिय पदार्थ), दक्षिणा, वस्त्र-छत्री-चपला-धान्याचे दान; जेवू घालताना मौन, पंखा हलवू नये (काही रिती), जेवणानंतर तीळ-जलाने निरोप — «पितरः प्रीयन्ताम्».
5. स्त्रिया: श्राद्धाचे जेवण स्नान करून, शांतपणे, न चाखता (पितर आधी); लसूण-कांदा-मसूर-वांगे नाही; तुळस-केळीची पाने; सासू/आई/आजी यांच्या मृत्यु-तिथीला किंवा मातृ-नवमीला सौभाग्यवती-ब्राह्मणी/मुलीला भोजन-सौभाग्य-साहित्य.
6. सर्वपित्री अमावास्या (महालय): ज्यांची तिथी माहीत नाही, सर्व पितर, विवाहित मुली, गुरू, मित्र, अकाली मृत्यू झालेले — सर्वांचे श्राद्ध-तर्पण; अपराह्नी पिंडदान, पंचबली, ब्राह्मण-भोजन, दान (धान्य-वस्त्र-छत्री-चपला-गाय); संध्याकाळी दक्षिणेला दिवा — पितरांना निरोप «पुनरागमनाय»; दुसऱ्या दिवशी प्रतिपदेपासून नवरात्र — घट-स्थापना.
7. पितृ-दोष-शांती: अमावास्येला पिंपळाला जल-दूध-तीळ, «ॐ पितृभ्यः नमः» 108, गीता-7/पितृ-सूक्त, गाय-कुत्रा-कावळ्याला रोज घास, गरिबाला भोजन; गया-श्राद्धाचा संकल्प (ऐपतीप्रमाणे); कुंडलीत दोष असो वा नसो — पितृ-पक्षाचे श्राद्ध सर्वांसाठी.
8. संपूर्ण पक्षात: विवाह-साखरपुडा-गृहप्रवेश-नवी खरेदी (दागिने-वाहन-घर — लोक-रीत, शास्त्रात केवळ शुभ-संस्कार वर्ज्य) नाही; केस-नखे-दाढी कापू नये (पुरुष — अनेक घरांत), ब्रह्मचर्य, सात्त्विक आहार, पितरांचे स्मरण, दान.

पूजा-सामग्री ची सूची

दर्भ, तीळ, जव, तांब्याचा तांब्या, पिंडाचे साहित्य, श्राद्धाचे जेवण, दान — पितृ-पक्षाची यादी.

• दर्भ (आसन व पवित्रक — अंगठी), काळे तीळ, जव, तांब्याचा तांब्या/ताट, पाणी, गंगाजल, दक्षिण-दिशेचे आसन
• पिंड: शिजवलेला भात/जवाचे पीठ, तीळ, तूप, मध, दूध, गूळ — 3 पिंड (पिता-पितामह-प्रपितामह) किंवा 1 सर्व-पितृ
• पितरांचा फोटो/स्थान, दिवा (मोहरी/तिळाचे तेल), फुले (पांढरी — चमेली/कमळ, लाल नाही), तुळस, चंदन, धूप
• श्राद्धाचे जेवण: खीर (तांदूळ-दूध), पुरी, भोपळा/दोडका/अळूची भाजी, हरभरा/उडीद-डाळ (तिथीनुसार), कढी, कोशिंबीर (रायता), पितराला प्रिय पदार्थ; केळीची पाने/पत्रावळी
• पंचबली: 5 पाने (गाय-कुत्रा-कावळा-मुंगी-देवता), पीठ-साखर (मुंगी), तूप
• ब्राह्मण-दक्षिणा, दान: धान्य (तांदूळ-गहू), वस्त्र (धोतर-साडी), छत्री, चपला-बूट, भांडी, तीळ-गूळ, गाईचा चारा; यमराज-प्रीतीसाठी काळे तीळ-लोखंड (काही रिती)
• जानवे (अपसव्यासाठी), पितृ-सूक्त/गीता/गरुड-पुराण (श्राद्ध-अध्याय), गुरुजी नसतील तर सोपे श्राद्ध-पुस्तक
• पिंपळ-सेवा: जल-दूध-तीळ, दिवा; गया-श्राद्धाच्या संकल्पाचे साहित्य (शक्य असल्यास)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

कर्णाची कथा: दानवीर कर्ण मृत्यूनंतर स्वर्गात पोहोचला — तिथे जेवणात सोने-चांदी-रत्ने मिळाली, अन्न नाही; विचारले असता इंद्र म्हणाला «तू आयुष्यभर सोने दान केलेस, पण पितरांना अन्न-जल कधीच दिले नाहीस — म्हणून अन्न नाही»; कर्णाला 16 दिवस पृथ्वीवर परत जाण्याची संधी मिळाली — त्याने पितरांचे श्राद्ध-तर्पण, अन्न-जलाचे दान केले — तेच 16 दिवस पितृ-पक्ष (महालय) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. बोध — अन्न-जलाचे दान, पितरांची तृप्ती सोन्यापेक्षा मोठी.

गरुड-पुराण (प्रेत-कल्प): विष्णू गरुडाला सांगतात — जो श्राद्ध करतो, त्याचे पितर संतुष्ट होऊन आयुष्य-संतती-धन-विद्या-स्वर्गाचा आशीर्वाद देतात; जो करत नाही, त्याचे पितर भुकेले-तहानलेले शाप देऊन परततात — «पितृ-पक्षात पितर वायु-रूपात दारावर येतात आणि सूर्यास्तापर्यंत श्राद्धाची वाट पाहतात». रामायणात राम-सीता-लक्ष्मणाने गयेत दशरथाचे पिंडदान केले — सीतेने फल्गूच्या वाळूचा पिंड दिला, दशरथ प्रकट झाले; साक्षीदार (फल्गू, गाय, वड, ब्राह्मण) खोटे बोलले — सीतेच्या शापाने फल्गू भूमिगत, वड अमर (अक्षय-वट).

भीष्म-पितामहांनी युधिष्ठिराला श्राद्धाचे विधान सांगितले (अनुशासन-पर्व) — «श्रद्धेने दिलेली एक ओंजळ पाणीही पितरांना तृप्त करते, अश्रद्धेने दिलेला छप्पन्न भोगही नाही»; म्हणूनच नाव «श्राद्ध» = श्रद्धेने; कावळ्याचे महत्त्व — यमाचा दूत, त्याला घास मिळाल्याने पितर तृप्त; अमावास्येला सर्व पितर परततात — «महालय» = महान आलयाकडे (घराकडे).

खीर-पुरी, भोपळा-दोडका, उडीद-डाळ, पितरांना प्रिय पदार्थ — श्राद्धाचे स्वयंपाकघर

श्राद्धाचे जेवण सात्त्विक व पितरांच्या आवडीचे — खीर (तांदूळ-दूध — पितरांना सर्वांत प्रिय), पुरी, हंगामी भाजी (भोपळा-दोडका-अळू-भेंडी), उडीद/हरभरा-डाळ, कढी, कोशिंबीर, लोणचे, लाडू; वडिलांची आवडती मिठाई/पक्वान्न अवश्य; लसूण-कांदा-मसूर-वांगे-हरभरा (काही रिती)-शिळे नाही; स्त्रियांनी स्नान करून बनवावे, आधी पंचबली, मग ब्राह्मण, मग घर.

• खीर (तांदूळ-दूध-केशर — पितरांचा मुख्य नैवेद्य), पुरी (तुपातली), शिरा/लाडू (बेसन/तीळ)
• भाजी: लाल भोपळा (कद्दू), दोडका, अळू, भेंडी, बटाटा-टोमॅटो, दुधी — हंगामी; उडीद-डाळ/हरभरा-डाळीचे वडे, कढी-पकोडी, कोशिंबीर (काकडी/बुंदी रायता), लोणचे-चटणी
• पंचबली-घास: प्रत्येक पानावर खीर-पुरी-भाजीचा अंश; कावळ्याचा घास गच्चीवर/उघड्यावर, गाईचा गोठ्यात, कुत्र्याला, मुंगीला पीठ-साखर
• पितर-विशेष: जे त्यांना प्रिय होते — मालपुवा, गुलाबजाम, आंबा, पान, चहा (आधुनिक घरांत) — श्रद्धेने; बंगालमध्ये महालयेला मासे नाहीत (श्राद्धाचे घर), पायेस-लुची
• दक्षिण: श्राद्ध-सद्य (केरळ), पितृ-तर्पणानंतर साधे जेवण — भात-सांबार-अवियल-पायसम, वडा (उडीद — पितृ-प्रिय), केळे; महाराष्ट्र: खीर-पुरी-भाजी, अळू-वडी, «पितृ-पंधरवडा»चा नैवेद्य
• वर्ज्य: लसूण-कांदा, मसूर, वांगे (काही), हरभरा/सत्तू (काही रिती), शिळे, मांस-मासे-मद्य, बाहेरचे/डबाबंद

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

गयेचे पिंडदान, बंगालचे महालया-तर्पण, गुजरातचे सिद्धपूर, दक्षिणेचे मासिक-तर्पण, उत्तरेचे कनागत — पितरांच्या 16 दिवसांच्या रिती.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात पितृ-पक्ष (श्राद्ध) व सर्वपित्री अमावास्या 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: अनंत चतुर्दशी (एक दिवस आधी) · जिउतिया (याच पक्ष ची अष्टमी) · शारदीय नवरात्रि (अमावस्या चे अगले दिवस) · पितृ-दोष जाँच (पत्रिका)

⚠️ हे वर्णन पारंपरिक विधी व लोकमान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुल-कुटुंबाची, गोत्र-परंपरेची व गुरुजींची रीत सर्वोपरी आहे. तिथी-श्राद्धाची अचूक तारीख पंचांगाशी ताडून पाहा; पितृ-दोष च ज्योतिष-मान्यता आहे, वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय नाही.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका