🐘 संकष्टी चतुर्थी (आणि विनायक चतुर्थी) 2026

पुढील संकष्टी केव्हा आहे — प्रत्येक कृष्ण पक्ष ची चतुर्थी ला गणेश-व्रत, चंद्रोदय चे नंतर अर्घ्य देकर पारण; मंगलवार ला अंगारकी (सर्वात बड़ी); शुक्ल चतुर्थी = विनायक चतुर्थी (दोपहर पूजा); ऊपर चंद्रोदय-समय व आने वाली तिथी।

संकष्टी चतुर्थी («संकट हरने वाली चौथ») प्रत्येक चंद्र-मास चे कृष्ण पक्ष ची चतुर्थी ला असते आहे — पूर्णिमा चे चार दिवस नंतर; हे गणेश चा मासिक व्रत आहे जो सूर्योदय पासून चंद्रोदय पर्यंत रखा जातो आहे आणि रात्र चाँद ला अर्घ्य देकर खोला जातो आहे (दिल्ली चा चंद्रोदय-समय ऊपर)। मंगलवार ला पड़े तर «अंगारकी संकष्टी» — साल-भर ची संकष्टी चा फळ एक मध्ये (महाराष्ट्र मध्ये सर्वात बड़ी)।

शुक्ल पक्ष ची चतुर्थी «विनायक चतुर्थी» आहे — दोपहर (मध्याह्न) मध्ये गणेश-पूजा, चाँद नाही देखते (कलंक-कथा); भाद्रपद ची विनायक चतुर्थी च गणेश चतुर्थी, माघ ची संकष्टी च सकट चौथ। प्रत्येक संकष्टी चा आपला नाव — विकट, एकदंत, कृष्णपिंगल, गजानन, हेरम्ब, विघ्नराज, वक्रतुंड, गणाधिप, आखुरथ, लंबोदर, द्विजप्रिय, भालचंद्र (ऊपर सूची मध्ये)। स्त्रियाँ संतान-सुख व घर चे संकट-निवारण साठी, महाराष्ट्र मध्ये परिवार-भर। रिकामे विधि, सामग्री, कथा, मोदक-भोजन आणि इलाक़ों ची रीत।

महत्त्व — हे व्रत चा

गणेश-पुराण/नारद-पुराण: कृष्ण चतुर्थी ला गणेश-व्रत व चंद्र-अर्घ्य पासून संकट-नाश, ऋण-मुक्ति, विघ्न-निवारण, संतान-सुख; चंद्रमा ला गणेश ने कलंक चा शाप देकर संकष्टी वर त्याच ला अर्घ्य चा विधान दिया — चंद्र-दर्शन चे शिवाय संकष्टी पूरी नाही (विनायक चतुर्थी वर उल्टा — चंद्र-दर्शन वर्जित)।

अंगारकी संकष्टी: मंगळ (अंगारक) ने गणेश ची तपस्या करून वरदान पाया ची मंगलवार ची संकष्टी उनके नाव पासून असो आणि त्याचा फळ वर्ष-भर ची संकष्टियों चे बरोबर — म्हणून महाराष्ट्र-कर्नाटक मध्ये अंगारकी वर मंदिरों मध्ये लाखों (सिद्धिविनायक, अष्टविनायक, दगडूशेठ)। संकष्टी ची तिथी चंद्रोदय-व्यापिनी — ज्या दिवस चंद्रोदय चे वेळ चतुर्थी असो; विनायक ची मध्याह्न-व्यापिनी।

12 संकष्टी चे नाव (अमांत महिना पासून): चैत्र-विकट, वैशाख-एकदंत, ज्येष्ठ-कृष्णपिंगल, आषाढ़-गजानन, श्रावण-हेरम्ब (बहुला), भाद्रपद-विघ्नराज, आश्विन-वक्रतुंड, कार्तिक-गणाधिप, मार्गशीर्ष-आखुरथ, पौष-लंबोदर (= सकट चौथ), माघ-द्विजप्रिय, फाल्गुन-भालचंद्र; अधिक मास मध्ये विभुवन संकष्टी।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे संकष्टी ची घरेलू विधि आहे — दिवस चा व्रत, शाम गणेश-पूजा व कथा, चंद्रोदय वर अर्घ्य व पारण; विनायक चतुर्थी ची दोपहर-पूजा अंत मध्ये।

1. सुबह स्नान, लाल/पीले वस्त्र; संकल्प — «(नाव) संकष्टी चतुर्थी व्रत, संकट-निवारण/संतान-सुख साठी, चंद्र-दर्शन-अर्घ्य चे नंतर पारण»; दिन-भर निर्जला (कठोर) किंवा फलाहार (दूध-फल-साबूदाना); गणेश-स्मरण «ॐ गं गणपतये नमः»।
2. शाम (सूर्यास्त चे नंतर, चंद्रोदय पासून आधी): गणेश-प्रतिमा/चित्र ला स्नान (पंचामृत-जल), लाल वस्त्र, चंदन-सिंदूर, दूब (21 दूर्वा — 3 किंवा 5 पत्ती वाली), लाल फूल (जासवंद/गुड़हल), शमी-पत्र, मोदक/लड्डू (21), फळ, पान-सुपारी; धूप-दीप; गणेश-अथर्वशीर्ष/संकटनाशन गणेश-स्तोत्र («प्रणम्य शिरसा देवं…»), गणेश-चालीसा।
3. कथा (रिकामे — त्या महिना ची संकष्टी कथा किंवा सामान्य गणेश-चंद्र कथा) सुनना; आरती «सुखकर्ता दुःखहर्ता» / «जय गणेश देवा»; कपूर-आरती।
4. चंद्रोदय (ऊपर वेळ — कृष्ण चतुर्थी चा चाँद रात्र 8:30-10 चे मध्ये निकलता आहे): चाँद ला जल-दूध-अक्षत-फूल पासून अर्घ्य, «ॐ सोमाय नमः», चाँद चे दर्शन; नंतर गणेश ला नैवेद्य; बादल असोत तर चंद्रोदय-समय चे नंतर दिशा मध्ये अर्घ्य।
5. पारण: अर्घ्य चे नंतर गणेश-प्रसाद (मोदक/लड्डू), नंतर भोजन — सात्विक (महाराष्ट्र मध्ये उकडीचे मोदक, वरण-भात; उत्तर मध्ये तिल-गुड़/लड्डू-खीर); कई घर शिवाय नमक/एक बार।
6. अंगारकी संकष्टी: वही विधि, गणेश-मंदिर दर्शन, लाल फूल-गुड़-चना, मंगळ-शांती साठी मसूर-गुड़ दान; 21 मोदक।
7. विनायक चतुर्थी (शुक्ल पक्ष): व्रत सुबह पासून दोपहर पर्यंत; मध्याह्न (11-1:30, अभिजित ऊपर) मध्ये गणेश-पूजा, दूर्वा-मोदक, कथा; दोपहर नंतर पारण; किंवा दिवस चाँद न पाहा (देख लें तर स्यमंतक-कथा पढ़ें); भाद्रपद ची विनायक = गणेश चतुर्थी (वेगळा पन्ना)।
8. स्त्री-रीत: संतान-कामना साठी 12 संकष्टी (एक वर्ष) चा संकल्प; बच्चों चे कल्याण साठी माताएँ; उद्यापन — 12 पूरी असल्याने वर गणेश-हवन, 21 दूर्वा, ब्राह्मण-भोजन, दान (महाराष्ट्र मध्ये «संकष्टी उद्यापन»)।

पूजा-सामग्री ची सूची

दूर्वा, मोदक, लाल फूल, सिंदूर, चंद्र-अर्घ्य चा लोटा — संकष्टी ची सूची।

• गणेश-प्रतिमा/चित्र, चौकी, लाल कपड़ा, कलश, नारियल, आम चे पत्ते
• दूर्वा (21 — 3/5 पत्ती), लाल फूल (जासवंद-गुड़हल-गेंदा), शमी-पत्र, बेलपत्र (काही रीत)
• चंदन, सिंदूर, रोली, हळद, कुमकुम, अक्षत, मौली, जनेव, परमळ, पान-सुपारी-लवंग-आले.
• पंच अमृत, गंगेचे पाणी; दिवे-तूप, धूप, कपूर, आरती-थाली, घंटा
• नैवेद्य: मोदक (उकडीचे/तले) 21, बेसन/बूँदी/तिल चे लड्डू, फळ (केला-अमरूद-सेब), गुड़-चना, खीर, पंचमेवा
• चंद्र-अर्घ्य: तांबे चा लोटा, जल-दूध-अक्षत-फूल
• गणेश-अथर्वशिर्ष/संकश्ट-स्तोत्र/संकष्टि-कथा पुस्तक, रुद्राक्ष/चंदन माला
• अंगारकी/मंगळ-शांती: लाल वस्त्र, गुड़-चना, मसूर (दान)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

गणेश-चंद्र कलंक: गणेश ची रूप-रचना (लंबोदर, गज-मुख) वर चंद्रमा हँसा; गणेश ने शाप दिया — «जो तुझे देखेगा, कलंक पाएगा»; देवताओं ची प्रार्थना वर शाप घटा — केवळ भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी (गणेश चतुर्थी) चा चंद्र-दर्शन कलंक देईल, आणि कृष्ण चतुर्थी (संकष्टी) ला जो चंद्र-दर्शन करून गणेश ला पूजेगा, त्याच्या संकट कटेंगे। इसीलिए संकष्टी वर चाँद पाहून व्रत खुलता आहे, विनायक चतुर्थी वर चाँद नाही देखते।

अंगारक-कथा: भारद्वाज ऋषि व पृथ्वी चे पुत्र अंगारक (मंगळ) ने गणेश ची कठोर तपस्या ची; माघ कृष्ण चतुर्थी, मंगलवार ला गणेश प्रकट झालेले — «वर माँगो»; अंगारक ने माँगा «मेरा नाव तुमचे सोबत जुड़े आणि जो मंगलवार ची संकष्टी करे त्याला वर्ष-भर ची संकष्टी चा फळ मिले» — तभी पासून अंगारकी संकष्टी; मंगळ ग्रह-मंडल मध्ये स्थान पाया, मंगल-दोष ची शांती गणेश पासून।

कृष्ण-स्यमंतक (विनायक चतुर्थी): कृष्ण ने भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी ला चाँद देख लिया; स्यमंतक-मणि चोरी चा झूठा कलंक लगा; नारद ने बताया हे चतुर्थी-चंद्र-दर्शन चा फळ; कृष्ण ने गणेश-व्रत किया, मणि मिली, कलंक मिटा — म्हणून विनायक चतुर्थी ला चाँद न पाहा; देख लें तर स्यमंतक-कथा चा पाठ/श्रवण उपाय। प्रत्येक महिना ची संकष्टी ची आपल्या कथा (गणेश-पुराण) — व्रत-दिन पढ़ें।

मोदक, दूर्वा, गुड़-चना, तिल-लड्डू — गणपति ची थाली; चाँद चे नंतर भोजन

संकष्टी ला दिन-भर व्रत, चंद्र-अर्घ्य चे नंतर मोदक-प्रसाद व भोजन; गणेश ला मोदक (उकडीचे — भाप चे — महाराष्ट्र ची ओळख), लड्डू (बेसन-बूँदी-तिल), गुड़-चना, केला; सकट चौथ वर तिलकुट; उत्तर मध्ये लड्डू-खीर-पूड़ी; व्रत-दिन दूध-फल-साबूदाना।

• उकडीचे मोदक (चावल-आटे ची भाप ची परत, नारियल-गुड़ भरावन — 21), तले मोदक, बेसन/बूँदी/मोतीचूर लड्डू, तिल-गुड़ लड्डू (माघ-संकष्टी/सकट)
• गुड-चणे (भिजवलेले/भाजलेले), केळी-अमरूद-सफरचंद, पंचमेवा, खीर, पूडी-हलवा (उत्तर), दुरवा-पाणी
• व्रत-फलाहार: दूध, फळ, साबूदाना-खिचड़ी, मखाना, नारियल-पानी; निर्जला रखने वाले — काही नाही
• पारण-भोजन: महाराष्ट्र — वरण-भात-मोदक, पुरण-पोली (अंगारकी); कर्नाटक — कडुबु-पायसम; तमिळ (संकटहर चतुर्थी) — कोळुक्कट्टै (मोदक), सुंडल; गुजरात — लापसी-लड्डू; उत्तर — लड्डू-खीर-पूड़ी, तिलकुट (सकट)
• अंगारकी: 21 मोदक व लाल फूल, मंगळ-शांती साठी गुड़-चना दान; विनायक चतुर्थी (दोपहर): मोदक-केला-पंचमेवा, मध्याह्न-भोजन

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

महाराष्ट्र ची अंगारकी, तमिळ ची संकटहर, उत्तर ची सकट, कर्नाटक ची गणेश-भक्ति — प्रत्येक महिना ची चौथ।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: सकट चौथ (माघ ची संकष्टी) · गणेश चतुर्थी (भाद्रपद विनायक) · करवा चौथ (कार्तिक कृष्ण चतुर्थी) · एकादशी जलद

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व इलाक़े ची रीत सर्वोपरि आहे। चंद्रोदय-समय दिल्ली चा आहे — आपल्या शहर चा पंचांग पाहा; आरोग्य-स्थिती मध्ये निर्जला न ठेवा।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका