🛌 देवशयानी एकादशी (हरिशयानी/अशधी एकादशी) 2027

आषाढ़ शुक्ल एकादशी — भगवान विष्णु क्षीरसागर मध्ये शयन ला जातात आहेत, चातुर्मास आरंभ (देवउठनी पर्यंत विवाह-मुंडन इत्यादी बंद); पंढरपुर ची आषाढ़ी वारी; एकादशी-व्रत, अगले दिवस द्वादशी ला पारण।

देवशयनी (हरिशयनी/पद्मा) एकादशी आषाढ़ मास चे शुक्ल पक्ष ची एकादशी ला असते आहे — जगन्नाथ रथयात्रा चे नौ दिवस नंतर, गुरु पूर्णिमा पासून चार दिवस आधी। किंवा दिवस पासून भगवान विष्णु चार मास (कार्तिक शुक्ल एकादशी — देवउठनी पर्यंत) क्षीरसागर मध्ये शेषनाग वर योग-निद्रा मध्ये राहतात आहेत — इसे चातुर्मास कहते आहेत; किंवा कालावधी मध्ये विवाह, मुंडन, गृह-प्रवेश, यज्ञोपवीत इत्यादी मांगलिक कार्य नाही असतात (नियम-व्रत-दान-कथा असतात आहेत)।

स्त्रियाँ घर मध्ये विष्णु-लक्ष्मी ची पूजा, तुलसी-सेवा, एकादशी-व्रत (चावल-वर्जित, फलाहार) रखती आहेत, विष्णु ला पीले वस्त्र पहनाकर शयन कराती आहेत (पान-सुपारी-शय्या), चातुर्मास चा कोणता एक नियम-संकल्प लेती आहेत; महाराष्ट्र मध्ये हे «आषाढ़ी एकादशी» — पंढरपुर ची विठोबा-वारी चा सर्वात बड़ा दिवस (लाखों वारकरी)। रिकामे किंवा साल ची तिथी, पारण-समय, विधि, सामग्री, कथा, फलाहार आणि इलाक़ों ची रीत।

महत्त्व — हे व्रत चा

पद्म-पुराण: आषाढ़ शुक्ल एकादशी ला विष्णु ने बलि चे दरवाजा वर (किंवा क्षीरसागर मध्ये) शयन किया, कार्तिक मध्ये जागे — मध्ये चे चार मास शिव सृष्टि-संचालन करतात आहेत (सावन शिव चा); भागवत-लोक मध्ये «देव सोए, मंगळ रुके» — म्हणून विवाह-मुंडन-गृह-प्रवेश इत्यादी देवउठनी चे नंतर; वर व्रत-जप-दान-कथा-तीर्थ चा फळ किंवा चार महिने मध्ये कई गुना।

एकादशी-व्रत: दशमी ची रात्र पासून द्वादशी चे पारण पर्यंत — चावल-अनाज वर्जित, फलाहार/निर्जला; देवशयनी पासून चातुर्मास-नियम — एक वस्तु चा त्याग (श्रावण मध्ये साग, भाद्रपद मध्ये दही, आश्विन मध्ये दूध, कार्तिक मध्ये दाल), भूमि-शयन, ब्रह्मचर्य, रोज़ कथा — पूरे चार मास; देवउठनी वर समापन।

महाराष्ट्र मध्ये आषाढ़ी एकादशी = पंढरपुर ची वारी — आळंदी (ज्ञानेश्वर) व देहू (तुकाराम) पासून पालखी पैदल 21 दिवस, लाखों वारकरी «विठ्ठल-विठ्ठल» — भारत ची सर्वात बड़ी पैदल-यात्राओं मध्ये; गुजरात मध्ये «देवपोढ़ी अग्यारस», ओडिशा मध्ये रथयात्रा चे नंतर «हरिशयन», बंगाल मध्ये «शयन एकादशी» — जगन्नाथ चा शयन।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे घरेलू विधि आहे — दशमी ची तैयारी, एकादशी-व्रत व विष्णु-शयन, चातुर्मास-संकल्प, द्वादशी ला पारण।

1. दशमी (एक दिवस आधी): शाम सात्विक भोजन (चावल नाही — कई घर), रात्र ब्रह्मचर्य; घर ची सफ़ाई, विष्णु-शय्या ची तैयारी (छोटा पलंग/चौकी, पीला-सफ़ेद कपड़ा, तकिया)।
2. एकादशी सुबह: स्नान, पीले वस्त्र; संकल्प — «देवशयनी एकादशी चा व्रत, चातुर्मास मध्ये (नियम) चा पालन»; विष्णु-लक्ष्मी ची पूजा — पंचामृत-स्नान, पीले वस्त्र, चंदन-अक्षत (चावल नाही — तिल/जौ), तुलसी-दल (आवश्यक), पीले फूल, धूप-दीप, नैवेद्य (फल-पंजीरी-खीर)।
3. मंत्र: «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय» 108, विष्णु-सहस्रनाम/एकादशी-कथा (खाली), «सुप्ते त्वयि जगन्नाथ जगत् सुप्तं भवेदिदम्, विबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत् सर्वं चराचरम्» — शयन-प्रार्थना।
4. विष्णु-शयन (शाम/प्रदोष): विष्णु-प्रतिमा/शालिग्राम ला पीले वस्त्र, पान-सुपारी-लौंग-इलायची, शय्या वर शयन कराना, चादर ओढ़ाना, दीप, आरती — «अब आप शयन करा, कार्तिक मध्ये जगाएँगे»; लक्ष्मी-पूजन सोबत; कहीं किंवा दिवस पासून विष्णु चा चित्र ढँक देतात आहेत (देवउठनी पर्यंत)।
5. चातुर्मास-संकल्प: विष्णु चे पुढे एक नियम — प्याज़-लहसुन/साग/दही/दूध चा त्याग, रोज़ गीता-पाठ, तुलसी-दीप, ब्रह्मचर्य, भूमि-शयन, दान, मौन-घंटा — जो निभ सके; कुटुंब मध्ये एक-एक नियम बाँटें।
6. तुलसी: चातुर्मास तुलसी-सेवा चा काल — रोज़ जल-दीप, तुलसी-विवाह ची तैयारी (कार्तिक); आज तुलसी ला चुनरी, «तुलसी आई ची जय»।
7. व्रत-दिन: फलाहार (कुट्टू-सिंघाड़ा-साबूदाना-फल-दूध) किंवा निर्जला; चावल-गेहूँ-दाल नाही; दिवस मध्ये सोना नाही, रात्र जागरण/कीर्तन (असो सके तर); दान — अन्न-वस्त्र-छाता-जूता (वर्षा-ऋतु चा दान)।
8. द्वादशी (अगले दिवस) पारण: ऊपर पारण-समय (द्वादशी मध्ये, हरि-वासर टालकर, सूर्योदय चे नंतर) — आधी तुलसी-जल, नंतर ब्राह्मण/ग़रीब ला भोजन, नंतर स्वतः; चावल पासून पारण शुभ (एकादशी ला चावल त्यागे, द्वादशी ला ग्रहण)।

पूजा-सामग्री ची सूची

विष्णु-शय्या, पीले वस्त्र, तुलसी, पान-सुपारी, फलाहार — देवशयनी ची सूची।

• विष्णू-लक्ष्मी प्रतिमा/प्रतिमा/शालग्राम, बेड (लहान बेड/चौकी), पिवळा-पांढरा कापड, शेल्फ, चादर
• पीले वस्त्र (विष्णु चे साठी), पीला चंदन, तिल/जौ (अक्षत ची जगह — चावल नाही), तुलसी-दल, पीले फूल (गेंदा-कनेर-कमल), माला
• पान, सुपारी, लवंग, वेलदोडा (शयनसामग्री), पंच अमृत, गंगाजल, केसेरी.
• धूप, दीपक, घी, कपूर, आरती-थाली, कलश, नारियल, आम चे पत्ते
• नैवेद्य: फळ (केला-आम-सेब), पंजीरी, साबूदाना-खीर, मखाना, मिठाई (चावल-रहित)
• तुळशी-चुनरी, तुळशी-दीप; एकादशी-कथा/विष्णू-सहस्रनाम पुस्तक
• देणगीः अन्न, कपडे, छप्पर, पादत्राणे (वर्षा), पिवळे कपडे-चणे
• फलाहार: कुट्टू-सिंघाड़े चा आटा, साबूदाना, आलू, सेंधा नमक, फळ, दूध

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

राजा मांधाता चे राज्य मध्ये तीन वर्ष अकाल पड़ा; ऋषि अंगिरा ने बताया — «आषाढ़ शुक्ल पद्मा (देवशयनी) एकादशी चा व्रत करो, विष्णु प्रसन्न असतील»; राजा-प्रजा ने व्रत किया, वर्षा हुई, राज्य हरा-भरा — व्रत चा फळ राज्य-सुख, वर्षा, पाप-नाश। (भविष्योत्तर-पुराण — युधिष्ठिर ला कृष्ण ने सुनाई)।

वामन-कथा: वामन ने बलि पासून तीन पग भूमी माँगी, दोन पग मध्ये त्रिलोक; बलि ने सिर दिया — विष्णु ने त्याला पाताल दिया आणि वचन चे नुसार त्याच्या दरवाजा वर चार मास रहे (आषाढ़ शुक्ल एकादशी पासून कार्तिक शुक्ल एकादशी) — याच ला «विष्णु चा शयन» कहते आहेत; लक्ष्मी ने रक्षाबंधन वर बलि ला राखी बाँधकर विष्णु ला छुड़ाया (राखी-कथा मध्ये)।

शंखासुर-कथा: शंखासुर पासून युद्ध करून थके विष्णु आषाढ़ शुक्ल एकादशी ला क्षीरसागर मध्ये शेष-शय्या वर सोए, कार्तिक शुक्ल एकादशी ला जागे — इसीलिए चातुर्मास; सृष्टि किंवा कालावधी मध्ये शिव-शक्ति (सावन-नवरात्र) चे हात; देवउठनी वर विष्णु जागकर तुलसी-विवाह करतात आहेत।

फलाहार, साबूदाना-खिचड़ी, कुट्टू, पंजीरी — एकादशी ची स्वयंपाकघर

एकादशी ला चावल-गेहूँ-दाल वर्जित — फलाहार: साबूदाना, कुट्टू-सिंघाड़ा, आलू, मखाना, फल-दूध, सेंधा नमक; विष्णु चा भोग पंजीरी-फल-साबूदाना-खीर (तुलसी सहित); द्वादशी चा पारण चावल-दाल-सब्ज़ी पासून; महाराष्ट्र (आषाढ़ी) मध्ये साबूदाणा-खिचड़ी, वरीचे तांदूळ (समा-चावल), रताळे-कीस।

• साबूदाना-खिचड़ी (मूँगफली-आलू-सेंधा नमक), साबूदाना-वड़ा/खीर, समा (वरई) चा भात-खीर
• कुट्टू/सिंघाड़े ची पूड़ी-पकौड़ी, आलू-जीरा, अरबी, लौकी ची सब्ज़ी (सेंधा नमक), दही
• फळ (केला-सेब-आम-पपीता), दूध, मखाना-खीर, मेवे, नारियल-पानी; निर्जला रखने वाले — काही नाही
• विष्णु-भोग: पंजीरी (धनिया/सूजी), फळ, पेड़ा, केसर-दूध — तुलसी-दल चे शिवाय विष्णु-भोग अधूरा
• महाराष्ट्र (आषाढ़ी): साबूदाणा-खिचड़ी, वरी-आमटी, रताळे (शकरकंद) चा कीस, भगर; गुजरात (देवपोढ़ी): फराळी — साबूदाणा-वड़ा, मोरैयो, सिंगोड़ा-लोट; बंगाल (शयन): फल-दूध-लुची (काही घर)
• द्वादशी-पारण: चावल-दाल-सब्ज़ी, तुलसी-जल आधी; कद्दू/तोरई ची सब्ज़ी (पारण मध्ये शुभ — काही रीत)

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

पंढरपुर ची वारी, गुजरात ची देवपोढ़ी, ओडिशा चा हरिशयन, उत्तर ची शयन-शय्या — चार मास ची नींद चे रूप।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: जगन्नाथ रथयात्रा (9 दिवस आधी) · गुरु पूर्णिमा (4 दिवस नंतर) · देवउथनी एकादशी (चतुर्मास-समाप्ति) · निर्जंतुक एकादशी (ज्येष्ठ)

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व संप्रदाय (स्मार्त/वैष्णव) ची रीत सर्वोपरि आहे। पारण-समय पंचांग पासून मिला लें; आरोग्य-स्थिती मध्ये निर्जला न ठेवा।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका