🐄 બછ બારસ (ગોવત્સ દ્વાદશી / વસુ બારસ) 2026

ગાય-વાછરડાની પૂજાનું માતાઓનું વ્રત — શ્રાવણ વદ બારસ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ બારસ; બછ બારસ: રાજસ્થાન-UP-MP) અને આસો વદ બારસ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં કારતક વદ બારસ; ગોવત્સ/વસુ/વાઘ બારસ: ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર, ધનતેરસના એક દિવસ પહેલાં): ગાયનાં દૂધ-દહીં અને છરીથી કાપેલી વસ્તુ વર્જ્ય, બાજરી-મઠ-કઢી, સંતાનના મંગળની કામના; બંને તિથિ ઉપર આપી છે.

**બછ બારસ** (બછ દ્વાદશી, ગોવત્સ દ્વાદશી, વસુ બારસ, વાઘ બારસ) પુત્રવતી માતાઓનું વ્રત છે, જેમાં ગાય અને તેના વાછરડા (વત્સ)ની પૂજા થાય છે — ગાયમાં બધા દેવોનો વાસ અને વાછરડું સંતાનનું પ્રતીક; માતાઓ પોતાનાં સંતાનોના દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય અને સુખ માટે ગાય-વાછરડાને તિલક-હળદર-કંકુ કરી, ફણગાવેલા મઠ-બાજરી અને ગોળ ખવડાવી પ્રદક્ષિણા કરે છે. આ દિવસે ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી ખવાતાં નથી (વાછરડા માટે રાખવામાં આવે છે) અને છરીથી કાપેલી કોઈ વસ્તુ ખવાતી નથી — તેથી બાજરાનો રોટલો, મઠ, કઢી અને આખાં ધાન્યનું ભોજન.

આ વ્રત બે જુદી તિથિએ બે રૂપમાં ઊજવાય છે: રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણામાં **શ્રાવણ વદ બારસે** (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ બારસ; જન્માષ્ટમીના ચાર દિવસ પછી) «બછ બારસ», અને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં **આસો વદ બારસે** (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં કારતક વદ બારસ; ધનતેરસના એક દિવસ પહેલાં, દિવાળીના તહેવારોનો પહેલો દિવસ) «વાઘ બારસ/વસુ બારસ/ગોવત્સ દ્વાદશી» — બંને તિથિ ઉપર આપી છે; પોતાના પ્રદેશની તિથિ જુઓ. નીચે વિધિ, સામગ્રી, કથા, ભોજન, પ્રદેશોની રીત અને સવાલ-જવાબ.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

ગોવત્સ-પૂજા: ગાય (કામધેનુ)માં 33 કોટિ દેવતાઓનો વાસ — ગોવત્સ દ્વાદશીએ ગાય-વાછરડાની પૂજાથી બધા દેવ પ્રસન્ન થાય; ભવિષ્ય પુરાણમાં ગોવત્સ દ્વાદશીનો ઉલ્લેખ — નંદિની ગાયની પૂજા, વત્સ = સંતાન; તેથી આ માતાઓનું વ્રત.

સંતાન-કામના: માન્યતા — ગાય-વાછરડાની સેવાથી સંતાન દીર્ઘાયુ અને નીરોગી રહે, નિઃસંતાનને સંતાન મળે; કથામાં ગાય-વાછરડાનું અપમાન/વધ સંતાન-હાનિ લાવે છે અને સેવાથી સંતાન પાછું મળે છે — વ્રતનું મૂળ આ જ.

દૂધ અને છરીનો ત્યાગ: એ દિવસે ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી પર વાછરડાનો હક — તેથી ભેંસનું કે દૂધ વગરનું ભોજન; છરીથી કાપેલાં શાક/ફળ વર્જ્ય (ગાય-વાછરડાને ઈજા ન પહોંચે તેનું પ્રતીક) — આખા મઠ, બાજરી, કઢી, ખીચડો; ખેતરની પેદાશ હાથથી તોડવી.

દિવાળીની શરૂઆત (ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર): વાઘ બારસ/વસુ બારસથી દિવાળીના પાંચ-છ દિવસ શરૂ થાય — વસુ બારસ (ગાય-વાછરડું), ધનતેરસ, કાળી ચૌદસ, દિવાળી, બેસતું વર્ષ/પાડવો, ભાઈબીજ; ગુજરાતમાં વેપારીઓ આ દિવસે ચોપડાની લેવડ-દેવડ બંધ કરી હિસાબ પૂરો કરે છે («વાઘ» એટલે વાઘ — દેવું ચૂકવવાનો દિવસ).

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

બછ બારસ/ગોવત્સ દ્વાદશીની ઘરગથ્થુ વિધિ — સવારે ગાય-વાછરડાની પૂજા (ગૌશાળા/પડોશની ગાય, ન હોય તો માટીનાં ગાય-વાછરડું), દિવસે દૂધ વગરનું અને છરી વગરનું ભોજન, કથા; ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં સાંજે ગોધૂલિ વેળાએ.

1. સવારે: સ્નાન, સ્વચ્છ વસ્ત્ર; વાછરડાવાળી ગાય (દૂઝણી, સાથે વાછરડું) શોધવી — ગૌશાળા/પડોશમાં; ન મળે તો ભીની માટીથી ગાય-વાછરડું બનાવીને કે ચિત્ર પર પૂજા.
2. સંકલ્પ: «હું (નામ) મારાં સંતાન (નામ)ના દીર્ઘાયુ અને સુખ માટે બછ બારસ/ગોવત્સ દ્વાદશીનું વ્રત રાખું છું; આજે ગાયનું દૂધ અને છરીથી કાપેલી વસ્તુ નહીં લઉં» — હાથમાંથી જળ મૂકવું.
3. ગાય-વાછરડાનું સ્નાન-શણગાર: ગાયના પગ ધોઈ હળદર-કંકુ-રોલીનું તિલક (કપાળ અને શીંગડાં પર), ફૂલહાર, પીઠ પર ચૂંદડી/લાલ કપડું, વાછરડાને પણ તિલક-હાર; ગાયને ઘંટડી (કેટલાંક ઘરોમાં); કાચું સૂતર ગાય-વાછરડાની ફરતે વીંટવું (રક્ષા-સૂત્ર).
4. પૂજન: અક્ષત, ફૂલ, દીવો-ધૂપ (ગાયથી દૂર), જળ-અર્ઘ્ય; ભોગ — ફણગાવેલા/પલાળેલા મઠ, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલો ચારો, કેળું, રોટલો (બાજરાનો, હાથથી તોડેલો); ગાય-વાછરડાને પોતાના હાથે ખવડાવવું; «ૐ સુરભ્યૈ નમઃ» / «સર્વદેવમયે દેવિ સર્વદેવૈરલંકૃતે, માતર્મમાભિલષિતં સફલં કુરુ નન્દિનિ.»
5. પ્રદક્ષિણા અને પ્રાર્થના: ગાય-વાછરડાની 3/7 પ્રદક્ષિણા, સંતાનની રક્ષાની પ્રાર્થના, ગાયના પૂંછડાથી આશીર્વાદ (કેટલીક રીતમાં); બાળકો પાસે ગાય-વાછરડાને સ્પર્શ કરાવવો/ખવડાવવું.
6. કથા: બછ બારસ/ગોવત્સ દ્વાદશીની કથા (નીચે — શેઠાણી અને તળાવની) ઘરની વડીલ સ્ત્રી પાસેથી સાંભળવી; કથા પછી «બછ બારસ માતા»ની આરતી (રાજસ્થાન) કે ગૌમાતાની આરતી.
7. ભોજન: દિવસે ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી-માખણ નહીં, છરીથી કાપેલાં શાક-ફળ નહીં, ઘઉં (કેટલાંક ઘરોમાં) નહીં — બાજરાનો રોટલો/ખીચડો, મઠ-ચણા (આખા/ફણગાવેલા), કઢી (ભેંસનું દહીં કે ચણાનો લોટ-છાશ), આખાં શાક (કોળું/દૂધી હાથથી તોડેલાં — કેટલાંક ઘરોમાં), આખાં ફળ (કેળાં-જામફળ); એક ટાણું (ઘણાં ઘરોમાં બે ટાણાં આ જ ભોજન).
8. ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર (વાઘ/વસુ બારસ): સાંજે ગોધૂલિ વેળાએ ગાય-વાછરડાની આરતી-પૂજા, ગાયને બાજરી-ગોળ; ઘરમાં રંગોળી-દીવા (દિવાળીની શરૂઆત), વેપારીઓ ચોપડાની લેવડ-દેવડ બંધ કરે; રાતે ગાયના દૂધ વગરનું ભોજન (અડદ/મગ, બાજરી).
9. સમાપન: ગાય-વાછરડાને લીલો ચારો-ગોળ; વધેલો ભોગ ગાયને; બીજે દિવસે સામાન્ય ભોજન; બછ બારસે માટીનાં ગાય-વાછરડું પાણીમાં પધરાવવાં; બાળકોને ગૌસેવાની શીખ.

📿 બછ બારસ (ગોવત્સ દ્વાદશી / વસુ બારસ) કેવી રીતે કરવી — વિસ્તૃત વિધિ, સામગ્રી checklist અને નિયમો →

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

ગાય-વાછરડાનો શણગાર, મઠ-બાજરી-ગોળનો ચારા-ભોગ અને દૂધ વગરનું, છરી વગરનું ભોજન — બછ બારસની યાદી.

• ગાય અને વાછરડું (ગૌશાળા/પડોશ) — ન હોય તો માટીનાં ગાય-વાછરડું કે ગૌમાતાનું ચિત્ર; કળશ (જળ)
• શણગાર: હળદર, કંકુ, રોલી, અક્ષત, ફૂલહાર (ગલગોટા), લાલ ચૂંદડી/કપડું, કાચું સૂતર, ઘંટડી (વૈકલ્પિક), મેંદી (શીંગડાં પર — કેટલીક રીતમાં)
• ચારા-ભોગ: ફણગાવેલા/પલાળેલા મઠ, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલો ચારો, કેળું, બાજરાનો રોટલો (હાથથી તોડેલો), ઘઉંના લોટના લાડુ (કેટલાંક ઘરોમાં)
• પૂજન: ઘીનો દીવો (ગાયથી દૂર), ધૂપ, કપૂર, આરતીની થાળી, પાન-સોપારી, શ્રીફળ; «ગોવત્સ દ્વાદશી/બછ બારસ»ની કથા-પુસ્તિકા
• ભોજન: બાજરીનો લોટ, મઠ, ચણા, ચણાનો લોટ/ભેંસનું દહીં (કઢી), ખીચડો (આખા ઘઉં-બાજરી — કેટલાંક ઘરોમાં), આખાં શાક-ફળ, સિંધવ મીઠું; ગાયના દૂધની કોઈ વસ્તુ નહીં
• બાળકો માટે: ગાય-વાછરડાને ખવડાવવાનો ચારો, નવાં કપડાં (કેટલાંક ઘરોમાં); ગૌદાન/ગૌશાળામાં દાન (શ્રદ્ધા પ્રમાણે — ચારો, ગોળ, રોકડ)

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

બછ બારસની કથા (શેઠાણી અને તળાવ): એક શાહુકારે ગામમાં તળાવ ખોદાવ્યું, પણ વર્ષો સુધી તેમાં પાણી ન ભરાયું; પંડિતોએ કહ્યું — મોટા દીકરા કે વહુનો બલિ આપો તો ભરાશે. શેઠાણીએ વહુને પિયર મોકલી દીધી અને મોટા દીકરા-પૌત્રનો બલિ આપી દીધો — તળાવ છલોછલ ભરાઈ ગયું. એ જ દિવસે બછ બારસ હતી — શેઠાણીએ પૂજા માટે ગાય-વાછરડું શોધ્યું; વાછરડું ન મળ્યું તો તેણે ઘઉંના નાના દાણાને «વાછરડું» માનીને હાથથી કાપ્યા-દળ્યા (છરી/ગૂંચવણ — લોક-પાઠમાં «વાછરડાને બદલે ઘઉંનો ખોબો કાપ્યો»); કોઈ પાઠમાં શેઠાણીએ ભૂલથી ગાયના વાછરડાનો જ વધ કરીને પૂજા કરી.

📖 બછ બારસ (ગોવત્સ દ્વાદશી / વસુ બારસ) ની સંપૂર્ણ વ્રત-કથા વાંચો →

બાજરાનો રોટલો, મઠ, કઢી, ખીચડો — ગાયના દૂધ વગર, છરી વગર; ગાય-વાછરડાને મઠ-બાજરી-ગોળ

બછ બારસનું ભોજન જ તેની ઓળખ — એ દિવસે ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી નહીં (વાછરડાનાં), છરીથી કાપેલી કોઈ વસ્તુ નહીં, ઘણાં ઘરોમાં ઘઉં પણ નહીં (કથા) — તેથી બાજરાનો રોટલો/ખીચડો, મઠ-ચણા, કઢી (ભેંસનું દહીં/છાશ), આખાં શાક-ફળ; ગાય-વાછરડાને ફણગાવેલા મઠ, બાજરી, ગોળ, લીલો ચારો, કેળું.

• ગાય-વાછરડાનો ચારા-ભોગ: ફણગાવેલા મઠ, બાજરી, ચણા, ગોળ, લીલો ચારો, કેળું, બાજરાનો રોટલો, લોટના લાડુ
• વ્રતી અને ઘરનું ભોજન: બાજરાનો રોટલો (હાથથી તોડેલો), મઠનું શાક (આખા મઠ), કઢી (ભેંસનું દહીં કે ચણાનો લોટ-છાશ), ખીચડો (આખા ઘઉં-બાજરી-દાળ), કોળું/દૂધી (હાથથી તોડેલાં — કેટલાંક ઘરોમાં), દાળ-બાટી (ઘી અને ગાયના દૂધ વગર — રાજસ્થાનનાં કેટલાંક ઘરોમાં)
• ફળ: કેળાં, જામફળ, સફરજન — આખાં/હાથથી તોડેલાં; સૂકો મેવો
• ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર (વસુ બારસ): બાજરીનો રોટલો, મગ/અડદ, ગોળ; ગાયના દૂધનો ત્યાગ; તેલમાં તળેલી વસ્તુ નહીં (પુરાણનો નિયમ — કેટલાંક ઘરોમાં)
• વર્જ્ય: ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી-માખણ-પનીર-ખીર, છરીથી કાપેલાં શાક/ફળ, ઘઉં (કથા — કેટલાંક ઘરોમાં), તળેલી વસ્તુ (કેટલીક રીતમાં), માંસ-મદિરા

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

શ્રાવણ વદની બછ બારસ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવો; રાજસ્થાન-UP-MP-હરિયાણા) અને આસો વદની વસુ/વાઘ બારસ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં કારતક; ગુજરાત-મહારાષ્ટ્ર) — એક ભાવ, બે તિથિ, જુદી જુદી રીત.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો🖼 તિથિ-card શેર કરો🎉 શુભેચ્છા-card

આ પણ વાંચો: હલ ષષ્ઠી (લાલચી છઠ) · કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી · ધનત્રયોદશી (વાસુ વરસના બીજા દિવસે) · ગોવર્ધન પૂજા (ગો-પૂજા) · જીવંત પુત્રી

⚠️ આ વિગત પરંપરાગત વિધિ અને લોક-માન્યતા (બછ બારસની કથા, ભવિષ્ય પુરાણ) પર આધારિત છે; આપના કુળ-પરિવાર અને પ્રદેશની રીત સર્વોપરી છે. બે પ્રાદેશિક તિથિ ઉપર — દિલ્હી (IST)ની ઉદયા તિથિથી (આસો/કારતકવાળી પ્રદોષ-નિયમથી); તબિયત સારી ન હોય તો વ્રત ન રાખવું.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર