🐄 બાશ બારાસ (ગોવતાસ દ્વાદશી/વાસુ બારાસ) 2026

ગો-વાછરડાના પૂજા ના માતાઓના વ્રત-ભાદ્રપદ કૃષ્ણ દ્વાદશી (બાશ બારસઃ રાજસ્થાન-યુપી-એમપી) અને કાર્તિક કૃષ્ણ દ્વાદશી (ગોવત્સ/બાસુ/વાઘ બારઃ ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર, ધનત્રયોત્સવના એક દિવસ પહેલા): ગાયનું દૂધ-દહીં અને છરીથી કાપેલી વસ્તુ નિષિદ્ધ, બાજરી-મોટ-કઢ઼ી, સંતાનના મંગળ-શુભેચ્છા; બંને તારીખો ઉપર છે.

**બછ બારાસ * * (બછ દ્વાદશી, ગોવતાસ દ્વાદશી, બાસુ બારાસ, વાઘ બારાસ) એ પુત્રવતી માતાનો ઉપવાસ છે જેમાં ગાય અને તેના વાછરડાના (વત્સ) પૂજા-ગાયમાં તમામ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન અને વાછરડાના સંતાનનું પ્રતીક છે; માતાઓ તેમના બાળકના લાંબા આયુષ્ય, આરોગ્ય અને સુખ માટે ગાય-વાછરડાને તિલક-હળદી-કુંકુમ, અંકુરિત મોટા-બાજરી અને ગોળ ખવડાવીને પરિક્રમા કરે છે. આ દિવસે ગાયનું દૂધ-દહીં-ઘી ખાવામાં આવતું નથી (વાછરડા માટે છોડી દેવામાં આવે છે) અને છરીથી કાપેલી કોઈ વસ્તુ ખાવામાં આવતી નથી-તેથી બાજરીની રોટલી, મોતિયા, કઢી અને આખા અનાજનો ખોરાક.

આ ઉપવાસ બે અલગ-અલગ તારીખે બે સ્વરૂપે મનાવવામાં આવે છેઃ રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણામાં **ભાદ્રપદ કૃષ્ણ દ્વાદશી** (જનમાષ્ટમીના ચાર દિવસ પછી) "બચ બારસ" પર, અને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં **કાર્તિક કૃષ્ણ દ્વાદશી** (ધનતેરસના એક દિવસ પહેલા, દિવાળી-તહેવારનો પહેલો દિવસ) «વાઘ બારસ/વસુ બારસ/સરકાર દ્વાદશી» — બંને તારીખો ઉપર છે; તમારા વિસ્તારમાં તારીખ તપાસો. નીચે પદ્ધતિ, સામગ્રી, વાર્તા, ખોરાક, વિસ્તારના રિવાજો અને પ્રશ્નો છે.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

ગોવત-પૂજા: ગાયમાં (કામધેનુ)33 કરોડો દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન – ગોવત્સ દ્વાદશી ગાય અને વાછરડાનું પૂજા બધા દેવતાઓ આનાથી પ્રસન્ન થાય છે; ભવિષ્ય પુરાણમાં ગોવત્સ દ્વાદશી ઉલ્લેખ – નંદિની ગાય પૂજા, વત્સ = બાળક; તેથી માતાઓનું વ્રત.

સંતાનની ઇચ્છાઃ માન્યતા-ગાય-વાછરડાની સેવાથી સંતાન લાંબા આયુષ્ય અને તંદુરસ્તી, શિશુને સંતાન; કથામાં ગાય-વાછરડાનું અપમાન/વધ એ સંતાન ગુમાવવાનું કારણ બને છે અને સેવાથી સંતાન પાછું આવે છે-તે જ વ્રતનું મૂલ છે.

દૂધ અને છરીનું બલિદાનઃ તે દિવસે ગાયનું દૂધ-દહીં-ઘી ઘેટાંના અધિકાર છે-તેથી ભેંસનું અથવા દૂધ વિનાનું ભોજન; છરીથી કાપવામાં આવતી શાકભાજી/ફળો પ્રતિબંધિત (ગાય-ઘેટાને નુકસાન ન થાય તેનું પ્રતીક)-સંપૂર્ણ મોત, બાજરી, કઢી, ખીચ; હાથથી ખેતરની પેદાશને તોડવી.

દિવાળી-આરમ્ભ (ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર): દિવાળીના પાંચ-છ દિવસ વાઘ બારાસ/વાસુ બારાસથી શરૂ થાય છે-બાસુ બારાસ (ગૌ-વાછરડું), ધનત્રયોદશી, કાલી ચૌદાસ, દિવાળી, બેસ્તુ વર્ષ/પડવા, ભાઈ બીજ; ગુજરાતમાં વેપારીઓ આ દિવસે હિસાબ-કિતાબના વ્યવહારો બંધ કરીને હિસાબ પૂર્ણ કરે છે ("વાઘ" = વાઘ, દેવું ચૂકવવાનો દિવસ).

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

બછ બારાસ/ગોવત્સ દ્વાદશી ની ઘરેલું વિધિ-સવારે ગાય-વાછરડાનું પૂજા (ગોશાળા/પડોશી ગાય, જો ન હોય તો માટીનું ગાય-વાછરડું), દિવસમાં દૂધ અને છરી વિનાનું ભોજન, કથા; ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં સાંજે ગોધૂલિ પર.

1. સવારઃ સ્નાન, સ્વચ્છ કપડાં; ગાયો-ઘેટાં (દૂધ, ઘેટાં સાથે) શોધો-ગૌશાળા/પડોશ; જો ન મળે તો ભીની માટીમાંથી ગાયો-ઘેટાં બનાવીને અથવા ચિત્ર પર પૂજા કરીને.
2. સંકલ્પઃ "હું (નામ) મારા સંતાનના લાંબા આયુષ્ય માટે બછ બારાસ/ગોવતસ દ્વાદશી વ્રત રાખું છું; આજે હું ગાયનું દૂધ અને છરીદાર વસ્તુ નહીં લઉં"-પાણી છોડો.
3. ગાય-વાછરડાની સ્નાન-સજાવટઃ ગાયના પગ ધોવાથી, હળદર-કુંકુમ-રોલીનું તિલક (કપાળ અને શિંગડા પર), ફૂલોના માળા, ચુનરી/લાલ કાપડ પીઠ પર, વાછરડાને પણ તિલક-માળા; ગાયને ઘંટડી (કેટલાક ઘરો); કાચા સુતરાઉ ગાય-વાછરડા (રક્ષા-સૂત્ર) ની આસપાસ લપેટીને.
4. પૂજાઃ અક્ષત, ફૂલ, દીપો-ધૂપ (ગાયથી દૂર), જલ-અરઘ્યા; ભોગ-અંકુરિત/ભીના મોત, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલો ઘાસ, કેળા, રોટલી (બાજરીનો, હાથથી તોડવામાં આવે છે); તમારા હાથથી ગાય-વાછરડાને ખવડાવવું; "ઓમ સુરભૈય્યા નમહા"/"સર્વદેવય્યા દેવી સર્વદેવરલંકરેટે". માતરમ વિલાસિતામાં સફળ કુરુ નંદિની. "
5. પરિક્રમા અને પ્રાર્થનાઓઃ ગાય-વાછરડાની 3/7 પરિક્રમા, સંતાનના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના, ગાયની પૂંછડીથી આશીર્વાદ (કેટલીક પ્રથાઓ); બાળકો દ્વારા ગાય-વાછરડાને સ્પર્શ/ખવડાવવો.
6. વાર્તાઃ ઘરની મોટી સ્ત્રી પાસેથી બાછ બારસ/ગોવતસ દ્વાદશી (નીચે-શાહુકારની અને તળાવની) ની વાર્તા સાંભળવી; વાર્તા પછી "બાછ બારસ માતા" ની આરતી (રાજસ્થાન) અથવા ગોમાતા-આરતી.
7. ભોજનઃ દિવસમાં ગાયનું દૂધ-દહીં-ઘી-માખણ નહીં, છરીથી કાપેલી શાકભાજી-ફળ નહીં, ઘઉં (કેટલાક ઘરો) નહીં-બાજરીની રોટલી/ખીચ (સંપૂર્ણ/અંકુરિત), મોટ-ચણા (સંપૂર્ણ), કઢ઼ી (ભેંસ-દહીં અથવા બેસન-ચટણી), સંપૂર્ણ શાકભાજી (કઠપૂતળી/લવિંગ હાથથી તોડવું-કેટલાક ઘરો), ફળ સાબુત (કેળા-આમળું); એક સમય (ઘણા ઘરો બે સમયનું આ જ ભોજન).
8. ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર (વાઘ/વાસુ બારાસ): સાંજે ગોધૂલિ વાગ્યે ગાયો-ઘેટાંની આરતી-પૂજા, ગાયને બાજરી-ગોળ; ઘરે રંગોલી-દીપ (દિવાળી-શરૂઆત), વેપારી બુક-એકાઉન્ટ વ્યવહાર બંધ; રાત્રે ગાયનું દૂધ-પ્રતિબંધિત ભોજન (ઉડ઼દ/મૂંગ, બાજરી).
9. સમાપનઃ ગાય-વાછરડાને લીલો ઘાસ-ગોળ; ભોગ ગાયને બચાવો; બીજા દિવસે સામાન્ય ભોજન; વાછરડા પર માટીના ગાય-વાછરડાના પાણીમાં; બાળકોને ગાય-સેવાનું શિક્ષણ.

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

ગાયો અને ઘેટાંની સજાવટની યાદી, મોટાં-બાજરી-ગુંદરનો ખોરાક અને દૂધ-છરી વિનાનું ભોજન-બશનું ભોજન.

• ગાય અને વાછરડા (ગૌશાળા/પડોશ)-જો ન હોય તો માટીના ગાય-વાછરડા અથવા ગોમાતા-ચિત્ર; કલશ (પાણી)
• સજાવટઃ હળદી, કુંકુમ, રોલી, અક્ષત, ફૂલની માળા (ગેંડા), લાલ ચુનરી/કાપડ, કાચા સુતરાઉ, ઘંટડી (વૈકલ્પિક), મહેંદી (શિંગડા-કેટલાક રિતે).
• ઘાસચારાઃ અંકુરિત/ભીના મોત, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલા ઘાસ, કેળા, બાજરીની રોટલી (હાથથી તોડેલી), ઘઉંના લોટની લડ્ડુ (કેટલાક ઘરો)
• પૂજાઃ ઘી-દીપો (ગાયથી દૂર), ધૂપ, કપૂર, આરતી-થાલી, પાન-સુપારી, નાળિયેર; "ગોવત્સ દ્વાદશી/બછ બારાસ" વાર્તા પુસ્તિકા
• ભોજનઃ બાજરીનો લોટ, મોટા, ચણા, બેસન/ભેંસ-દહીં (કાઢ઼ી), ખીચ (સંપૂર્ણ ઘઉં-બાજરી-કેટલાક ઘર), સંપૂર્ણ શાકભાજી-ફળ, ખાંડવાળું મીઠું; કોઈ ગાય-દૂધની વસ્તુ નહીં.
• બાળકો માટેઃ ગાય-વાછરડાને ખવડાવવાનું ઘાસ, નવું કાપડ (કેટલાક ઘરો); ગોધન/ગૌશાલા-દાન (શ્રદ્ધાના આધારે-ઘાસ, ગોળ, સંપત્તિ)

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

બછ બારાસની વાર્તા (શાહુકારની અને તળાવ): એક શાહુકાર ગામમાં તળાવ ખોદતો હતો, પરંતુ વર્ષો સુધી તેમાં પાણી ભરતો ન હતો; પંડિતોએ કહ્યું-મોટા પુત્ર અથવા પુત્રવધૂની બલિ દો તો ભરી જશે. શાહુકારણીએ દીકરાને ઘરે મોકલી અને મોટા દીકરાને બલિદાન આપ્યું-તળાવ ભરાઈ ગયું. તે જ દિવસે બછડાનો વારસો હતો-શાહુકારનીએ પૂજા માટે ગાયો શોધી કાઢી હતી; જો તેને ગાયો ન મળ્યો હોય તો તેણે હાથથી ઘઉંના નાના દાણાને "ઘેટાં" ગણાવીને કાપી નાખ્યા હતા (છરી/મૂંઝવણભર્યા લોક-લખાણમાં "ઘેટાંને બદલ્યું"); કેટલાક લખાણોમાં શાહુકારનીએ ભૂલથી ગાયના ઘેટાને મારી નાખ્યો હતો અને પૂજા ને મારી નાખ્યો હતો.

પૂજા-વાર્તા પછી તેણીએ "બછ બારાસ માતા" ને પ્રાર્થના કરી-"બહાનું-પુત્રને માફ કરો, મેં અજાણતાં જે બલિદાન/હત્યા કરી હતી..."; માતાએ તેના આદરથી ખુશ થઈને પુત્ર-પૌત્ર અને વાછરડાને જીવંત કર્યા; બહુનો પાછો ફર્યો તો ઘર ભર-પૂરા મળ્યો. ત્યારથી બછ-બારાસને ગાય-આખલાની સેવા, છરીથી કંઈ પણ કાપવું નહીં (ઘઉં/આખલો-કથા), અને ગાયનું દૂધ આખલાને છોડવું-ઉપવાસના નિયમો; અને શીખવું કે સંતાન-હિતના નામે કોઈ બલિદાન/હિંસા નહીં-સેવા જ ફળ આપે છે.

ગોવતસ દ્વાદશી (પુરાણ): ભવિષ્ય-પુરાણમાં-જે સ્ત્રી કાર્તિક કૃષ્ણ દ્વાદશી ને નંદિની (કામદેણુ-પુત્રી) ગાયોના વાછરડા સાથે પૂજા કરે છે, તે દિવસે ગાયોના દૂધ-દહીં-ઘી અને તેલમાં તળેલી વસ્તુનો ત્યાગ કરે છે, તેના પુત્રો અને પૌત્રો લાંબા આયુષ્ય ધરાવે છે-તે મહારાષ્ટ્ર-ગુજરાતનો બાસુ બારસ છે; તે જ દિવસે સમુદ્ર-મંથનથી કામદેનુ પણ પ્રગટ થાય છે (લોક-મત).

બાજરીની રોટલી, મોતી, કઢી, ખીચ-વગરનું ગાય-દૂધ, છરી વગરનું; ગાય-વાછરડાને મોતી-બાજરી-ગોળ

બચ્ બારાસનું ભોજન તેની ઓળખ છે-તે દિવસે ગાયનું દૂધ-દહીં-ઘી (વાછરડું) નહીં, છરીથી કાપવામાં આવેલી કોઈ વસ્તુ નથી, ઘણા ઘરોમાં ઘઉં પણ નથી (કથા)-તેથી બાજરીની રોટલી/ખીચ, મોટ-ચણા, કઢ઼ી (ભેંસ-દહીં/ચટણી), સંપૂર્ણ શાકભાજી-ફળો; ગાય-વાછરડાને અંકુરિત મોત, બાજરી, ગોળ, લીલા ઘાસ, કેળા.

• ગાય અને બલદનો ખોરાકઃ અંકુરિત મોર, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલો ઘાસ, કેળા, બાજરીનો રોટલો, લોટનો લડ્ડુ.
• ઉપવાસ અને ઘરગથ્થુ ભોજનઃ બાજરીની રોટલી (હાથથી તોડવી), મોતકી શાકભાજી (સાબુત), કઢ઼ી (ભેંસ-દહીં અથવા બેસન-ચટણી), ખીચ (આખા ઘઉં-બાજરી-દાળ), કદ્દૂ/લુકી (હાથથી તોડવી-કંઈક ઘર), દાલ-બટ્ટી (ઘી વગર-રાજસ્થાન-કંઈક ઘર).
• ફળોઃ કેળા, કેરી, સફરજન-સંપૂર્ણ/હાથથી તોડવું; સૂકા ફળો
• ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર (વાસુ બારાસ): બાજરીની રોટલી, મૂંગ/ઉડ઼દ, ગોળ; ગાયના દૂધનું બલિદાન; તેલમાં તળેલી વસ્તુ નહીં (પુરાણ-નિયમ-કેટલાક ઘર)
• વર્જિતઃ ગાયનું દૂધ-દહીં-ઘી-માખણ-પનીર-ખીર, છરીદાર શાકભાજી/ફળો, ઘઉં (કથા-કંઈક ઘર), તળેલી વસ્તુઓ (કેટલીક રીતો), માંસ-દારૂ

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

ભાદ્રપદ ના બાશ બારાસ (રાજસ્થાન-યુપી-એમપી-હરિયાણા) અને કાર્તિક ના વાસુ/વાઘ બારાસ (ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર)-એક ભાવ, બે તારીખો, વિવિધ રીતો.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો

આ પણ વાંચો: હલ ષષ્ઠી (લાલચી છઠ) · કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી · ધનત્રયોદશી (વાસુ વરસના બીજા દિવસે) · ગોવર્ધન પૂજા (ગો-પૂજા) · જીવંત પુત્રી

⚠️ આ અહેવાલ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અને લોક માન્યતાઓ (બાશ બારાસ-કથા, ભવિષ્ય-પુરાણ) પર આધારિત છે; તેના કુળ અને પ્રદેશની પ્રથાઓ સર્વોચ્ચ છે. દિલ્હી (IST) ની ઉદય-તારીખ (કાર્તિક સાથે પ્રદોષ-નિયમ) ની ઉપરની બે પ્રાદેશિક તારીખો; આરોગ્યની સ્થિતિમાં ઉપવાસ ન કરો.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર