🌾 बैसाखी / विषु / बिहू / पुथांडु (मेष संक्रांती — सौर नववर्ष) 2027

13-14 एप्रिल — सूर्याचा मेष राशीत प्रवेश; पंजाबची बैसाखी (पीक-खालसा), केरळचा विषु (विषुक्कणि), आसामचा बोहाग बिहू, तमिळ पुथांडु, बंगालचा पोहेला बोइशाख, ओडिशाची महा-विषुव (पणा) संक्रांती, बिहार-नेपाळचे सतुआनी/जुड-शीतल; गंगास्नान, नवे धान्य.

दरवर्षी 13-14 एप्रिलला सूर्य मेष राशीत प्रवेश करतो — मेष संक्रांती; हे भारताच्या सौर पंचांगाचे नववर्ष आहे आणि अर्ध्या देशातील सर्वात मोठा पीक-सण: पंजाब-हरियाणात **बैसाखी** (रब्बी कापणी, 1699 मध्ये खालसा पंथाची स्थापना), केरळमध्ये **विषु** (विषुक्कणि — सकाळी डोळे उघडताच शुभदर्शन, कैनीट्टम), आसाममध्ये **बोहाग (रोंगाली) बिहू** (सात दिवस — गोरु, मानुह, गोसाईं बिहू), तमिळनाडूत **पुथांडु** (चित्तिरै 1), बंगालमध्ये **पोहेला बोइशाख** (हालखाता), ओडिशात **महा-विषुव/पणा संक्रांती**, बिहार-मिथिला-नेपाळमध्ये **सतुआनी/जुड-शीतल**, नेपाळमध्ये **नववर्ष (बैसाख 1)**, हिमाचलमध्ये **बिशु**, उत्तराखंडमध्ये **बिखौती**.

घरातील स्त्रिया या दिवशी नव्या धान्याचे (गहू-सत्तू-आंबा-पणा) पदार्थ करतात; गंगास्नान/नदीस्नान, सूर्याला अर्घ्य, दान (सत्तू-पाणी-घडा — उन्हाळ्याचे दान), नवे कपडे; बैसाखीला भांगडा-गिद्धा व गुरुद्वारा, विषुला विषुक्कणि-सद्या-फटाके, बिहूला पीठा-लारू व बिहू-नृत्य. वर या वर्षीच्या मेष संक्रांतीची तिथी (संक्रांती-काळानुसार 13 किंवा 14 एप्रिल); खाली प्रत्येक प्रदेशाचा विधी, साहित्य, कथा, पक्वान्ने.

महत्त्व — हे व्रत चा

खगोल: सूर्य निरयन मेषेत — वैदिक सौरवर्षाचा आरंभ (महाविषुव — एकेकाळी दिवस-रात्र समान असण्याचा बिंदू, अयनांशामुळे आता 14 एप्रिलच्या आसपास); सौर पंचांगे (तमिळ, मल्याळम, बंगाली, आसामी, ओडिया, पंजाबी-नानकशाही, नेपाळी विक्रम-सौर) सर्व येथूनच गणना करतात; संक्रांती सूर्यास्तानंतर झाली तर पर्व दुसऱ्या दिवशी (14) — वरची तिथी याच नियमानुसार.

बैसाखी 1699: गुरू गोबिंद सिंग यांनी आनंदपूर साहिब येथे खालसा पंथाची स्थापना केली (पंज प्यारे) — शिखांसाठी जणू धार्मिक नववर्ष; 1919 चे जालियनवाला बाग हत्याकांडही बैसाखीलाच; शेतकऱ्यांचा रब्बी कापणीचा उत्सव — «जट्टा आई बैसाखी»; हरिद्वार-ऋषिकेशमध्ये मेष संक्रांतीचे गंगास्नान (सत्ययुगाच्या आरंभाची मान्यता); गंगावतरणाशी जोडलेली गंगा-सप्तमी वेगळी.

विषु: सकाळी सर्वांत आधी «कणि» (कृष्णाची प्रतिमा, कोन्नाची (बहाव्याची) पिवळी फुले, तांदूळ, फळे, सोने-नाणी, आरसा, दिवा — उरुलीमध्ये) पाहणे = वर्षभर समृद्धी; वडीलधाऱ्यांकडून कैनीट्टम (नाणी); बिहू: गायीची पूजा (गोरु बिहू — कापणीनंतर), नवे वर्ष (मानुह बिहू — वडीलधाऱ्यांना गमोसा), बिहू-गीते-नृत्य (ढोल-पेपा), पीठा; पुथांडु: कणि (तमिळ), मांगा-पचडी (सहा रस), पंचांग-श्रवण; पोहेला बोइशाख: हालखाता (नवी वही), प्रभातफेरी (कोलकाता), पंता-भात (बांगलादेश).

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा सौर नववर्षाचा घरगुती विधी आहे — सर्व प्रदेशांतील सामायिक भाग (स्नान-सूर्य-नवे धान्य-दान) आधी, मग बैसाखी/विषु/बिहू/पुथांडु/पोहेला बोइशाख/सतुआनीची आपापली रीत.

1. सामायिक: ब्रह्ममुहूर्तावर/सूर्योदयाला स्नान (नदीत — हरिद्वारची गंगा, ब्रह्मपुत्रा, कावेरी, महानदी — किंवा घरी गंगाजल घालून), सूर्याला अर्घ्य (पाणी-लाल फुले-अक्षता, «ॐ घृणि सूर्याय नमः»), नवे/स्वच्छ कपडे; घरच्या देव्हाऱ्यात कुलदेवता/विष्णु-सूर्य पूजा, नव्या पंचांगाची/कॅलेंडरची स्थापना (पंचांग-श्रवण — वर्षफल वाचन); पितरांना पाणी; दान — सत्तू, पाण्याचा घडा, पंखा, छत्री, गूळ, चणे (उन्हाळ्याच्या सुरुवातीचे दान), अन्न-वस्त्र.
2. बैसाखी (पंजाब-हरियाणा-दिल्ली): सकाळी गुरुद्वारा — कीर्तन, अरदास, लंगर (खालसा सिरजना दिवस — निशान साहिब बदलणे, नगर-कीर्तन); शेतात कापलेल्या पिकाची पहिली पेंढी, «जट्टा आई बैसाखी» — भांगडा-गिद्धा, ढोल, जत्रा (तलवंडी साबो, आनंदपूर); घरी खीर, कडाह प्रसाद आणि पिवळा गोड भात, सरसोंचा साग-मक्याची रोटी (हंगामातील शेवटची), लस्सी; हिंदू कुटुंबांत सूर्यपूजा, गंगास्नान, नव्या पिकाचा गहू देवाला.
3. विषु (केरळ): आदल्या रात्री विषुक्कणि मांडणे — उरुलीत (पितळेच्या थाळीत) कच्चे तांदूळ, कोन्नाची फुले (कणिक्कोन्ना — बहावा), काकडी-फणस-आंबा-केळी, सोन्याचा दागिना, नाणी, आरसा (वाल्कण्णाडि), नवे कापड, ग्रंथ, निलविलक्कु — कृष्ण/गुरुवायूरप्पन यांच्या मूर्तीसमोर; सकाळी घरातील ज्येष्ठ स्त्री सर्वांत आधी कणि पाहते, मग एकेकाचे डोळे मिटवून त्याला कणिसमोर आणते (पहिले दर्शन); कैनीट्टम — मोठ्यांनी लहानांना नाणी देणे; विषु-सद्या (विषुक्कट्टा, मांगा-पचडी — सहा रस), फटाके (विषुप्पडक्कम), गायी-पक्ष्यांना कणीचा अंश; शबरीमला-गुरुवायूर येथे विषुक्कणि-दर्शन.
4. बोहाग/रोंगाली बिहू (आसाम): चैत्र संक्रांतीला (13 एप्रिल — बिहू-1) «गोरु बिहू» — गायी-बैलांना नदीत न्हाऊ घालणे, हळद-उडीद-दुधी भोपळा-वांगे वापरून, नवे दोर, «लाउ खा, बेंगेना खा…» हे गीत; मेष संक्रांतीला (14 — बिहू-2) «मानुह बिहू» — स्नान, नवे कपडे, वडीलधाऱ्यांना गमोसा देऊन नमस्कार (बिहुवान), पीठा (तीळ-नारळ), लारू, दही-चिडा (दही-पोहे); तिसरा «गोसाईं बिहू» — घरातील देवता, नामघर; सात दिवस बिहू-नृत्य (ढोल-पेपा-गगना), हुसोरी (घरोघरी गीत-आशीर्वाद), मुकोली बिहू; बिहू-मंच.
5. पुथांडु (तमिळनाडू): आदल्या रात्री «कणि» — ताटात फळे (आंबा-फणस-केळी), फुले, सुपारी, सोने-चांदी, आरसा, नवे पंचांग; सकाळी कणि-दर्शन, स्नान, मंदिर, «पंचांग-पड़नम» (वर्षफल श्रवण), मांगा-पचडी (कैरी-कडुनिंब-गूळ-मिरची-मीठ-चिंच — सहा रस = जीवनातील सहा चवी), वडई-पायसम, मदुरैच्या मीनाक्षी मंदिरात चित्तिरै-तिरुविळाचा आरंभ; तमिळ नववर्षाची शुभेच्छा «इनिय पुत्ताण्डु नल्वाळ्त्तुक्कळ्».
6. पोहेला बोइशाख (बंगाल-त्रिपुरा-बांगलादेश): सकाळी प्रभातफेरी (रवींद्रसंगीत «एसो हे बोइशाख»), नवे कपडे (लाल-पांढरी साडी), लक्ष्मी-गणेश पूजा व **हालखाता** — व्यापाऱ्यांची नवी वही (स्वस्तिक-सिंदूर), ग्राहकांना मिठाई-कॅलेंडर; घरी पायेस-लुची-मिष्टि, कालीघाट-दक्षिणेश्वर; बांगलादेशात मंगल-शोभायात्रा (ढाका), पंता-इलिश; «शुभो नोबोबोर्षो».
7. पणा/महा-विषुव संक्रांती (ओडिशा): «पणा» (बेल-दही-गूळ-दूध-केळ्याचे सरबत) करून तुळशी-वृंदावनावर घडा टांगणे (बसुंधरा-थेकी — उन्हाळ्यात रोपाला थेंब-थेंब पाणी), छतुआ (सत्तू) दान, हनुमान जयंती (ओडिशात याच दिवशी), झामु-यात्रा (अग्नि-पथ), नवे ओडिया वर्ष; सतुआनी/जुड-शीतल (बिहार-मिथिला-नेपाळ-तराई): सत्तू-गूळ-आंब्याची चटणी-टिकोरा, «जुड़-शीतल» ला वडीलधारी मुलांच्या डोक्यावर शिळे पाणी शिंपडतात (शीतलतेचा आशीर्वाद), झाडा-रोपांना पाणी, घर सारवणे; नेपाळमध्ये नववर्ष (बैसाख 1) — भक्तपूरची बिस्केट-जात्रा, स्नान-दान.
8. उत्तराखंड-हिमाचल-काश्मीर: बिखौती (उत्तराखंड — जत्रा, गंगा-अलकनंदा स्नान, नवे धान्य), बिशु/बैसाखी (हिमाचल — देव-जत्रा), नवरेह (काश्मिरी पंडित — चैत्रात, सौर नववर्षापेक्षा वेगळा); तेलुगू-कन्नड लोकांचा उगादी चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला (चांद्र) — तो या पानाचा विषय नाही; सर्वत्र सत्तू-पाणी-आंबा असे नवे धान्य.

📿 बैसाखी / विषु / बिहू / पुथांडु (मेष संक्रांती — सौर नववर्ष) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

स्नान-सूर्य-दानाचे साहित्य + विषुक्कणिची उरुली + बिहूचा गमोसा-पीठा + बैसाखीचा कडाह — प्रदेशानुसार यादी.

• सामायिक: गंगाजल, सूर्य-अर्घ्यासाठी लोटा, लाल फुले-अक्षता, नवे पंचांग/कॅलेंडर, नवे कपडे, दान — सत्तू, पाण्याचा (मातीचा) घडा, पंखा, छत्री, गूळ-चणे, अन्न
• बैसाखी: कडाह प्रसाद (कणीक-तूप-साखर), पिवळा भात (केशर), खीर, लस्सी, नव्या पिकाचा गहू; गुरुद्वारा-सेवा; भांगडा-ढोल
• विषुक्कणि: उरुली/पितळेची थाळी, कच्चे तांदूळ, कोन्ना (बहावा) फुले, काकडी-फणस-आंबा-केळी-नारळ, सोने (दागिना), नाणी, आरसा (वाल्कण्णाडि), नवे मुंडु/कसवु, ग्रंथ, निलविलक्कु, कृष्णमूर्ती; कैनीट्टमसाठी नाणी; फटाके; सद्याचे साहित्य, मांगा-पचडी (कैरी-गूळ-कडुनिंब-मिरची)
• बिहू: गमोसा (लाल-पांढरा विणलेला पंचा — वडीलधाऱ्यांना/पाहुण्यांना), पीठा (तिल-पीठा, नारळ-पीठा, घिला), लारू (नारळ-तिळाचे लाडू), दही-चिडा-गूळ, गायीसाठी हळद-उडीद-दुधी भोपळा-वांगे-नवा दोर (गोरु बिहू), ढोल-पेपा-गगना-टाळ, मेखेला-चादर
• पुथांडु: कणि-ताट (फळे-फुले-सुपारी-सोने-आरसा-पंचांग), मांगा-पचडी (कैरी, कडुनिंबाचा मोहोर, गूळ, मिरची, मीठ, चिंच), वडई, पायसम, नवे पंचांग
• पोहेला बोइशाख: नवी वही (हालखाता — लाल कापड), स्वस्तिक-सिंदूर, लक्ष्मी-गणेश, मिठाई-कॅलेंडर (ग्राहकांसाठी), पायेस-लुची, लाल-पांढरी साडी
• पणा संक्रांती/सतुआनी: बेल-दही-गूळ-दूध-केळी (पणा), मातीचा घडा (बसुंधरा-थेकी — तुळशीवर), छतुआ/सत्तू, आंबा-टिकोरा-चटणी, गूळ; जुड-शीतलसाठी शिळे पाणी

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

बैसाखी 1699: गुरू गोबिंद सिंग यांनी आनंदपूर साहिब येथे सभा बोलावली आणि तलवार हाती घेऊन «एक शीर हवे» असे म्हटले — पाच जणांनी आळीपाळीने आपले शीर अर्पण केले (दया राम, धरम दास, हिम्मत राय, मोहकम चंद, साहिब चंद) — ते तंबूतून जिवंत परतले; गुरूंनी त्यांना अमृत (खंडे-बाट्याचे पाहुल) पाजून «पंज प्यारे» व खालसा पंथाची स्थापना केली, «सिंह» हे नाव व पाच ककार दिले; मग स्वतः त्यांच्याकडून अमृत घेतले — «आपे गुर चेला»; म्हणून बैसाखी हा खालसा सिरजना दिवस. 1919 मध्ये याच दिवशी जालियनवाला बाग (अमृतसर) हत्याकांड झाले — त्यामुळे हा स्मृतिदिनही आहे.

📖 बैसाखी / विषु / बिहू / पुथांडु (मेष संक्रांती — सौर नववर्ष) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

कडाह-पिवळा भात, विषु-सद्या-मांगा-पचडी, बिहू-पीठा-लारू, पणा-सत्तू, पंता-इलिश — सौर नववर्षाची ताटे

मेष संक्रांतीला प्रत्येक प्रदेशाचे «नवे अन्न» — पंजाबात नव्या गव्हाचा कडाह व खीर, केरळमध्ये विषु-सद्या व मांगा-पचडी (सहा रस — जीवनातील सर्व चवी), आसाममध्ये पीठा-लारू-दही-चिडा, तमिळनाडूत पुथांडु-सद्या, बंगालमध्ये पायेस-लुची, ओडिशात पणा-छतुआ, बिहार-नेपाळमध्ये सत्तू-आंबा; उन्हाळ्याची सुरुवात — थंड, कच्चे, सत्तू-दही-बेलाचे पदार्थ.

• बैसाखी: कडाह प्रसाद (कणीक-तूप-साखर समप्रमाणात), पिवळा गोड भात (केशर-बेदाणे), खीर, छोले-भटुरे/पुरी, लस्सी, सरसोंचा साग (हंगामातील शेवटचा), नव्या गव्हाची पोळी-गूळ
• विषु: विषुक्कट्टा (तांदूळ-नारळ-दुधाचा वाफवलेला पदार्थ — पहिला पदार्थ), मांगा-पचडी/वेप्पम्पू-पचडी (कैरी-कडुनिंब-गूळ-मिरची — सहा रस), विषु-सद्या (परिप्पु-सांबार-अवियल-थोरन-कालन-एरिश्शेरी-पायसम), फणस-आंब्याचे पदार्थ (चक्का-प्रधमन), पप्पडम-केळी
• बिहू: पीठा — तिल-पीठा (तांदळाच्या पिठाच्या गुंडाळीत तीळ-गूळ), नारळ-पीठा, घिला-पीठा, सुंगा-पीठा (बांबूत); लारू (नारळाचे/तिळाचे लाडू), दही-चिडा-गूळ, चुरमुरे, बोरा-तांदूळ, मासोर-टेंगा (मासे — काही घरांत), बिहू-भोज
• पुथांडु: मांगा-पचडी (कैरी + कडुनिंबाचा मोहोर + गूळ + मिरची + मीठ + चिंच — गोड-कडू-आंबट-तिखट-खारट-तुरट), वडई, पायसम, पोळी, भात-सांबार-रसम-अवियल; फणस-आंबा
• पोहेला बोइशाख: पायेस, लुची-आलूर दम, संदेश-रसगुल्ला-मिष्टि दोई, माछ (बंगालमध्ये उत्सवाचे जेवण), बांगलादेशात पंता-भात (शिळा भात-पाणी) + इलिश + भर्ता
• पणा संक्रांती/सतुआनी/जुड-शीतल: पणा (बेल-दही-गूळ-दूध-केळी-काळी मिरी), छतुआ/सत्तू (जव-चणे — गूळ किंवा मीठ-कांद्यासोबत), आंब्याची चटणी-टिकोरा, शिळा भात-दही (जुड-शीतल — शिळे अन्न म्हणजे थंडावा), खीर; नेपाळ: सेल-रोटी, दही-चिउरा

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

एकच सूर्य-संक्रांती, आठ नावे — पंजाबचा ढोल, केरळची कणि, आसामचा गमोसा, बंगालचा हालखाता, ओडिशाचे पणा, बिहारचे सत्तू, तमिळांची पचडी, नेपाळचे नववर्ष.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात बैसाखी / विषु / बिहू / पुथांडु (मेष संक्रांती — सौर नववर्ष) 2027: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: मकर संक्रांति/पोंगल/लोहडी/माघ बिहू · चैत्र नवरात्री/गुडी पडवा/उगादी (चंद्र नवीन वर्ष) · ओणम (केरळ) · हनुमान जयंती

⚠️ हे वर्णन विविध प्रदेशांच्या पारंपरिक रीती व लोकमान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळाची-कुटुंबाची व प्रदेशाची रीत सर्वोपरि आहे. संक्रांतीची तिथी (13/14 एप्रिल) संक्रांतीचा क्षण व प्रादेशिक पंचांगानुसार — आपल्या प्रदेशाचे पंचांग पडताळून घ्या.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका