📖 मोक्षदा एकादशी (गीता जयंती) 2026

मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी — पितरों ला मोक्ष देने वाला व्रत; याच दिवस कुरुक्षेत्र मध्ये श्रीकृष्ण ने अर्जुन ला गीता चा उपदेश दिया।

मोक्षदा एकादशी मार्गशीर्ष (अगहन) मास चे शुक्ल पक्ष ची एकादशी आहे। नाव च बताता आहे — «मोक्ष देने वाली»; मान्यता आहे ची किंवा व्रत चा पुण्य पितरों ला अर्पित करण्या पासून उन्हें मुक्ति मिलती आहे। याच दिवस महाभारत-युद्ध चे आधी दिवस श्रीकृष्ण ने अर्जुन ला श्रीमद्भगवद्गीता सुनाई थी — म्हणून हे गीता जयंती देखील आहे।

घर मध्ये स्त्रियाँ व्रत रखती आहेत, विष्णु-पूजा करती आहेत आणि गीता चा पाठ (कमी-पासून-कमी एक अध्याय) करती-सुनती आहेत; पितरों चे साठी दान-तर्पण किया जातो आहे। रिकामे किंवा साल ची तिथी, पारण, विधि, सामग्री, कथा, फलाहार आणि इलाक़ों ची रीत दिली गेली आहे।

महत्त्व — हे व्रत चा

पद्म-पुराण मध्ये इसे सर्व एकादशियों मध्ये «मोक्ष-प्रदायिनी» कहा गेला — व्रती चे सोबत त्याच्या पितरों पर्यंत ला गती। जिनके पितर अशांत लगें, किंवा श्राद्ध छूट गेला असो, ते किंवा दिवस चा व्रत विशेष रूप पासून रखते आहेत।

गीता जयंती — कुरुक्षेत्र मध्ये विशाल उत्सव, गीता-पाठ, «श्रीमद्भगवद्गीता ची जय»; घर मध्ये गीता चे 18 अध्यायों मध्ये पासून एक (प्रायः 12वा भक्ति-योग किंवा 15वा पुरुषोत्तम-योग) पढ़ना पर्याप्त मानले गेला।

मार्गशीर्ष ला कृष्ण ने «मासानां मार्गशीर्षोऽहम्» कहा आहे — हे उनका आपला महीना आहे; याची शुक्ल एकादशी विशेष फलदायी। एकादशी-व्रत चा पारण अगले दिवस द्वादशी मध्ये — ऊपर तिथी दिली आहे।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे एकादशी ची सामान्य घरेलू विधि आहे — दशमी ची शाम पासून संयम, एकादशी व्रत-पूजा-गीता, द्वादशी मध्ये पारण।

1. दशमी ची रात्र सात्विक भोजन आणि ब्रह्मचर्य; एकादशी ला सूर्योदय पासून आधी स्नान, पीले वस्त्र, संकल्प — «मैं मोक्षदा एकादशी चा व्रत आपल्या आणि पितरों चे कल्याण साठी करती हूँ।»
2. विष्णु/लक्ष्मी-नारायण ची पूजा — पंचामृत-स्नान, पीले फूल, तुलसी-दल, चंदन, धूप-दीप, नैवेद्य (फल-मिठाई); «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय» चा 108 जप।
3. गीता चा पाठ — एक अध्याय (12वा/15वा) किंवा पूरी गीता, कुटुंब बसून; गीता ची पुस्तक ला फूल-चंदन पासून पूजें, «गीता-आरती»।
4. पितरों चे साठी: दक्षिण मुख करके जल-तिल चा तर्पण, ब्राह्मण/ज़रूरतमंद ला अन्न-वस्त्र-कंबल दान, गाय ला चारा — व्रत चा पुण्य पितरों ला अर्पित करण्या चा संकल्प बोलें।
5. दिन-भर फलाहार/निर्जला (सामर्थ्य पासून); दिवस मध्ये सोना नाही, भजन-कीर्तन; शाम ला तुलसी-चौरे वर दीप आणि विष्णु-आरती।
6. रात्रि-जागरण (करून सकें तर) — गीता/विष्णु-सहस्रनाम; न असो सके तर कमी-पासून-कमी आधी रात्र पर्यंत भजन।
7. पारण: द्वादशी ला सूर्योदय चे नंतर, हरि-वासर बीतने वर, द्वादशी समाप्ती पासून आधी — आधी ब्राह्मण-भोजन/दान, नंतर तुलसी-दल चे सोबत स्वतः।

पूजा-सामग्री ची सूची

सामग्री सादी आहे — गीता ची पुस्तक आणि पीली वस्तुएँ मुख्य।

• विष्णु/लक्ष्मी-नारायण चा चित्र किंवा शालिग्राम, पीला कपड़ा, चौकी
• श्रीमद्भगवद्गीता ची पुस्तक
• पंचम्रत (दूध-दही-तूप-मध-साखर), गंगाजल, तुळशी-दाल
• पिवळा फुल (गेंडा), चंदन, रोली, अक्षत, मोली
• दीप (तूप), धूप, कपूर, आरती-थाली
• फळ, पीली मिठाई (बेसन-लड्डू/केसर-खीर), पान-सुपारी
• तर्पण ला ताँबे चा लोटा, काले तिल, कुश (असो तर)
• देणगीः अन्न, कंबळ/लोकर कापड, गूळ-तेल, दक्षिण

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

गोकुल नगर चे राजा वैखानस धर्मात्मा थे। एक रात्र स्वप्न मध्ये उन्होंने आपल्या वडील ला नरक मध्ये यातना सहते देखा। व्याकुल राजा ने ब्राह्मणों पासून पूछा; उन्होंने पर्वत मुनि चे आश्रम भेजा। मुनि ने ध्यान पासून देखा — राजा चे वडील ने पूर्वजन्म मध्ये पत्नी चे प्रति अपराध किया था, त्याच चा फळ भोग रहे थे।

मुनि ने कहा — «मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशी (मोक्षदा) चा व्रत विधि पासून करो आणि त्याचा पुण्य वडील ला अर्पित करून दोन।» राजा ने परिवार-सहित व्रत किया, रात्र जागरण किया आणि पुण्य वडील ला दिया; वडील नरक पासून मुक्त होऊन स्वर्ग गेले आणि आकाश पासून आशीर्वाद दिया। तभी पासून हे एकादशी «मोक्षदा» कहलाई — जो व्रती चे पितरों ला मुक्ति देतात आहे।

गीता जयंती — याच तिथी ला कुरुक्षेत्र मध्ये, युद्ध पासून ठीक आधी, मोह मध्ये डूबे अर्जुन ला श्रीकृष्ण ने 700 श्लोकों मध्ये कर्म-भक्ति-ज्ञान चा ते उपदेश दिया जो गीता आहे — «कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन»।

एकादशी चा फलाहार आणि भोग

एकादशी ला चावल-अनाज वर्जित; भोग पीला-सात्विक। मार्गशीर्ष ची ठंड मध्ये सूखे मेवे, तिल आणि गुड़ ची चीज़ें फलाहार मध्ये उत्तम।

• भोग: केसर-खीर (द्वादशी ला) किंवा दूध-मखाना, बेसन/बूंदी चे लड्डू, फळ, पंचामृत, तुलसी
• फलाहार: साबूदाना खीर/खिचड़ी, सिंघाड़े ची पूड़ी, आलू, मूँगफली, बादाम-अखरोट, दूध, फळ — सेंधा नमक
• पारण: तुलसी-जल, नंतर दलिया/खिचड़ी किंवा दाल-चावल (द्वादशी ला अन्न ज़रूरी)
• पितरों चे नाव चा भोजन गाय-कौआ-कुत्ते ला (पंच-बलि जैसा) आणि ब्राह्मण ला
• बुज़ुर्ग-रोगी फल-दूध चे सोबत, निर्जला नाही

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

गीता जयंती आणि मोक्षदा — कुरुक्षेत्र पासून लेकर ब्रज-ओडिशा पर्यंत वेगळा-वेगळा रंग।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: विवाह पंचमी (6 दिवस आधी) · डेव्हिल एकादशी · दत्तात्रेय जयंती/मार्गशीर्ष पूर्णिमा · एकादशी-यादी

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका