🪔 કાળી ચૌદસ (નરક ચતુર્દશી) 2026

કાર્તિક કૃષ્ણ ચતુર્દશી — દીપોત્સવનો બીજો દિવસ; પરોઢે અભ્યંગ-સ્નાન (રૂપ ચૌદસ), સાંજે યમ-દીપદાન અને આખા ઘરમાં દીવા.

કાળી ચૌદસ — જેને નરક ચતુર્દશી પણ કહે છે — કાર્તિક માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીએ (ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે આસો વદ ચૌદસ) ઉજવાય છે; સામાન્ય રીતે લક્ષ્મી-પૂજનના એક દિવસ પહેલાં, પાંચ દિવસના દીપોત્સવનો બીજો દિવસ. ઉત્તર ભારતમાં તેને છોટી દિવાળી, રાજસ્થાનમાં રૂપ ચૌદસ (રૂપ ચતુર્દશી), ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસ અને બંગાળમાં ભૂત ચતુર્દશી કહે છે; તમિલનાડુ અને દક્ષિણ ભારતના મોટા ભાગમાં તો આ જ સવારના તેલ-સ્નાન સાથે દીપાવલી જ ઉજવાય છે. આ દિવસ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે કરેલા નરકાસુર-વધની યાદ છે — અત્યાચાર અને અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય.

આ પર્વની બે મુખ્ય રીત છે અને બંનેનો સમય-નિયમ જુદો છે: (1) છોટી દિવાળીની સાંજનું યમ-દીપદાન પ્રદોષ-કાળમાં થાય છે — તે દિવસે, જે દિવસે સૂર્યાસ્ત પછી ચતુર્દશી હોય; (2) અભ્યંગ-સ્નાન (તેલ-ઉબટનવાળું સ્નાન) સૂર્યોદય પહેલાં અરુણોદયમાં થાય છે — તે સવારે, જે સમયે ચતુર્દશી હોય. તેથી કોઈ-કોઈ વર્ષે સ્નાન બીજા દિવસની સવારે આવે છે, એટલે કે તે જ દિવસે, જેની સાંજે લક્ષ્મી-પૂજન છે. તમારા શહેરનો ચોક્કસ દિવસ-સમય આ પાનાની તિથિ-તાલિકા અને શહેર-વાર પાના પર જુઓ; નીચે વિધિ, સામગ્રી, કથા અને જુદા-જુદા પ્રદેશોની રીત આપી છે.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

નરકાસુર-વધ: પ્રાગ્જ્યોતિષપુરના અત્યાચારી રાજા નરકાસુર (ભૌમાસુર)એ દેવતાઓને રંજાડ્યા, દેવમાતા અદિતિનાં કુંડળ છીનવી લીધાં અને સોળ હજાર (કેટલાક ગ્રંથોમાં 16,100) રાજકન્યાઓને કેદ કરી રાખી હતી. શ્રીકૃષ્ણે સત્યભામાને સાથે લઈને તેનો વધ કર્યો અને સૌને મુક્ત કરાવ્યાં. આ જ વિજયના આનંદમાં પરોઢના મંગળ-સ્નાન અને દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા છે — નામમાં «નરક» આ નરકાસુર અને નરકના ભય, બંનેમાંથી મુક્તિનો સંકેત છે.

યમ-તર્પણ અને યમ-દીપદાન: શાસ્ત્રોમાં આ ચતુર્દશી યમરાજની પૂજાનો દિવસ પણ છે. સવારે સ્નાન પછી યમ-તર્પણ અને સાંજે ઘરના દ્વારે દક્ષિણમુખી ચૌમુખી દીવો — એ ભાવથી કે પરિવાર અકાળ-મૃત્યુ અને નરક-યાતનાના ભયથી બચેલો રહે. ઘણાં ઘરોમાં યમ-દીવો ધનતેરસે પ્રગટે છે, ઘણાંમાં કાળી ચૌદસે (છોટી દિવાળીએ) અને કેટલાંકમાં બંને દિવસે — તમારા ઘરની રીત પ્રમાણે કરો.

રૂપ ચૌદસ અને બીજાં સ્વરૂપ: પરોઢે તલના તેલની માલિશ અને ઉબટનથી સ્નાન આરોગ્ય અને રૂપ-નિખાર માટે છે — શિયાળાની શરૂઆતમાં શરીરને તૈયાર કરતી આ રીત આયુર્વેદની અભ્યંગ-પરંપરા સાથે મેળ ખાય છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના કેટલાક ભાગોમાં, આ દિવસે હનુમાન-જયંતી માનીને હનુમાન-પૂજા થાય છે; ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસની રાત્રે મહાકાળીની ઉપાસના થાય છે અને બંગાળમાં ભૂત ચતુર્દશીએ પૂર્વજો માટે 14 દીવા અને 14 શાકની રીત છે.

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

આ દિવસની વિધિના બે ભાગ છે — પરોઢે સ્નાનવાળો અને સાંજે દીપદાનવાળો. જે વર્ષે બંને જુદા દિવસે આવે, ત્યારે તાલિકા જોઈને એ પ્રમાણે કરો.

1. સૂર્યોદય પહેલાં, અરુણોદયમાં ઊઠો; આખા શરીરે તલના તેલની માલિશ (અભ્યંગ) કરો — માથું, કાન, નાભિ અને પગનાં તળિયાં પર ખાસ. મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ભારતમાં ઘરનાં વડીલ સ્ત્રી પરિવારના સભ્યોના માથે તેલ લગાવે છે.
2. તેલ પછી ઉબટન લગાવો — ચણાનો લોટ કે જવનો લોટ, હળદર, ચંદન-ચૂર્ણ અને થોડું દૂધ કે દહીં; મહારાષ્ટ્રમાં તૈયાર «ઉટણે» પણ મળે છે. થોડી વાર રાખીને હળવા હાથે ઘસીને કાઢો.
3. સ્નાન વખતે અપામાર્ગ (અઘેડો)ની ડાળી માથા ઉપરથી ત્રણ વાર ફેરવવાની જૂની રીત છે — «સિતાલોષ્ઠસમાયુક્તં સકણ્ટકદલાન્વિતમ્। હર પાપમપામાર્ગ ભ્રામ્યમાણઃ પુનઃ પુનઃ॥»; ઘણાં ઘરોમાં તેનાં પાન નહાવાના પાણીમાં નાખી દે છે.
4. હૂંફાળા પાણીથી સ્નાન કરીને સ્વચ્છ કે નવાં વસ્ત્ર પહેરો; તિલક કરીને શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કરો. મહારાષ્ટ્ર-ગોવામાં સ્નાન પછી કારીટ (ચિરાટે)નું નાનું કડવું ફળ પગથી ફોડવાની રીત છે — નરકાસુર-વધનું પ્રતીક.
5. યમ-તર્પણ: દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને, પાણીમાં થોડા કાળા તલ નાખીને અંજલિ આપો અને યમરાજનાં ચૌદ નામ લો — «યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાન્તકાય ચ। વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ॥ ઔદુમ્બરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને। વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય વૈ નમઃ॥» પછી હાથ જોડીને પ્રણામ કરો.
6. સાંજે પ્રદોષ-કાળમાં યમ-દીપદાન: લોટ કે માટીનો ચૌમુખી દીવો, સરસવ કે તલનું તેલ, ચાર વાટ; ઘરના મુખ્ય દ્વારના ઉંબરાની બહાર દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને મૂકો અને પરિવારની કુશળતા તથા દીર્ઘાયુની પ્રાર્થના કરો.
7. ત્યાર પછી ઘરના દરેક ખૂણે, રસોડામાં, પાણિયારે, તુલસી-ક્યારે, આંગણામાં અને દ્વાર પર દીવા પ્રગટાવો — ઘણાં ઘરોમાં 14 દીવા (ચતુર્દશીની સંખ્યા); બંગાળમાં ઘરના અંધારા ખૂણાઓમાં ચોદ્દો પ્રદીપ.
8. જે પરિવારોની રીત હોય, તેઓ સાંજે કે રાત્રે હનુમાન-પૂજા (સિંદૂર-ચોળો, હનુમાન ચાલીસા, બુંદીના લાડુનો ભોગ) કરે, અથવા ગુજરાતની જેમ કાળી ચૌદસે મહાકાળી/કુળદેવીની પૂજા કરે; આરતી પછી પ્રસાદ વહેંચો અને બીજા દિવસના લક્ષ્મી-પૂજનની તૈયારી કરો.

📿 કાળી ચૌદસ (નરક ચતુર્દશી) કેવી રીતે કરવી — વિગતવાર વિધિ, સામગ્રી checklist અને નિયમો →

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

મોટા ભાગનો સામાન ધનતેરસ-દિવાળીની સામગ્રીમાં જ આવી જાય છે; સ્નાનની વસ્તુઓ આગલી રાત્રે જ તૈયાર રાખો — પરોઢે શોધવાનો સમય નથી મળતો.

• તલનું તેલ — માલિશ માટે (ઘણાં ઘરોમાં સરસવનું તેલ)
• ઉબટન — ચણાનો લોટ/જવનો લોટ, હળદર, ચંદન-ચૂર્ણ, દૂધ કે દહીં (અથવા તૈયાર ઉટણે)
• અપામાર્ગ (અઘેડો)ની ડાળી કે પાન — મળે તો
• સ્વચ્છ કે નવાં વસ્ત્ર, ટુવાલ, સ્નાન માટે હૂંફાળું પાણી
• તર્પણ માટે તાંબાનો લોટો, કાળા તલ, પાણી, દર્ભ (કુશ — મળે તો)
• યમ-દીવા માટે લોટ કે માટીનો ચૌમુખી દીવો, ચાર વાટ, તેલ
• માટીના દીવા (14 કે વધુ), ઘી/તેલ, રૂની વાટ
• કંકુ, અક્ષત, હળદર, ફૂલ-માળા, ધૂપ-અગરબત્તી, કપૂર, આરતીની થાળી
• શ્રીકૃષ્ણનું ચિત્ર; જેમની રીત હોય તેમના માટે હનુમાનજી કે મહાકાળીનું ચિત્ર, સિંદૂર, ચમેલીનું તેલ
• ભોગ — મીઠાઈ, ફળ, ધાણી-પતાસાં; મહારાષ્ટ્રમાં ફરાળ, બંગાળમાં ચોદ્દો શાક

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

ભૂદેવીના પુત્ર નરકાસુરને વરદાન મળ્યું હતું, પણ શક્તિના મદમાં તે અત્યાચારી બની ગયો — તેણે સ્વર્ગ પર ચડાઈ કરી, દેવમાતા અદિતિનાં કુંડળ છીનવી લીધાં અને અનેક રાજાઓની સોળ હજાર કન્યાઓને પોતાના નગર પ્રાગ્જ્યોતિષપુરમાં કેદ કરી. દેવરાજ ઇન્દ્રની વિનંતીથી શ્રીકૃષ્ણ સત્યભામા સાથે ગરુડ પર બેસીને ત્યાં પહોંચ્યા.

📖 કાળી ચૌદસ (નરક ચતુર્દશી) ની સંપૂર્ણ વ્રત-કથા વાંચો →

કાળી ચૌદસનો ભોગ અને ભોજન

કાળી ચૌદસ (નરક ચતુર્દશી)એ વ્રત અનિવાર્ય નથી — આ સ્નાન, દીપદાન અને દિવાળીની તૈયારીનો દિવસ છે; પણ હનુમાન-પૂજા કે રંતિદેવ-કથા સાથે જોડાયેલાં કેટલાંક ઘરોમાં દિવસનો ઉપવાસ રાખવામાં આવે છે. ભોજન પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણું જુદું હોય છે.

• બંગાળ: ભૂત ચતુર્દશીએ ચોદ્દો શાક — લીમડો, સરસવ વગેરે ચૌદ પાંદડાવાળી ભાજીઓ ભેળવીને બનાવેલું શાક, બપોરના ભોજનમાં
• મહારાષ્ટ્ર: અભ્યંગ-સ્નાન પછી પહેલો ફરાળ — ચકલી, કરંજી, શંકરપાળી, ચેવડો, બેસનના લાડુ, અનારસે
• તમિલનાડુ: તેલ-સ્નાન પછી દીપાવલી-મરુંદુ (સૂંઠ, અજમો, ગોળ-ઘીથી બનેલું પાચક લેહ્યમ), પછી મીઠાઈઓ
• ગુજરાત: કાળી ચૌદસે અડદનાં વડાં — ઘણાં ઘરોમાં ભોગમાં અને ભોજનમાં બંનેમાં
• ઉત્તર ભારત: દિવાળીની મીઠાઈઓ (ગુઝિયા, લાડુ, બરફી), હનુમાનજીને બુંદીના લાડુ કે ચૂરમું; સાંજે સાદું સાત્ત્વિક ભોજન

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

એક જ ચતુર્દશી — ક્યાંક તે છોટી દિવાળી છે, ક્યાંક સ્વયં દીપાવલી, ક્યાંક રૂપ-નિખારનો દિવસ તો ક્યાંક પૂર્વજો અને મહાકાળીની રાત.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો🖼 તિથિ-card શેર કરો🎉 શુભેચ્છા-card

આ પણ વાંચો: ધનતેરસ (એક દિવસ પહેલા) · દીપાવલી — લક્ષ્મી પૂજન (પ્રાયઃ બીજા દિવસે) · ગોવર્ધન પૂજા · ભાઈ બીજ

⚠️ આ વિવરણ પરંપરાગત વિધિ અને લોક-માન્યતા પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવારની રીત અને પુરોહિતની સલાહ સર્વોપરી છે. સ્નાન અને દીપદાનનો દિવસ અને સમય શહેર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે — તમારા શહેરના પંચાંગ કે આ સાઇટના શહેર-વાર પાનાથી મેળવી લો.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર