📿 गुरुपौर्णिमा (व्यास पौर्णिमा) 2027

आषाढ पौर्णिमा — महर्षी वेदव्यासांचा जन्मदिवस; गुरुपूजन, गुरुदक्षिणा, दीक्षा; चातुर्मासाचा आरंभ (साधूंचा); घरी आई-वडील व विद्यागुरूंचा सन्मान; बुद्धांच्या पहिल्या उपदेशाचा दिवस.

गुरुपौर्णिमा आषाढ महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरी केली जाते — देवशयनी एकादशीनंतर चार दिवसांनी, श्रावण सुरू होण्याच्या अगदी आधी. हा महर्षी वेदव्यासांचा (कृष्ण द्वैपायन) जन्मदिवस आहे — वेदांचे विभाजन करणारे आणि महाभारत, पुराणे व ब्रह्मसूत्रांचे रचयिते — म्हणून «व्यास पौर्णिमा»; गुरुपरंपरेत गुरूला व्यासांचेच रूप मानून या दिवशी त्यांची पूजा करतात («व्यासपीठ»).

या दिवशी शिष्य आपल्या गुरूंच्या (दीक्षागुरू, विद्यागुरू, आई-वडील — पहिले गुरू) चरणी फुले व दक्षिणा अर्पण करतात; आश्रमांत गुरुपूजन व दीक्षा होते, संत-समाजाचा चातुर्मास (चार महिने एकाच ठिकाणी) सुरू होतो; बौद्ध परंपरेनुसार बुद्धांनी याच पौर्णिमेला सारनाथ येथे पहिला उपदेश (धर्मचक्र-प्रवर्तन) दिला; जैन परंपरेत ही «त्रीनोक गुहा पूर्णिमा» — महावीरांनी गौतमांना शिष्य केले. घरातील स्त्रिया या दिवशी मुलांना वडीलधाऱ्यांच्या व गुरुजनांच्या पाया पडायला लावतात; सत्यनारायणाची कथा, पौर्णिमेचे व्रत. खाली या वर्षीची तिथी, विधी, साहित्य, कथा, प्रसाद आणि विविध प्रदेशांच्या रिती.

महत्त्व — हे व्रत चा

«गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः, गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः» — गुरू म्हणजे अज्ञानाचा अंधार दूर करणारा (गु = अंधार, रु = दूर करणे); आषाढ पौर्णिमेला केलेल्या गुरुपूजनाचे फळ — गुरुकृपेने ज्ञान, विद्या, आध्यात्मिक प्रगती; व्यासपूजनासोबत शुकदेव, शंकराचार्य आणि आपल्या गुरुपरंपरेचे (गुरुमंडळाचे) पूजन.

शिव हे पहिले गुरू (आदियोगी) — याच पौर्णिमेला त्यांनी सप्तर्षींना योगविद्या दिली (योग-परंपरा); गुरुमंत्राची दीक्षा घेण्याचा, नवे अध्ययन/साधना सुरू करण्याचा, विद्यार्थ्यांसाठी गुरुवंदनेचा आणि शिक्षकांच्या सन्मानाचा दिवस; मुले शिक्षकांना फुले-कार्ड देतात, शाळांमध्ये गुरुवंदना होते.

पौर्णिमेचे व्रत (दिवसभर फलाहार, संध्याकाळी चंद्रदर्शनानंतर पारणे), सत्यनारायणाची कथा; याच पौर्णिमेपासून संतांचा चातुर्मास (कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत — प्रवचन-सत्संग एकाच ठिकाणी); कोकिला व्रत (आषाढ पौर्णिमा — सतीची कथा; काही प्रदेशांत); बंगाल-ओडिशात «गुरु पूर्णिमा/ऋषि-पूजा»; नेपाळमध्ये «गुरु पूर्णिमा/शिक्षक-दिवस» निमित्त सुट्टी.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा घरगुती पूजाविधी आहे — गुरू/व्यास-पूजन, आई-वडिलांचा सन्मान, पौर्णिमेचे व्रत, सत्यनारायणाची कथा.

1. सकाळी स्नान, स्वच्छ वस्त्रे; पूजास्थानी व्यासांचे/आपल्या गुरूंचे चित्र (नसल्यास शिव-दत्तात्रेय-शंकराचार्य), पांढरे वस्त्र, ग्रंथ (गीता/भागवत) — व्यासपीठाचे प्रतीक; कलश.
2. संकल्प: «गुरुकृपा व विद्या-ज्ञानासाठी गुरुपौर्णिमेचे व्रत/पूजन»; पौर्णिमेचे व्रत करणाऱ्या स्त्रियांनी फलाहार करावा, संध्याकाळी चंद्रदर्शनानंतर पारणे.
3. व्यास/गुरुपूजन: चित्राला रोली-चंदन-अक्षता, पिवळी/पांढरी फुले, हार, धूप-दीप, नैवेद्य (खीर/मिठाई/फळे); «गुरुर्ब्रह्मा…» श्लोक, गुरुमंत्राचा (दीक्षा घेतली असल्यास) 108 जप, गुरुस्तोत्र/गुरु-अष्टक; व्यासांसाठी — «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय», गीतेच्या एका अध्यायाचे पठण.
4. गुरू हयात असतील तर: आश्रमात जाऊन किंवा घरी बोलावून पादप्रक्षालन (चरण धुणे), पुष्पहार, वस्त्र, फळे, दक्षिणा (ऐपतीनुसार), नमस्कार, आशीर्वाद; दीक्षागुरू दूर असतील तर — चित्राला तेच उपचार, फोनवरून/पत्राने नमस्कार, ऑनलाइन सत्संग.
5. आई-वडील व वडीलधारे: मुलांनी आई-वडिलांच्या (पहिले गुरू), आजी-आजोबांच्या, मोठ्या भावंडांच्या पाया पडावे; आईने स्वतः आपल्या सासूला/आईला नमस्कार करावा; शिक्षकांना फुले/भेटवस्तू/पत्र; ज्यांनी काही शिकवले (संगीत, कौशल्य, नोकरी) — त्यांचे आभार मानावेत.
6. सत्यनारायणाची कथा (पौर्णिमा): संध्याकाळी कलशपूजा, पंचामृत, केळीची पाने, पंजिरीचा प्रसाद, कथेचे पाच अध्याय; किंवा पौर्णिमा-व्रताचे चंद्र-अर्घ्य (चंद्रोदय वर दिला आहे).
7. दान: पुस्तके-पेन-वह्या, वस्त्रे, अन्न — गुरुकुल/शाळा/गरीब विद्यार्थ्यांना; पिवळी वस्त्रे-चणे-केशर (बृहस्पती-गुरूसाठी — कुंडलीत गुरू कमजोर असल्यास); ब्राह्मणभोजन.
8. चातुर्मासाचा संकल्प: आजपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत एखादा नियम — रोज गीतापठण, एका व्यसनाचा त्याग, सत्संग, मौनाचा काळ — गुरूंसमोर संकल्प.

📿 गुरुपौर्णिमा (व्यास पौर्णिमा) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

व्यास/गुरूंचे चित्र, ग्रंथ, पिवळी फुले, दक्षिणा, सत्यनारायणाचा प्रसाद — गुरुपौर्णिमेची यादी.

• व्यासांचे/आपल्या गुरूंचे चित्र किंवा पादुका, पांढरे-पिवळे कापड, चौरंग, ग्रंथ (गीता/भागवत — व्यासपीठ)
• रोली, चंदन, अक्षता, हळद, कुंकू, मौली, पिवळी-पांढरी फुले, हार (झेंडू-चमेली-कमळ)
• धूप, दिवा, तूप, कापूर, आरतीचे ताट, कलश, आंब्याची पाने, नारळ
• नैवेद्य: खीर, लाडू/पेढा, फळे, पंचामृत; सत्यनारायणासाठी पंजिरी (रवा-तूप-साखर-केळे)
• गुरुदक्षिणा: वस्त्र (पिवळे-पांढरे), फळे, दक्षिणा (पाकीट), पादुका, पुष्पहार, चरण धुण्यासाठी पाणी व ताट
• गुरुस्तोत्र/गुरुगीता/गीतेचे पुस्तक, जपमाळ (रुद्राक्ष/तुळस)
• दान: पुस्तके-पेन-वह्या, पिवळे चणे-वस्त्र, अन्नधान्य
• पौर्णिमा-व्रत: फळे-दूध, चंद्र-अर्घ्यासाठी तांब्या

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

पराशर ऋषी आणि सत्यवती (मत्स्यगंधा) यांचे पुत्र कृष्ण द्वैपायन यांचा जन्म यमुनेतील एका बेटावर आषाढ पौर्णिमेला झाला — जन्मताच ते तपश्चर्येसाठी निघून गेले. कलियुगात माणसाची स्मरणशक्ती व आयुष्य कमी होईल, म्हणून त्यांनी एका वेदाचे चार भाग केले (ऋक्-यजु-साम-अथर्व) — म्हणून «वेदव्यास»; शिष्य पैल, वैशंपायन, जैमिनी, सुमंतू यांना एकेक वेद दिला; 18 पुराणे, ब्रह्मसूत्रे आणि गणेशाच्या लेखणीतून महाभारत — ज्यात गीता आहे.

📖 गुरुपौर्णिमा (व्यास पौर्णिमा) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

खीर, पंजिरी, लाडू — सात्त्विक प्रसाद व चातुर्मासाचा आरंभ

गुरुपौर्णिमेचा नैवेद्य सात्त्विक — खीर (तांदूळ/साबुदाणा), सत्यनारायणाची रव्याची पंजिरी, लाडू-पेढे, फळे; पौर्णिमा-व्रतात फलाहार, चंद्रदर्शनानंतर खीर-पुरी; अनेक घरांत आजपासून चातुर्मासाचे आहार-नियम (कांदा-लसूण-वांगी-पालेभाज्यांचा त्याग — श्रावणात).

• खीर (तांदूळ-दूध-केशर) — व्यासांना/गुरूंना नैवेद्य; पौर्णिमेची खीर चंद्राला प्रिय
• सत्यनारायणाची पंजिरी: रवा तुपात भाजून पिठीसाखर, केळे-तुळस, सुका मेवा — सव्वा किलो/सव्वा पाव हा नियम
• लाडू (बेसन/बुंदी), पेढे, बर्फी, फळे (आंबा-केळी — आषाढातला आंबा), पंचामृत
• व्रताचा फलाहार: साबुदाण्याची खीर, फळे, दूध, मखाणे; पारणे खीर-पुरी-हलव्याने
• आश्रम/भंडारा: पुरी-भाजी-हलवा, कढी-भात; गुरूंना पिवळी/पांढरी फळे-मिठाई (केशरी पेढे, बर्फी)
• चातुर्मासाचे नियम (श्रावणापासून): पालेभाज्या वर्ज्य (श्रावण), दही (भाद्रपद), दूध (आश्विन), डाळ (कार्तिक) — लोक-आयुर्वेद

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

आश्रमांतील गुरुपूजन, महाराष्ट्राची व्यासपूजा, बौद्धांची धर्मचक्र-पौर्णिमा, नेपाळचा शिक्षक-दिवस — गुरुपौर्णिमेच्या रिती.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात गुरुपौर्णिमा (व्यास पौर्णिमा) 2027: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: देवशयनी एकादशी (4 दिवस आधी) · जगन्नाथ रथयात्रा · दत्तात्रेय जयंती (आदि-गुरु) · गुरु-स्तोत्र आणि मंत्र

⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोककथांवर आधारित आहे; आपल्या गुरुपरंपरांमध्ये आणि कुळांच्या पद्धतींमध्ये सर्वोच्च आहे. ग्रह-उपाय हा ज्योतिषीय सल्ला आहे, वैद्यकीय/आर्थिक निर्णयांचा पर्याय नाही.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका