📖 मोक्षदा एकादशी (गीता जयंती) 2026
मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी — पितरांना मोक्ष देणारे व्रत; याच दिवशी कुरुक्षेत्रात श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला गीतेचा उपदेश दिला.
- मोक्षदा एकादशी/गीता जयंती-व्रत रविवार, 20 डिसेंबर 2026
- द्वादशी-पारगमन सोमवार, 21 डिसेंबर 2026
मोक्षदा एकादशी ही मार्गशीर्ष (अगहन) महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशी आहे. नावच सांगते — «मोक्ष देणारी»; या व्रताचे पुण्य पितरांना अर्पण केल्याने त्यांना मुक्ती मिळते अशी मान्यता आहे. याच दिवशी महाभारत-युद्धाच्या पहिल्या दिवशी श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला श्रीमद्भगवद्गीता सांगितली — म्हणून ही गीता जयंतीही आहे.
घरात स्त्रिया व्रत करतात, विष्णु-पूजा करतात आणि गीतेचे पठण (किमान एक अध्याय) करतात-ऐकतात; पितरांसाठी दान-तर्पण केले जाते. खाली या वर्षीची तारीख, पारणे, विधी, साहित्य, कथा, फलाहार आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील रिती दिल्या आहेत.
महत्त्व — हे व्रत चा
पद्म-पुराणात हिला सर्व एकादशींमध्ये «मोक्ष-प्रदायिनी» म्हटले आहे — व्रत करणाऱ्यासोबत त्याच्या पितरांनाही सद्गती. ज्यांना आपले पितर अशांत वाटतात, किंवा ज्यांचे श्राद्ध राहून गेले आहे, ते या दिवसाचे व्रत विशेषत्वाने करतात.
गीता जयंती — कुरुक्षेत्रात विशाल उत्सव, गीता-पठण, «श्रीमद्भगवद्गीता की जय»; घरात गीतेच्या 18 अध्यायांपैकी एक (बहुधा 12वा भक्ति-योग किंवा 15वा पुरुषोत्तम-योग) वाचणे पुरेसे मानले गेले आहे.
मार्गशीर्षाला कृष्णांनी «मासानां मार्गशीर्षोऽहम्» म्हटले आहे — हा त्यांचा स्वतःचा महिना; याची शुक्ल एकादशी विशेष फलदायी. एकादशी-व्रताचे पारणे दुसऱ्या दिवशी द्वादशीत — वर तारीख दिली आहे.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
ही एकादशीची सामान्य घरगुती विधी आहे — दशमीच्या संध्याकाळपासून संयम, एकादशीला व्रत-पूजा-गीता, द्वादशीला पारणे.
- दशमीच्या रात्री सात्त्विक भोजन आणि ब्रह्मचर्य; एकादशीला सूर्योदयापूर्वी स्नान, पिवळी वस्त्रे, संकल्प — «मी मोक्षदा एकादशीचे व्रत स्वतःच्या आणि पितरांच्या कल्याणासाठी करते.»
- विष्णू/लक्ष्मी-नारायणाची पूजा — पंचामृत-स्नान, पिवळी फुले, तुळशी-दल, चंदन, धूप-दीप, नैवेद्य (फळे-मिठाई); «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय»चा 108 जप.
- गीतेचे पठण — एक अध्याय (12वा/15वा) किंवा संपूर्ण गीता, कुटुंबाने एकत्र बसून; गीतेच्या पुस्तकाची फुले-चंदनाने पूजा, «गीता-आरती».
- पितरांसाठी: दक्षिणेकडे तोंड करून जल-तिळाचे तर्पण, ब्राह्मण/गरजूला धान्य-वस्त्र-घोंगडी दान, गाईला चारा — व्रताचे पुण्य पितरांना अर्पण करण्याचा संकल्प बोलावा.
- दिवसभर फलाहार/निर्जला (ऐपतीप्रमाणे); दिवसा झोपू नये, भजन-कीर्तन; संध्याकाळी तुळशी-वृंदावनाजवळ दिवा आणि विष्णु-आरती.
- रात्री-जागरण (शक्य असल्यास) — गीता/विष्णु-सहस्रनाम; शक्य नसेल तर किमान मध्यरात्रीपर्यंत भजन.
- पारणे: द्वादशीला सूर्योदयानंतर, हरि-वासर संपल्यावर, द्वादशी संपण्यापूर्वी — आधी ब्राह्मण-भोजन/दान, मग तुळशी-दलासह स्वतः.
📿 मोक्षदा एकादशी (गीता जयंती) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →
पूजा-सामग्री ची सूची
साहित्य साधे आहे — गीतेचे पुस्तक आणि पिवळ्या वस्तू मुख्य.
- विष्णू/लक्ष्मी-नारायणाचे चित्र किंवा शाळिग्राम, पिवळे कापड, चौरंग
- श्रीमद्भगवद्गीतेचे पुस्तक
- पंचामृत (दूध-दही-तूप-मध-साखर), गंगाजल, तुळशी-दल
- पिवळी फुले (झेंडू), चंदन, रोली (कुंकू), अक्षता, मौली
- दिवा (तुपाचा), धूप, कापूर, आरतीचे ताट
- फळे, पिवळी मिठाई (बेसन-लाडू/केशर-खीर), पान-सुपारी
- तर्पणासाठी तांब्याचा तांब्या, काळे तीळ, दर्भ (असल्यास)
- दान: धान्य, घोंगडी/लोकरीचे कपडे, गूळ-तीळ, दक्षिणा
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
गोकुळ नगरीचा राजा वैखानस धर्मात्मा होता. एका रात्री स्वप्नात त्याने आपल्या वडिलांना नरकात यातना भोगताना पाहिले. व्याकूळ झालेल्या राजाने ब्राह्मणांना विचारले; त्यांनी त्याला पर्वत मुनींच्या आश्रमात पाठवले. मुनींनी ध्यानाने पाहिले — राजाच्या वडिलांनी पूर्वजन्मी पत्नीविषयी अपराध केला होता, त्याचेच फळ ते भोगत होते.
📖 मोक्षदा एकादशी (गीता जयंती) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →
एकादशीचा फलाहार आणि नैवेद्य
एकादशीला भात-धान्य वर्ज्य; नैवेद्य पिवळा-सात्त्विक. मार्गशीर्षाच्या थंडीत सुका मेवा, तीळ आणि गुळाचे पदार्थ फलाहारात उत्तम.
- नैवेद्य: केशर-खीर (द्वादशीला) किंवा दूध-मखाणे, बेसन/बुंदीचे लाडू, फळे, पंचामृत, तुळस
- फलाहार: साबुदाणा खीर/खिचडी, शिंगाड्याच्या पिठाची पुरी, बटाटा, शेंगदाणे, बदाम-अक्रोड, दूध, फळे — सैंधव मीठ
- पारणे: तुळशी-जल, मग दलिया/खिचडी किंवा वरण-भात (द्वादशीला धान्य आवश्यक)
- पितरांच्या नावाने अन्न गाय-कावळा-कुत्र्याला (पंच-बलीप्रमाणे) आणि ब्राह्मणाला
- वृद्ध-रुग्णांनी फळे-दुधासह, निर्जला नको
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
गीता जयंती आणि मोक्षदा — कुरुक्षेत्रापासून व्रज-ओडिशापर्यंत वेगवेगळे रंग.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- व्रताचे पुण्य पितरांना अर्पण करण्याचा संकल्प अवश्य बोलावा — हेच या एकादशीचे विशेष फळ
- गीतेचा किमान एक अध्याय संपूर्ण कुटुंबासोबत
- घोंगडी/लोकरीचे कपडे-दान — मार्गशीर्षाच्या थंडीत सर्वांत उपयुक्त
- पारणे द्वादशीच्या आत, हरि-वासरानंतर
- तुळशी-दल एक दिवस आधी तोडून ठेवावे
❌ क्या न करा
- एकादशीला भात/धान्य, दिवसा झोप, क्रोध — वर्ज्य
- एकादशीला तुळशी-दल तोडू नये
- द्वादशी संपल्यानंतर पारणे नाही
- गीतेचे पुस्तक जमिनीवर ठेवू नये, चौरंगावर/आसनावर
- अस्वस्थ व्यक्तींनी निर्जला करू नये
🙏 प्रमुख एकादशी
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मोक्षदा एकादशी 2026 मध्ये कधी आहे?
वर दिलेली तारीख या वर्षीची मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी आहे — पंचांग-गणनेनुसार; पारण्याची द्वादशीही तिथेच आहे.
मोक्षदा एकादशी आणि वैकुंठ एकादशी एकच आहेत का?
दक्षिण भारताची वैकुंठ एकादशी ही धनुर्मासाची (सौर-मार्गशीर्ष) शुक्ल एकादशी आहे — अनेक वर्षांत हीच तिथी असते, काही वर्षांत पौषाची. उत्तर भारतात मोक्षदा हे नाव प्रचलित आहे.
पितरांना व्रताचे पुण्य कसे अर्पण करावे?
पूजेच्या शेवटी हातात जल-तीळ घेऊन म्हणावे — «माझ्या या व्रताचे पुण्य माझ्या पितरांना (नाव) मिळो, त्यांना मोक्ष मिळो» — आणि पाणी दक्षिण दिशेला सोडावे; सोबत त्यांच्या नावाने धान्य-वस्त्र दान.
गीतेचा कोणता अध्याय वाचावा?
संपूर्ण शक्य नसेल तर 12वा (भक्ति-योग, 20 श्लोक) किंवा 15वा (पुरुषोत्तम-योग, 20 श्लोक) — छोटे आणि सार-रूप; किंवा 2रा अध्याय (सांख्य-योग). मुलांकडून 47वा श्लोक (कर्मण्येवाधिकारस्ते) पाठ करवून घेणे ही चांगली रीत आहे.
एकादशीचे पारणे कधी करावे?
द्वादशीला सूर्योदयानंतर, हरि-वासर (द्वादशीचा पहिला चतुर्थांश) संपल्यावर आणि द्वादशी संपण्यापूर्वी; बहुधा सकाळी 7-9 च्या दरम्यान.
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — पुढील व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
🌎 परदेशात मोक्षदा एकादशी (गीता जयंती) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड
हे देखील पढ़ें: विवाह पंचमी (6 दिवस आधी) · डेव्हिल एकादशी · दत्तात्रेय जयंती/मार्गशीर्ष पूर्णिमा · एकादशी-यादी
⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोककथांवर आधारित आहे; आपल्या कुटुंबांची प्रथा सर्वोच्च आहे.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका