🐘 संकष्टी चतुर्थी (आणि विनायकी चतुर्थी) 2026

पुढची संकष्टी कधी आहे — प्रत्येक कृष्ण (वद्य) पक्षातील चतुर्थीला गणपतीचे व्रत, चंद्रोदयानंतर अर्घ्य देऊन उपवास सोडणे; मंगळवारी अंगारकी (सर्वांत मोठी); शुक्ल चतुर्थी = विनायकी चतुर्थी (दुपारी पूजा); वर चंद्रोदयाची वेळ व येणाऱ्या तिथी.

संकष्टी चतुर्थी («संकट हरणारी चतुर्थी») प्रत्येक चांद्रमासातील कृष्ण (वद्य) पक्षाच्या चतुर्थीला येते — पौर्णिमेनंतर चार दिवसांनी; हे गणपतीचे मासिक व्रत सूर्योदयापासून चंद्रोदयापर्यंत केले जाते आणि रात्री चंद्राला अर्घ्य देऊन सोडले जाते (दिल्लीची चंद्रोदयाची वेळ वर). मंगळवारी आली तर «अंगारकी संकष्टी» — वर्षभरातील संकष्टींचे फळ एकाच व्रतात (महाराष्ट्रात सर्वांत मोठी).

शुक्ल पक्षातील चतुर्थी म्हणजे «विनायकी चतुर्थी» — दुपारी (मध्याह्नी) गणपतीची पूजा, चंद्र पाहत नाहीत (कलंक-कथा); भाद्रपदातील विनायकी चतुर्थी हीच गणेश चतुर्थी, आणि पौष वद्य संकष्टी (पूर्णिमांत गणनेत माघ कृष्ण) हीच सकट चौथ. प्रत्येक संकष्टीचे स्वतःचे नाव — विकट, एकदंत, कृष्णपिंगल, गजानन, हेरंब, विघ्नराज, वक्रतुंड, गणाधिप, आखुरथ, लंबोदर, द्विजप्रिय, भालचंद्र (वरच्या यादीत). स्त्रिया संततीसुखासाठी व घरावरचे संकट टळावे म्हणून व्रत करतात, महाराष्ट्रात सारे कुटुंब. खाली विधी, साहित्य, कथा, मोदकाचे जेवण आणि प्रदेशोप्रदेशीच्या रीती.

महत्त्व — हे व्रत चा

गणेशपुराण/नारदपुराण: कृष्ण चतुर्थीला गणपतीचे व्रत व चंद्राला अर्घ्य दिल्याने संकटनाश, ऋणमुक्ती, विघ्ननिवारण, संततीसुख; गणपतीने चंद्राला कलंकाचा शाप देऊन संकष्टीला त्याच चंद्राला अर्घ्य देण्याचे विधान केले — चंद्रदर्शनाशिवाय संकष्टी पूर्ण होत नाही (विनायकी चतुर्थीला उलट — चंद्रदर्शन वर्ज्य).

अंगारकी संकष्टी: मंगळाने (अंगारक) गणपतीची तपश्चर्या करून वर मिळवला की मंगळवारची संकष्टी त्याच्या नावाने ओळखली जावी आणि तिचे फळ वर्षभराच्या संकष्टींइतके असावे — म्हणून महाराष्ट्र-कर्नाटकात अंगारकीला मंदिरांत लाखो भाविक (सिद्धिविनायक, अष्टविनायक, दगडूशेठ). संकष्टीची तिथी चंद्रोदय-व्यापिनी — ज्या दिवशी चंद्रोदयाच्या वेळी चतुर्थी असेल ती; विनायकीची मध्याह्न-व्यापिनी.

12 संकष्टींची नावे (अमांत महिन्यांनुसार): चैत्र-विकट, वैशाख-एकदंत, ज्येष्ठ-कृष्णपिंगल, आषाढ-गजानन, श्रावण-हेरंब (बहुला), भाद्रपद-विघ्नराज, आश्विन-वक्रतुंड, कार्तिक-गणाधिप, मार्गशीर्ष-आखुरथ, पौष-लंबोदर (= सकट चौथ), माघ-द्विजप्रिय, फाल्गुन-भालचंद्र; अधिकमासात विभुवन संकष्टी (पूर्णिमांत गणनेत प्रत्येक नाव एक महिना पुढे — उदा. सकट चौथ माघ कृष्ण).

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा संकष्टीचा घरगुती विधी आहे — दिवसाचे व्रत, संध्याकाळी गणपतीची पूजा व कथा, चंद्रोदयाला अर्घ्य व पारणे; विनायकी चतुर्थीची दुपारची पूजा शेवटी.

1. सकाळी स्नान, लाल/पिवळे वस्त्र; संकल्प — «(नाव) संकष्टी चतुर्थीचे व्रत, संकटनिवारण/संततीसुखासाठी, चंद्रदर्शन व अर्घ्यानंतर पारणे»; दिवसभर निर्जळी (कडक) किंवा फलाहार (दूध-फळे-साबुदाणा); गणपतीचे स्मरण «ॐ गं गणपतये नमः».
2. संध्याकाळी (सूर्यास्तानंतर, चंद्रोदयापूर्वी): गणपतीच्या मूर्तीला/चित्राला स्नान (पंचामृत-पाणी), लाल वस्त्र, चंदन-शेंदूर, दुर्वा (21 दुर्वा — 3 किंवा 5 पात्यांच्या), लाल फुले (जास्वंद), शमीपत्र, मोदक/लाडू (21), फळे, विडा-सुपारी; धूप-दीप; गणपती अथर्वशीर्ष/संकटनाशन गणेश स्तोत्र («प्रणम्य शिरसा देवं…»), गणेश चालीसा.
3. कथा (खाली — त्या महिन्याची संकष्टी कथा किंवा सामान्य गणेश-चंद्र कथा) ऐकणे; आरती «सुखकर्ता दुःखहर्ता» / «जय गणेश देवा»; कापूर-आरती.
4. चंद्रोदय (वरची वेळ — कृष्ण चतुर्थीचा चंद्र रात्री 8:30-10 दरम्यान उगवतो): चंद्राला पाणी-दूध-अक्षता-फुलांनी अर्घ्य, «ॐ सोमाय नमः», चंद्रदर्शन; मग गणपतीला नैवेद्य; ढग असल्यास चंद्रोदयाची वेळ झाल्यावर त्या दिशेला अर्घ्य.
5. पारणे: अर्घ्यानंतर गणपतीचा प्रसाद (मोदक/लाडू), मग जेवण — सात्त्विक (महाराष्ट्रात उकडीचे मोदक, वरण-भात; उत्तरेत तिळगूळ/लाडू-खीर); अनेक घरांत बिनमिठाचे/एकवेळ.
6. अंगारकी संकष्टी: हाच विधी, गणपती मंदिरात दर्शन, लाल फुले-गूळ-चणे, मंगळशांतीसाठी मसूर-गूळ दान; 21 मोदक.
7. विनायकी चतुर्थी (शुक्ल पक्ष): व्रत सकाळपासून दुपारपर्यंत; मध्याह्नी (11-1:30, अभिजित वर) गणपतीची पूजा, दुर्वा-मोदक, कथा; दुपारनंतर पारणे; या दिवशी चंद्र पाहू नये (पाहिलाच तर स्यमंतक-कथा वाचावी); भाद्रपदातील विनायकी = गणेश चतुर्थी (स्वतंत्र पान).
8. स्त्रियांची रीत: संततीच्या इच्छेने 12 संकष्टींचा (एक वर्ष) संकल्प; मुलांच्या कल्याणासाठी माता करतात; उद्यापन — 12 पूर्ण झाल्यावर गणेश-हवन, 21 दुर्वा, ब्राह्मणभोजन, दान (महाराष्ट्रात «संकष्टी उद्यापन»).

📿 संकष्टी चतुर्थी (आणि विनायकी चतुर्थी) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

दुर्वा, मोदक, लाल फुले, शेंदूर, चंद्राला अर्घ्य देण्याचा तांब्या — संकष्टीची यादी.

• गणपतीची मूर्ती/चित्र, चौरंग, लाल कापड, कलश, नारळ, आंब्याची पाने
• दुर्वा (21 — 3/5 पात्यांच्या), लाल फुले (जास्वंद-झेंडू), शमीपत्र, बेलपत्र (काही रीतींमध्ये)
• चंदन, शेंदूर, रोली, हळद, कुंकू, अक्षता, मौली, जानवे, अत्तर, विडा-सुपारी-लवंग-वेलची
• पंचामृत, गंगाजल; तुपाचा दिवा, धूप, कापूर, आरतीचे ताट, घंटा
• नैवेद्य: मोदक (उकडीचे/तळलेले) 21, बेसन/बुंदी/तिळाचे लाडू, फळे (केळी-पेरू-सफरचंद), गूळ-चणे, खीर, पंचमेवा
• चंद्राला अर्घ्य: तांब्याचा तांब्या, पाणी-दूध-अक्षता-फुले
• गणपती अथर्वशीर्ष/संकटनाशन स्तोत्र/संकष्टी कथेची पोथी, रुद्राक्षाची/चंदनाची माळ
• अंगारकी/मंगळशांती: लाल वस्त्र, गूळ-चणे, मसूर (दान)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

गणेश-चंद्र कलंक: गणपतीचे रूप (लंबोदर, गजमुख) पाहून चंद्र हसला; गणपतीने शाप दिला — «जो तुला पाहील, त्याला कलंक लागेल»; देवांनी प्रार्थना केल्यावर शाप सौम्य झाला — फक्त भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीचे (गणेश चतुर्थी) चंद्रदर्शन कलंक देईल, आणि कृष्ण चतुर्थीला (संकष्टी) जो चंद्रदर्शन करून गणपतीची पूजा करील, त्याची संकटे दूर होतील. म्हणूनच संकष्टीला चंद्र पाहून उपवास सोडतात, विनायकी चतुर्थीला चंद्र पाहत नाहीत.

📖 संकष्टी चतुर्थी (आणि विनायकी चतुर्थी) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

मोदक, दुर्वा, गूळ-चणे, तिळाचे लाडू — गणपतीचे ताट; चंद्रदर्शनानंतर जेवण

संकष्टीला दिवसभर उपवास, चंद्राला अर्घ्य दिल्यावर मोदकाचा प्रसाद व जेवण; गणपतीला मोदक (उकडीचे — वाफवलेले — महाराष्ट्राची ओळख), लाडू (बेसन-बुंदी-तीळ), गूळ-चणे, केळे; सकट चौथीला तिलकुट; उत्तरेत लाडू-खीर-पुरी; व्रताच्या दिवशी दूध-फळे-साबुदाणा.

• उकडीचे मोदक (तांदळाच्या पिठाची वाफवलेली पारी, नारळ-गुळाचे सारण — 21), तळलेले मोदक, बेसन/बुंदी/मोतीचूर लाडू, तिळगुळाचे लाडू (सकट चौथ — पूर्णिमांत गणनेत माघ-संकष्टी)
• गूळ-चणे (भिजवलेले/भाजलेले), केळी-पेरू-सफरचंद, पंचमेवा, खीर, पुरी-शिरा (उत्तर), दुर्वा-जल
• व्रताचा फलाहार: दूध, फळे, साबुदाण्याची खिचडी, मखाणे, नारळपाणी; निर्जळी करणाऱ्यांसाठी — काहीच नाही
• पारण्याचे जेवण: महाराष्ट्र — वरण-भात-मोदक, पुरणपोळी (अंगारकीला); कर्नाटक — कडुबु-पायसम; तमिळ (संकटहर चतुर्थी) — कोळुक्कट्टै (मोदक), सुंडल; गुजरात — लापसी-लाडू; उत्तर — लाडू-खीर-पुरी, तिलकुट (सकट)
• अंगारकी: 21 मोदक व लाल फुले, मंगळशांतीसाठी गूळ-चणे दान; विनायकी चतुर्थी (दुपारी): मोदक-केळी-पंचमेवा, दुपारचे जेवण

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

महाराष्ट्राची अंगारकी, तमिळनाडूची संकटहर, उत्तरेची सकट, कर्नाटकची गणेशभक्ती — दर महिन्याची चतुर्थी.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात संकष्टी चतुर्थी (आणि विनायकी चतुर्थी) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: सकट चौथ (माघ ची संकष्टी) · गणेश चतुर्थी (भाद्रपद विनायक) · करवा चौथ (कार्तिक कृष्ण चतुर्थी) · एकादशी जलद

⚠️ हे वर्णन पारंपरिक विधी आणि लोकसमजुतींवर आधारित आहे; आपल्या कुळाची-घराण्याची आणि प्रदेशाची रीत सर्वोपरी. चंद्रोदयाची वेळ दिल्लीची आहे — आपल्या शहराची पंचांग पाहा; प्रकृती ठीक नसल्यास निर्जळी करू नका.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका