🤝 ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા) 2026
કારતક સુદ બીજ — બહેન ભાઈને તિલક કરી લાંબી ઉંમર માંગે છે; યમુના-યમની કથા, અપરાહ્નનું તિલક-મુહૂર્ત અને દીપોત્સવની સમાપ્તિ.
ભાઈ બીજ કારતક માસના શુક્લ પક્ષની બીજના રોજ — દિવાળીના બે દિવસ પછી — મનાવવામાં આવે છે. આ પાંચ દિવસના દીપોત્સવનો છેલ્લો દિવસ છે. આ દિવસે બહેન ભાઈના કપાળ પર તિલક કરે છે, આરતી ઉતારે છે, તેની લાંબી આયુની કામના કરે છે અને ભાઈ ભેટ આપીને બહેનની રક્ષાનું વચન ફરી આપે છે.
આને યમ દ્વિતીયા પણ કહે છે — કથા છે કે આ જ દિવસે યમરાજ પોતાની બહેન યમુનાના ઘરે ભોજન કરવા ગયા હતા અને વરદાન આપ્યું કે જે ભાઈ આ દિવસે બહેનના ઘરે જઈને તિલક કરાવે અને ભોજન કરે, તેને અકાળ-મૃત્યુનો ભય ન રહે. નીચે આ વર્ષની તિથિ, તિલકનો શુભ સમય, વિધિ, થાળીની સામગ્રી, કથા, ભોજન અને અલગ-અલગ પ્રદેશોની રીત આપવામાં આવી છે.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
રક્ષાવબંધનમાં બહેન ભાઈ પાસે રક્ષા માંગે છે; ભાઈ દૂજમાં બહેન ભાઈની રક્ષા (આયુ) માટે પ્રાર્થના કરે છે — આ બહેનનો આશીર્વાદનો પર્વ છે. એટલા માટે તિલક બહેનના હાથથી અને ભોજન બહેનના ઘરે કે હાથનું.
તિલકનો શુભ સમય અપરાહ્ન (બપોર પછી) છે — દ્વિતીયા તિથિ બપોરે હોય તો શ્રેષ્ઠ; અભિજિત મુહૂર્ત (ઉપર) પણ ઉત્તમ. જો દ્વિતીયા બે દિવસ અપરાહ્નને સ્પર્શે તો બીજો દિવસ લેવાય છે.
જેમના ભાઈ નથી, તેઓ ચંદ્રમાને (કે મામા/પિતરાઈ ભાઈને) તિલક કરે છે; જેમની બહેન નથી, તેઓ ફોઈ/બહેન-સમાન સ્ત્રી પાસે તિલક કરાવે છે — સંબંધ ભાવનો છે, લોહીનો નહીં.
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
આ ઘરેલુ વિધિ છે — સવારે તૈયારી, અપરાહ્નમાં તિલક-આરતી, પછી ભોજન અને ઉપહાર.
- સવારે બહેન સ્નાન કરીને પૂજા-થાળી સજાવે — રોલી, અક્ષત, કુમકુમ, દીપક, ફૂલ, મિઠાઈ, નારિયેળ/સુપારી, મૌલી, પાન, કલાવો; ઘણી જગ્યાએ થાળીમાં સિંદૂર, દૂબ-ઘાસ અને સૂકું નારિયેળ પણ.
- જે સ્થાન પર ભાઈ બેસશે ત્યાં ચોકી/પાટલો, તેના પર લોટ/ચોખાના લોટથી ચોક (અષ્ટદળ) બનાવો; ભાઈ પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ કરીને બેસે, માથા પર રૂમાલ/ટોપી.
- અપરાહ્ન-મુહૂર્તમાં (ઉપર સમય) બહેન ભાઈના કપાળ પર રોલી-અક્ષતનું તિલક કરે, નાડાછડી બાંધે, આરતી ઉતારે, હાથમાં નારિયેળ/સોપારી આપે અને મીઠાઈ ખવડાવે; મનમાં પ્રાર્થના — «યમરાજ! મારા ભાઈની રક્ષા કરજો, એનું આયુષ્ય લાંબું થાઓ.»
- ભાઈ બહેનને પગે લાગે (નાની હોય તો બહેન ભાઈને), ભેટ/શુકન આપે અને વચન ફરી આપે — «તારી રક્ષા મારો ધર્મ છે.» ભાઈ-બહેન એકબીજાને મીઠાઈ ખવડાવે.
- બહેન ભાઈને પોતાના હાથનું ભોજન કરાવે — કથામાં યમુનાએ યમને ભોજન કરાવ્યું હતું; ભાઈ બહેનના ઘરે જાય તો વધુ શુભ. ભાઈની પસંદગીનું ખાવાનું, વિશેષ કરીને ચોખા-કઢી/ખીર.
- પૂર્વાંચલ-બિહારમાં બહેનો સવારે «ગોધન કૂટવું» કરે છે — છાણથી યમ/ભોંયરીંગણીના કાંટાની આકૃતિ બનાવીને સાંબેલાથી કૂટે છે, ભાઈની ઉંમર માટે યમરાજને શ્રાપ-ભાવથી કહે છે — પછી જીભ પર કાંટો ભોંકીને પસ્તાવો; આ લોક-રીત છે.
- સાંજે યમરાજ તથા ચિત્રગુપ્ત માટે દીપક પ્રગટાવો (દક્ષિણ દિશા, ઘરની બહાર); યમુના-કિનારેના લોકો યમુના-સ્નાન તથા દીપદાન કરે છે.
- દીપોત્સવની સમાપ્તિ — દિવાળીના વધેલા દીવા પ્રગટાવો, બહેન વિદાય થાય તો શગુન સાથે.
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
તિલકની થાળીમાં આ બધું હોવું જોઈએ — ભાઈ ઘણા હોય તો દરેક માટે નારિયેળ/સુપારી અલગ.
- પૂજા-થાળી, રોલી, કુમકુમ, અક્ષત (ચોખા), હળદર, ચંદન
- કલાવો/મૌલી, દીપક (ઘી), કપૂર, ધૂપ
- નારિયેળ (સૂકું ગોળું) અથવા સુપારી — દરેક ભાઈ માટે એક
- મીઠાઈ (લાડુ/બરફી/પેંડા), સાકર, પાન, ઈલાયચી
- ફૂલ, ફૂલ-માળા, દૂબ-ઘાસ
- લોટ/ચોખાના લોટનો ચોક બનાવવા માટે, ચોકી/પાટલો, આસન
- ભાઈ માટે રૂમાલ/ટોપી (માથું ઢાંકવા માટે)
- ઉપહાર/શગુનનું કવર (ભાઈ તરફથી), બહેન તરફથી મિઠાઈ-રૂમાલ
- ગોધન-કૂટ (પૂર્વાંચલ): છાણ, સાંબેલું, ભોંયરીંગણીનો કાંટો, ચણા
- યમ-ચિત્રગુપ્ત દીપક: માટીનો દીવો, સરસવનું તેલ
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
સૂર્ય-પુત્ર યમરાજ અને તેમની બહેન યમુના જોડકાં હતાં. યમુના વારંવાર ભાઈને પોતાના ઘરે ભોજન માટે બોલાવતાં, પણ મૃત્યુના દેવતા યમને સમય ન મળતો હતો. એક દિવસ કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયાના રોજ યમરાજ અચાનક બહેનના ઘરે પહોંચ્યા. યમુના આનંદથી ભરાઈ ગયાં — ભાઈને સ્નાન કરાવ્યું, તિલક-આરતી કરી, પોતાના હાથે ભોજન કરાવ્યું.
પ્રસન્ન યમરાજે વરદાન માગવાનું કહ્યું. યમુનાએ માગ્યું — «તમે દર વર્ષે આ જ દિવસે મારા ઘરે આવજો, અને જે ભાઈ આ દિવસે બહેનના ઘરે જઈને તેના હાથથી તિલક-ભોજન લે, તેને તમારો (અકાળ-મૃત્યુનો) ભય ન રહે; જે બહેન આ દિવસે ભાઈને તિલક કરે, તેનું સુહાગ-સૌભાગ્ય વધે.» યમરાજે «તથાસ્તુ» કહ્યું — ત્યારથી જ આ યમ દ્વિતીયા / ભાઈ બીજ છે.
બીજી કથા શ્રીકૃષ્ણની છે — નરકાસુર-વધ પછી કૃષ્ણ આ જ દ્વિતીયાના રોજ બહેન સુભદ્રાના ઘરે પહોંચ્યા; સુભદ્રાએ દીપ-તિલક-ભોજનથી સ્વાગત કર્યું. આથી જ મહારાષ્ટ્ર-ગુજરાતમાં તેને ભાઉબીજ/ભાઈ-બીજ કહે છે.
ભાઈ દૂજનું ભોજન — બહેનના હાથનું
આ દિવસનું ભોજન બહેનના હાથનું હોય — આ જ કથાનો સાર છે. ભાઈની પસંદગીનું ખાવાનું બનાવો; પરંપરામાં ચોખાની કોઈ ચીજ (ખીર/કઢી-ચોખા) અને મીઠાઈ જરૂર.
- ઉત્તર પ્રદેશ-બિહાર: કઢી-ચોખા, પૂરી-શાક, ખીર, દહીં-વડા; પૂર્વાંચલમાં «ભાઈ-ટીકા» પર બજરી/મખાના-મીઠાઈ
- પંજાબ-હરિયાણા: મીઠાઈ-મઠરી, હલવો, મેવા; ભાઈ માટે વિશેષ «ટિક્કા» ની થાળી અને સૂકું નારિયેળ
- મહારાષ્ટ્ર (ભાઉબીજ): બાસુંદી-પૂરી, શ્રીખંડ, કરંજી; બહેન ભાઈને «ઔક્ષણ» પછી ખાવાનું ખવડાવે છે
- બંગાળ (ભાઈ ફોંટા): મીઠાઈ-લુચી-પાયેશ અને ભાઈની પસંદગીનું માછલી-માંસાહાર પણ (કુટુંબની રીત પ્રમાણે)
- ગુજરાત-રાજસ્થાન: લાપસી, ખીર, મોહનથાળ, ફરસાણ; ભાઈ બહેનને સાડી/બંગડી ઉપહાર
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
ભાઈ દૂજ, ભાઉબીજ, ભાઈ ફોંટા, યમ દ્વિતીયા, ભાઈ-ટીકા — નામ અલગ, ભાવ એક.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- તિલક બપોરે (અથવા અભિજિતમાં) — ઉપર સમય; દ્વિતીયા બે દિવસ હોય તો બીજો દિવસ
- ભાઈ પૂર્વ/ઉત્તર મુખ કરીને બેસે, માથું ઢાંકેલું હોય; બહેન તિલક પછી આરતી અને મીઠાઈ
- ભોજન બહેનના હાથનું — શક્ય હોય તો ભાઈ બહેનના ઘરે જાય
- ભાઈ ન હોય તો ચંદ્રમા/મામા/પિતરાઈ ભાઈને તિલક; બહેન ન હોય તો ફોઈ/બહેન-સમાનને
- સાંજે યમ-ચિત્રગુપ્તનો દીવો દક્ષિણ દિશામાં
❌ શું ન કરવું
- તિલક રાહુકાળમાં ન કરો (ઉપર સમય જુઓ)
- ભાઈ-બહેન વચ્ચે આ દિવસે લડાઈ/કટુ બોલ — પર્વનો મૂળ જ પ્રેમ છે
- ભાઈનું ખાલી હાથ પરત ફરવું — શગુન પ્રતીકાત્મક હોય, મોટો નહીં; બહેન દેવું કરીને ઉપહાર ન આપે
- તિલક કરીને ભોજન વગર ભાઈને વિદાય ન કરવી
- દીપોત્સવના આખરી દિવસે ઘરમાં અંધારું — દીવા પ્રગટાવો
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ભાઈ દૂજ 2026 માં ક્યારે છે?
ઉપર આપેલી તારીખ આ વર્ષની કાર્તિક શુક્લ દ્વિતીયા છે — પંચાંગ-ગણનાથી; તિલકનો બપોરનો/અભિજીત સમય (દિલ્હી) પણ ત્યાં જ છે. દ્વિતીયા બે દિવસ બપોરને સ્પર્શે તો બીજો દિવસ ભાઈ દૂજ.
ભાઈ દૂજ પર તિલકનો શુભ સમય શું છે?
અપરાહ્ન કાળ (બપોર પછી, લગભગ 1:30-3:30) શ્રેષ્ઠ — આમાં જ યમુનાએ યમને ભોજન કરાવ્યું હતું; અભિજીત મુહૂર્ત (ઉપર) પણ ઉત્તમ. રાહુકાળ ટાળો.
ભાઈ દૂજ અને રક્ષાસૂત્ર (રક્ષાબંધન) માં શું તફાવત છે?
રક્ષાબંધન (શ્રાવણ પૂર્ણિમા) માં બહેન રાખડી બાંધીને ભાઈ પાસેથી રક્ષાનું વચન લે છે; ભાઈ દૂજમાં બહેન તિલક કરી ભાઈની આયુ માટે યમરાજ પાસે પ્રાર્થના કરે છે — અહીં બહેન આશીર્વાદ આપે છે.
જેનો ભાઈ ન હોય, તે શું કરે?
ચંદ્રમાને તિલક/અર્ઘ્ય આપે (મહારાષ્ટ્રમાં આ જ રીત છે), અથવા મામા/પિતરાઈ-માસાના ભાઈ કે ભાઈ-સમાનને તિલક કરે. જેની બહેન ન હોય, તે ફોઈ-માસીની દીકરી કે બહેન-સમાન સ્ત્રીથી તિલક કરાવે.
બંગાળમાં «ભાઈ ફોંટા» નો મંત્ર શું છે?
«ભાઈેર કપાલે દિલામ ફોંટા, જમેર દુયારે પડલો કાંટા» — ભાઈના કપાળ પર તિલક લગાવ્યું, યમના દ્વારે કાંટો પડી ગયો; ત્રણ વાર બોલીને બહેન ધાન-દૂબથી આશીર્વાદ આપે છે.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
🌎 વિદેશમાં ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા) 2026: અમેરિકા · કેનેડા · યુકે · ઓસ્ટ્રેલિયા · યુએઈ · કતાર · સાઉદી અરેબિયા · કુવૈત · ઓમાન · બહેરીન · સિંગાપોર · મલેશિયા · ન્યુઝીલેન્ડ · દક્ષિણ આફ્રિકા · મોરિશિયસ · ફિજી · નેધરલેન્ડ્સ · જર્મની · આયર્લેન્ડ
આ પણ વાંચો: ગોવર્ધન પૂજા (એક દિવસ પહેલા) · દિવાળી · છઠ પૂજા (4 દિવસ પછી) · શુભ મુહૂર્ત
⚠️ આ વિવરણ પારંપરિક વિધિ અને લોક-માન્યતા પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવારની રીત સર્વોપરી છે. અપરાહ્ન-કાળનો સમય શહેરના સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્તથી બદલાય છે.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર