🥣 शीतला अष्टमी (बसौडा / बसोडा) 2027
फाल्गुन कृष्ण अष्टमी (पूर्णिमांत गणनेत चैत्र कृष्ण अष्टमी) — होळीनंतर आठ दिवसांनी; शीतला मातेला आदल्या दिवशी बनवलेले थंड अन्न, त्या दिवशी चूल पेटत नाही; मुलांचे देवी-कांजिण्या व तापापासून रक्षण करणारे मातांचे व्रत.
शीतला अष्टमी फाल्गुन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीला (पूर्णिमांत गणनेत चैत्र कृष्ण अष्टमी) साजरी केली जाते — रंगांच्या होळीनंतर आठ दिवसांनी (अनेक प्रदेशांत सप्तमीला — शीतला सप्तमी). हिला बसौडा/बसोडा म्हणतात, कारण या दिवशी «बासी» (आदल्या दिवशी बनवलेले, थंड) अन्न खाल्ले जाते व देवीला अर्पण केले जाते — त्या दिवशी घरात चूल पेटत नाही.
शीतला माता ही देवी-कांजिण्या, गोवर, फोड-पुटकुळ्या आणि ऋतुबदलाच्या तापाची देवता आहे; उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला माता मुलांच्या रक्षणासाठी हे व्रत करतात — शीतला मंदिरात/पाणवठ्यावर थंड अन्नाचा नैवेद्य, थंड पाण्याने पूजा, हळद-मेंदी. खाली या वर्षीची तिथी, पूजेचा मुहूर्त, विधी, साहित्य, कथा, शिळ्या नैवेद्याचे स्वयंपाकघर आणि प्रदेशांतील रिती दिल्या आहेत.
महत्त्व — हे व्रत चा
«शीतला» = गारवा देणारी — गाढवावर स्वार, हातात झाडू (स्वच्छता), सूप (वारा), कडुनिंबाची पाने (औषध), कलश (थंड पाणी): हे संपूर्ण रूप उन्हाळ्यातील आजारांपासून बचावाचे संकेत आहे — स्वच्छता, गारवा, कडुनिंब. म्हणूनच पूजेत कडुनिंब, थंड पाणी आणि शिळे (अग्नीशिवायचे) अन्न.
बसौडा: पूजेच्या आदल्या दिवशी (सप्तमीला) सगळे अन्न बनवून ठेवले जाते; अष्टमीला चुलीची-अग्नीची पूजा होते पण ती पेटवली जात नाही — ऋतुबदलाच्या वेळी एक दिवस शरीराला थंड अन्न देण्याची ही आयुर्वेदिक रीतही आहे (यानंतर शिळे अन्न बंद).
राजस्थान, उत्तर प्रदेश, गुजरात, मध्य प्रदेश, हरियाणा येथे ही रीत सर्वांत प्रबळ; बंगालमध्ये शीतला-पूजा वेगळ्या तिथींना. हे घरातील स्त्रियांचे — विशेषतः मातांचे — व्रत आहे; नव्या सुनेचा पहिला बसौडा माहेराहून.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
ही घरगुती विधी आहे — सप्तमीच्या संध्याकाळी स्वयंपाक, अष्टमीला पहाटे शीतला-पूजा व शिळा नैवेद्य, दिवसभर चूल बंद.
- सप्तमीची (आदल्या दिवशीची) संध्याकाळ: सगळा स्वयंपाक करून ठेवावा — गोड भात (गूळ/साखर), पुरी, गुलगुले/मालपुवे, बेसनाची भाजी, दही, राबडी, कढी, पकोडी, थंड सरबताचे साहित्य; स्वयंपाकघर स्वच्छ करून चूल थंड; रात्री चुलीची पूजा (कुंकू-तांदूळ-फुले).
- अष्टमीला पहाटे (सूर्योदयापूर्वी/ब्राह्ममुहूर्तावर — वर दिलेली वेळ) थंड पाण्याने स्नान; चूल न पेटवता घराची स्वच्छता; संकल्प — «मी मुलांच्या/कुटुंबाच्या आरोग्यरक्षणासाठी शीतला अष्टमीचे व्रत करत आहे.»
- ताटात शिळे अन्न (प्रत्येक पदार्थ थोडा थोडा), थंड पाण्याचा तांब्या, हळद-मेंदी, कुंकू, तांदूळ, फुले, कडुनिंबाची डहाळी, सूप/झाडू (प्रतीक), दिवा (पेटवायचा नाही — अनेक ठिकाणी दिव्याशिवाय); गल्लीतील शीतला मंदिरात किंवा पाणवठ्यावर (विहीर-तलाव-नळाजवळ) किंवा घरातील देवघरात पूजा.
- शीतला मातेला (चित्र/दगड/मंदिर) थंड पाणी, हळद-मेंदी (हाताचा ठसा), कुंकू-तांदूळ, फुले, कडुनिंबाची पाने; शिळा नैवेद्य अर्पण करावा; «ॐ ह्रीं श्रीं शीतलायै नमः» / शीतला-स्तोत्र («वन्देऽहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगम्बराम्»); शीतला मातेची कथा (खाली) ऐकावी.
- पूजेच्या पाण्याने/हळद-मेंदीने घराच्या मुख्य दारावर ठसे (हाताचे ठसे) आणि मुलांच्या कपाळावर टिळा — दृष्ट व रोगांपासून रक्षण; पूजेचे थंड पाणी घरभर शिंपडावे.
- दिवसभर फक्त शिळे अन्नच — सर्वांत आधी मुलांना, मग मोठ्यांना; चूल-गॅस पेटणार नाही (चहासुद्धा नाही — अनेक घरांत थंड दूध/सरबत).
- दान: थंड अन्न, गोड भात, कपडा — गरजू/मंदिराला; शक्य असेल तिथे गाढवाला (शीतलेचे वाहन) भाकरी-हरभरे; झाडू-सुपाचेही दान.
- दुसऱ्या दिवशी (नवमीला) चूल पेटवून आधी शीतला मातेला गरम नैवेद्य (शिरा) आणि मग नेहमीचे जेवण — बसौडा संपला; यानंतर शिळे खाणे बंद.
📿 शीतला अष्टमी (बसौडा / बसोडा) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →
पूजा-सामग्री ची सूची
सगळे काही आदल्या दिवशी तयार — पूजेच्या दिवशी अग्नी नाही.
- शिळा नैवेद्य: गोड भात (गूळ-भात/ओलिया), पुरी, गुलगुले/मालपुवे, कढी-पकोडी, बेसनाची भाजी, दही, राबडी, हरभरा डाळ — सप्तमीला बनवलेले
- थंड पाण्याचा तांब्या (तांब्याचा/मातीचा), गंगाजल
- हळद, मेंदी (कालवलेली — हाताच्या ठशासाठी), कुंकू, कच्चे तांदूळ, फुले
- कडुनिंबाची डहाळी/पाने, सूप (लहान) आणि झाडू (प्रतीक/दान)
- शीतला मातेचे चित्र/मूर्ती (किंवा मंदिरातील/पाणवठ्यावरील दगड), ओढणी
- थंड सरबत/दूध, थंडाई (त्या दिवशी गरम काहीच नाही)
- दान: कपडा, अन्न, झाडू-सूप; गाढव-गायीसाठी भाकरी-हरभरे
- शीतला-स्तोत्र/कथेचे पुस्तक
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
एका गावात प्रत्येक घर बसौडा पाळत असे, पण एका म्हातारीने चूल पेटवून गरम जेवण केले. शीतला माता वृद्धेच्या रूपात गावात आली — म्हातारीचे घर आगीत जळाले, तिची मुले ताप आणि देवीच्या आजाराने फणफणू लागली. म्हातारी रडत रडत इतर घरांत गेली — तिथे थंड अन्न आणि थंड पाणी होते; माता म्हणाली «मी शीतला आहे, मला गारवा हवा; तू आग पेटवलीस म्हणून तुझे घर जळले.»
📖 शीतला अष्टमी (बसौडा / बसोडा) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →
बसौडा — आदल्या दिवशी केलेला थंड स्वयंपाक
सगळे सप्तमीच्या संध्याकाळी बनवून झाकून ठेवावे; अष्टमीला गरम न करता नैवेद्य व जेवण. गोड भात (ओलिया) आणि गुलगुले ही या दिवसाची ओळख; राजस्थानात «ठंडा खाना» चे पूर्ण ताट.
- गोड भात/ओलिया: तांदूळ गूळ-पाण्यात (किंवा साखरेत) शिजवून, तूप-वेलची-सुकामेवा घालून; थंड — शीतलेचा मुख्य नैवेद्य
- गुलगुले (कणीक-गूळ-बडीशेपचे तळलेले गोळे), मालपुवे, पुरी, बेसनाची भाजी/गट्टे, कढी-पकोडी, दही, राबडी, हरभरा डाळ
- राजस्थान: थंड «बासी-ओड़ा» — दही-भात, बाजरीची भाकरी-गूळ, राबडी, पचकुटा; गुजरात: थंड पुरी-भाजी, ढेबरा
- उत्तर प्रदेश-हरियाणा: गुलगुले, गोड भात, पुरी-कढी, दही-बुरा; मध्य प्रदेश: थंड पोहे-दही, गोड रोटी
- दुसऱ्या दिवशी: गरम शिरा आधी मातेला, मग कुटुंबाला — बसौड्याची सांगता
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
बसौडा ही उत्तर-पश्चिम भारताची रीत; बंगाल व दक्षिणेत शीतला/मारियम्मनची पूजा वेगळ्या पद्धतीने.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- सगळा स्वयंपाक सप्तमीलाच करावा — अष्टमीला चूल/गॅस नाही
- पूजा पहाटे, थंड पाण्याने; कडुनिंब व हळद-मेंदी अवश्य
- शिळा नैवेद्य आधी मातेला, मग मुलांना, मग मोठ्यांना
- दारावर हाताचे ठसे, मुलांना टिळा — रक्षणाचे प्रतीक
- घर-स्वयंपाकघर-परिसराची स्वच्छता — हाच शीतलेचा खरा संदेश; मुलांचे लसीकरण (देवी-गोवर) वेळेवर
❌ क्या न करा
- अष्टमीला अग्नी नाही — चहा-दूधसुद्धा गरम नाही (थंड घ्यावे)
- खूप उष्ण हवामानात शिळे अन्न खराब होऊ शकते — झाकून, थंड जागी ठेवावे; दही-राबडी सकाळी तपासावी; मुलांना-वृद्धांना संशयास्पद पदार्थ देऊ नये
- या दिवसानंतर शिळे खाणे बंद — उन्हाळाभर ताजे
- ताप, देवी-कांजिण्यांच्या आजारात व्रताला उपचाराचा पर्याय मानू नये — डॉक्टर व लसीकरण
- गाढवाला/प्राण्यांना मारणे-छळणे वर्ज्य — ते शीतलेचे वाहन
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शीतला अष्टमी 2027 मध्ये कधी आहे?
वर दिलेली तिथी ही या वर्षीची फाल्गुन कृष्ण अष्टमी (पूर्णिमांत गणनेत चैत्र कृष्ण अष्टमी) आहे — पंचांग-गणनेनुसार; पहाटेच्या पूजेची वेळ (सूर्योदय/ब्राह्ममुहूर्त) हीसुद्धा तिथेच. अनेक कुटुंबे सप्तमीला (एक दिवस आधी) साजरी करतात — आपली रीत पाळावी.
बसौडा म्हणजे काय आणि त्या दिवशी स्वयंपाक का होत नाही?
«बासी» अन्नाचा दिवस — सगळे काही आदल्या दिवशी बनवून अष्टमीला अग्नी न पेटवता थंड खाल्ले व अर्पण केले जाते; शीतला मातेला गारवा प्रिय आहे (कथा), आणि ऋतुबदलाच्या वेळी एक दिवस थंड अन्न ही आयुर्वेदिक रीतही आहे.
शीतला सप्तमी आणि अष्टमी यांत काय फरक?
दोन्ही एकच सण — राजस्थान-गुजरातच्या अनेक भागांत सप्तमीला, उत्तर प्रदेश-हरियाणात अष्टमीला; स्वयंपाक सप्तमी/षष्ठीच्या संध्याकाळी होतो. गुजरातमध्ये श्रावणातील «शीतला सातम» हा वेगळा सण आहे (जन्माष्टमीच्या आधी).
शीतला माता कोण आहे?
देवी-गोवर-तापाची देवता (स्कंदपुराण), गाढवावर स्वार, झाडू-सूप-कलश-कडुनिंब धारण केलेली — स्वच्छता, गारवा आणि औषधाचे प्रतीक; ज्वरासुराला वश करणारी; माता मुलांच्या रक्षणासाठी तिची पूजा करतात.
गॅस-चूल अजिबातच पेटवू शकत नाही का?
परंपरेनुसार नाही — संपूर्ण दिवस थंड; पण वृद्ध/आजारी/तान्ह्या बाळासाठी गरज असेल (दूध गरम करणे, औषध) तर गरजेपुरती पेटवावी — मातेला गारवा हवा, कष्ट नव्हे.
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — पुढील व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: होली (8 दिवस आधी) · चैत्र नवरात्री/गुडी पडवा · गणगौरव · शीतला-स्तोत्र
⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोकश्रद्धा यावर आधारित आहे; आपल्या कुळ-घराण्याची प्रथा सर्वोच्च आहे. मुलांचे लसीकरण आणि आजारावर उपचार हे डॉक्टरांचे उपवास यांचे समानार्थी नाही; शिडाच्या अन्नाच्या सुरक्षिततेची काळजी घ्या.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका