🛕 जगन्नाथ रथयात्रा 2027
आषाढ़ शुक्ल द्वितीया — पुरी मध्ये जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा तीन रथों वर गुंडिचा मंदिर (मौसी-बाड़ी) ची कडे; रथ ची रस्सी खींचना, नौ दिवस नंतर बाहुड़ा (वापसी); घर मध्ये जगन्नाथ-पूजा, खिचड़ी-भोग, छोटे रथ।
जगन्नाथ रथयात्रा आषाढ़ मास चे शुक्ल पक्ष ची द्वितीया ला असते आहे — ओडिशा चे पुरी मध्ये भगवान जगन्नाथ (श्रीकृष्ण), बड़े भाऊ बलभद्र आणि बहन सुभद्रा तीन विशाल लकड़ी चे रथों (नंदीघोष, तालध्वज, दर्पदलन) वर बसून श्रीमंदिर पासून तीन किमी दूर गुंडिचा मंदिर (मौसी चा घर) जातात आहेत — लाखों भक्त रथ ची रस्सी खींचते आहेत; नौ दिवस तेथे रहकर दशमी ला «बाहुड़ा प्रवास» पासून लौटते आहेत, रास्ते मध्ये सुना-वेश (स्वर्ण-शृंगार), नंतर नीलाद्रि-बिजे।
हे पूरे भारत चा पर्व बन गेला आहे — अहमदाबाद (भारत ची दूसरी सर्वात बड़ी रथयात्रा), कोलकाता (इस्कॉन), दिल्ली, मुंबई, बंगाल चे माहेश-मायापुर, प्रत्येक शहर मध्ये छोटे-बड़े रथ; घर मध्ये स्त्रियाँ जगन्नाथ-त्रिमूर्ति ची पूजा, खिचड़ी-भोग, बच्चों चे साठी छोटा रथ, «जय जगन्नाथ»। रथ ची रस्सी छूना सौ यज्ञों चा फळ — म्हणून भीड़। रिकामे किंवा साल ची तिथी, विधि, सामग्री, कथा, प्रसाद आणि इलाक़ों ची रीत।
महत्त्व — हे व्रत चा
स्कंद-पुराण (उत्कल-खंड): «रथे तु वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते» — रथ वर वामन (जगन्नाथ) चे दर्शन पासून पुनर्जन्म नाही; रथ खींचने पासून सौ यज्ञों चा फळ; रथयात्रा मध्ये भगवान स्वतः जनता चे मध्ये आते आहेत — जाति-धर्म-भेद चे शिवाय सबको दर्शन (मंदिर मध्ये प्रवेश-नियम, रथ वर नाही)।
पुरी ची रथयात्रा चा क्रम: स्नान-पूर्णिमा (ज्येष्ठ पूर्णिमा — 108 घड़े स्नान, नंतर देव «बीमार» — अनवसर 15 दिवस), नव-यौवन दर्शन, रथयात्रा (द्वितीया — पहंडी, छेरा-पहँरा — गजपति राजा सोने ची झाड़ू पासून रथ बुहारते आहेत), गुंडिचा मध्ये 7 दिवस (हेरा-पंचमी — लक्ष्मी रूठकर आतीं), बाहुड़ा (दशमी), सुना-वेश (एकादशी), अधर-पणा (द्वादशी), नीलाद्रि-बिजे (त्रयोदशी — जगन्नाथ ला रसगुल्ले पासून लक्ष्मी मनातीं)।
रथ प्रत्येक साल नए — फासी-धौरा ची लकड़ी, नंदीघोष (जगन्नाथ — 16 पहिए, लाल-पीला), तालध्वज (बलभद्र — 14 पहिए, लाल-हरा), दर्पदलन/देवदलन (सुभद्रा — 12 पहिए, लाल-काला); 12 किंवा 19 साल मध्ये नवकलेवर (नई मूर्ति — नीम ची दारु); जगन्नाथ = कृष्ण चा दारु-ब्रह्म रूप, शिवाय हात-पाय, बड़ी डोळे — «जगत् चे नाथ», सुभद्रा बहन मध्ये मध्ये, रथ बहन-भाई चा देखील पर्व।
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
हे घरेलू विधि आहे — जगन्नाथ-त्रिमूर्ति ची पूजा, छोटा रथ, खिचड़ी-भोग, रथ-दर्शन; पुरी न जा सकें तर घर/शहर ची रथयात्रा मध्ये।
- स्नान-पूर्णिमा पासून (ज्येष्ठ पूर्णिमा — 15 दिवस आधी) घर ची जगन्नाथ-मूर्ति/चित्र ला स्नान कराकर «अनवसर» — काही घर 15 दिवस पर्दा, रथयात्रा ची सुबह नव-यौवन दर्शन; सरल रूप — रथयात्रा ची सुबह स्नान-शृंगार।
- रथयात्रा ची सुबह: स्नान, स्वच्छ वस्त्र; पूजा-स्थान वर जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा (त्रिमूर्ति चित्र/छोटी मूर्तियाँ), पीले-लाल फूल, तुलसी, चंदन-कुमकुम, दीप-धूप; संकल्प — «रथयात्रा-दर्शन/सेवा पासून परिवार-कल्याण»।
- छोटा रथ (बच्चों चे सोबत): लकड़ी/गत्ते/खिलौने चा रथ, फूल-रंगीन कपड़ा-झंडी पासून सजाना, त्रिमूर्ति बिठाना, रस्सी; आँगन/गली मध्ये «जय जगन्नाथ» चे सोबत खींचना, आरती; कई कुटुंब सोसाइटी/मंदिर चे रथ मध्ये।
- भोग: खिचड़ी (जगन्नाथ चा प्रिय — घी-मूँग-चावल), दालमा (ओडिया दाल-सब्ज़ी), खीर, रसगुल्ला, फळ, पखाल (पानी-भात — गर्मी), पूड़ी-हलवा; तुलसी-दल; भोग चे नंतर प्रसाद बाँटना (जगन्नाथ चा महाप्रसाद जाति-भेद-रहित — सबको)।
- रथ-दर्शन/रस्सी: शहर ची रथयात्रा (इस्कॉन/मंदिर) मध्ये रथ ची रस्सी छूना-खींचना, «जय जगन्नाथ/हरि बोल»; पुरी जाएँ तर बड़दांड वर रथ-दर्शन (भीड़ मध्ये सावधानी); टीवी/लाइव-दर्शन देखील शुभ मानले जातो आहे — दर्शन चे सोबत नारियल-फल अर्पण।
- व्रत (वैकल्पिक): कई स्त्रियाँ द्वितीया ला फलाहार/एक वेळ भोजन, रात्र जागरण-कीर्तन (जगन्नाथ-अष्टकम «कदाचित् कालिन्दी-तट-विपिन-सङ्गीत-तरलो…»); बहन-भाई — सुभद्रा-बलभद्र ची स्मृति मध्ये बहन ला उपहार (काही इलाक़े)।
- नौ दिवस: गुंडिचा-प्रवास — घर मध्ये रोज़ भोग-आरती; हेरा-पंचमी (पाँचवाँ दिवस) लक्ष्मी-पूजा; बाहुड़ा (दशमी) — वापसी-रथ ची पूजा, रसगुल्ला-भोग; सुना-वेश (एकादशी) — स्वर्ण-शृंगार चा चित्र-दर्शन; नीलाद्रि-बिजे (त्रयोदशी) — लक्ष्मी-जगन्नाथ ला रसगुल्ला।
- दान: अन्न-वस्त्र, खिचड़ी-भंडारा; भक्तों ला जल-शरबत (आषाढ़ ची गर्मी); रथ-निर्माण/भंडारे मध्ये सेवा।
पूजा-सामग्री ची सूची
त्रिमूर्ति चित्र, छोटा रथ, खिचड़ी-दालमा, रसगुल्ला, तुलसी — रथयात्रा ची सूची।
- जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा त्रिमूर्ती चित्र/लहान मूर्ती (नीम-लाकूड/माती), चौरंग, पिवळा-लाल कापड
- छोटा रथ (लकड़ी/गत्ता/खिलौना), रंगीन कपड़ा-झंडी-फूल-लड़ी सजावट चे साठी, रस्सी
- पिवळी-लाल फुले (झेंडू-कमळ-चाफा), तुळशी-दल, चंदन, कुंकू, अक्षता, मौली, माळ
- दिवा, तूप, धूप, कापूर, आरती-थाळी, शंख, घंटा, कलश, नारळ
- भोग: खिचड़ी (मूँग-चावल-घी), दालमा, खीर, रसगुल्ला/छेना-पोड़, पखाल, पूड़ी-हलवा, फळ (आम-केला-जामुन)
- जगन्नाथ-अष्टकम/कीर्तन-पुस्तक, «जय जगन्नाथ» झेंडा
- दान/भंडारा: खिचडी-साहित्य, जल-शरबत, अन्न-वस्त्र
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
राजा इंद्रद्युम्न (मालव) ला स्वप्न मध्ये नीलमाधव चे दर्शन झालेले; उन्होंने विद्यापति ला भेजा — सबर-राजा विश्वावसु गुप्त-गुफ़ा मध्ये नीलमाधव ला पूजता था; विद्यापति ने त्याची बेटी ललिता पासून विवाह करून मार्ग जाणे, वर देव अदृश्य झालेले। आकाशवाणी — «समुद्र पासून दारु (लकड़ी) आएगी, उससे मूर्ति बनाओ»; बूढ़े बढ़ई (स्वतः विश्वकर्मा) ने शर्त रखी — 21 दिवस कोणता दरवाजा न खोले; 14वा दिवस आवाज़ बंद हुई, रानी गुंडिचा ने दरवाजा खोला — अधूरी मूर्तियाँ (शिवाय हात-पाय), बढ़ई अदृश्य; नारद ने कहा «हेच रूप पूज्य होगा»। म्हणून जगन्नाथ चा अपूर्ण दारु-रूप।
रथयात्रा ची कथा: द्वारका मध्ये सुभद्रा ने भाइयों पासून नगर-भ्रमण ची इच्छा ची — कृष्ण-बलराम त्याला रथ वर मध्ये मध्ये बिठाकर घुमाने ले गेले (रथ वर सुभद्रा मध्ये मध्ये); दूसरी कथा — कृष्ण ची मौसी (गुंडिचा — रानी) ने तिन्ही ला आपल्या घर बुलाया, ते नौ दिवस तेथे रहे — «मौसी-बाड़ी» गुंडिचा मंदिर; तीसरी — गोपियों ची स्मृति मध्ये कृष्ण-बलराम वृंदावन जाणे चाहते, रुक्मिणी-लक्ष्मी रूठीं — हेरा-पंचमी ला लक्ष्मी रथ चा पहिया तोड़ती आहेत (नाराज़गी चा नाटक)।
रसगुल्ले ची कथा: बाहुड़ा चे नंतर जगन्नाथ मंदिर लौटे तर लक्ष्मी ने दरवाजा बंद करून दिया — «शिवाय बताए नौ दिवस कहाँ रहे?»; जगन्नाथ ने रसगुल्ले (खीर-मोहन) पासून मनाया, तब दरवाजा खुला — नीलाद्रि-बिजे वर रसगुल्ला-भोग; ओडिशा चा «रसगोला दिवस» याच दिवस। गजपति राजा चा छेरा-पहँरा — राजा देखील भगवान चे सामने सेवक, सोने ची झाड़ू पासून रथ बुहारते — समानता चा संदेश।
खिचड़ी, दालमा, पखाल, रसगुल्ला, पोड़-पीठा — जगन्नाथ चा महाप्रसाद
पुरी मध्ये रोज़ 56 भोग (छप्पन) मिट्टी चे हांडों मध्ये लकड़ी ची आँच वर — महाप्रसाद (आनंद-बाज़ार मध्ये सबको); घर मध्ये खिचड़ी (जगन्नाथ चा प्रिय — कर्माबाई ची कथा), दालमा, पखाल-भात, खीर, रसगुल्ला; रथयात्रा ची गर्मी मध्ये शरबत-पना; बहन-भाई चा पर्व — मिठाई साझा।
- खिचड़ी: मूँग-दाल-चावल-घी-अदरक-हींग (कर्माबाई ची खिचड़ी — जगन्नाथ चा पहिला भोग), दालमा (अरहर-दाल मध्ये कद्दू-बैंगन-कच्चा केला-पंचफोरन)
- पखाल-भात (भात मध्ये पानी-दही-नींबू — ओडिशा ची गर्मी), सागा-भाजा, बड़ी-चूरा, आलू-भर्ता
- खीर (खीरी), रसगुल्ला (पहाला/ओडिया — नीलाद्रि-बिजे), छेना-पोड, पोड-पीठा, मालपुआ, कांजी
- पना (बेल/आम चा शरबत), मट्ठा, फळ (आम-जामुन-केला-लीची), नारियल-लड्डू
- उत्तर-भारत: पुरी-हलवा-खिचडी, इस्कॉन-प्रसाद (खिचडी-हलवा-भाजी); गुजरात (अहमदाबाद): मग-जांबू (मूग-जामुन प्रसाद), खिचडी-कढी, फाफडा; बंगाल (माहेश): खिचडी-लाबडा, पायस, रसगुल्ला
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
पुरी चा बड़दांड, अहमदाबाद ची जमालपुर-यात्रा, माहेश ची 600 साल पुरानी रथ, इस्कॉन ची प्रत्येक शहर मध्ये — जगन्नाथ सबके।
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- रथ ची रस्सी छूना/खींचना, «जय जगन्नाथ»; न जा सकें तर घर/शहर चे रथ किंवा लाइव-दर्शन
- जगन्नाथ ला खिचड़ी-दालमा-रसगुल्ला चा भोग, तुलसी-दल; महाप्रसाद सबको शिवाय भेद
- बच्चों चे सोबत छोटा रथ — त्रिमूर्ति, सजावट, कथा; बहन-भाई चा पर्व — सुभद्रा-स्मृति
- नौ दिवस (गुंडिचा-प्रवास) रोज़ भोग-आरती, बाहुड़ा-सुना-वेश-नीलाद्रि-बिजे मनाएँ
- भीड़ मध्ये जल-सुरक्षा, बच्चों-बुज़ुर्गों चा हात; भंडारा-जल-शरबत ची सेवा
❌ क्या न करा
- रथ चे पुढे/पहियों चे पास जाणे — दुर्घटना; रस्सी वर चढ़ना; धक्का-मुक्की
- महाप्रसाद चा अपमान — जूठा छोड़ना, ज़मीन वर गिराना; जाति-भेद पासून प्रसाद न लेना
- स्नान-पूर्णिमा पासून रथयात्रा पर्यंत (अनवसर) काही घर मूर्ति-दर्शन नाही करतात — घर ची रीत मानें
- रथयात्रा-दिन तामसिक भोजन, नशा; भीड़ मध्ये क़ीमती सामान
- प्लास्टिक-थर्मोकोल चे रथ; पेड़ काटकर रथ (लोक-रीत मध्ये नए रथ चे साठी वन-विभाग ची लकड़ी)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रथयात्रा 2027 मध्ये केव्हा आहे आणि बाहुड़ा केव्हा?
ऊपर किंवा साल ची आषाढ़ शुक्ल द्वितीया (रथयात्रा) ची तिथी आहे; बाहुड़ा (वापसी) 8 दिवस नंतर दशमी ला, सुना-वेश एकादशी ला, नीलाद्रि-बिजे त्रयोदशी ला; स्नान-पूर्णिमा 15-16 दिवस आधी (ज्येष्ठ पूर्णिमा); पुरी ची अचूक समय-सारणी श्रीमंदिर-प्रशासन जारी करतो आहे।
जगन्नाथ ची मूर्ति अधूरी का आहे — शिवाय हात-पाय?
कथा मध्ये रानी गुंडिचा ने 21 दिवस पासून आधी दरवाजा खोल दिया, बढ़ई (विश्वकर्मा) मूर्तियाँ अधूरी छोड़कर अदृश्य झालेले; नारद ने कहा हेच रूप पूज्य; दार्शनिक अर्थ — ब्रह्म चा रूप अपूर्ण-असीम, बड़ी डोळे = सर्व देखते «जगन्नाथ»; नीम ची दारु पासून, 12-19 साल मध्ये नवकलेवर।
रथ ची रस्सी छूने चा क्या फळ?
स्कंद-पुराण: रथ खींचने/रस्सी छूने पासून सौ यज्ञों चा फळ, रथ वर वामन-दर्शन पासून पुनर्जन्म नाही; भाव — भगवान ला आपल्या हाथों खींचना, सेवा; न पहुँच सकें तर घर चे रथ ची रस्सी किंवा शहर ची रथयात्रा — भाव वही।
हेरा-पंचमी आणि सुना-वेश क्या आहेत?
हेरा-पंचमी — रथयात्रा चे पाचव्या दिवस लक्ष्मी पालकी मध्ये गुंडिचा आकर रूठकर जगन्नाथ चे रथ (नंदीघोष) चा एक टुकड़ा तुड़वाकर लौटतीं (नाटक-लीला); सुना-वेश — बाहुड़ा चे अगले दिवस (एकादशी) तिन्ही देव रथ वर स्वर्ण-हाथ-पैर-मुकुट मध्ये — लाखों दर्शन; नीलाद्रि-बिजे — रसगुल्ले पासून लक्ष्मी ला मनाकर मंदिर-प्रवेश।
घर मध्ये जगन्नाथ-पूजा कैसे करा, पुरी न जा सकें तर?
त्रिमूर्ति-चित्र/मूर्ति ची सुबह पूजा (फूल-तुलसी-दीप), खिचड़ी-दालमा-रसगुल्ला भोग, जगन्नाथ-अष्टकम, बच्चों चे सोबत छोटा रथ खींचना, शहर ची रथयात्रा/इस्कॉन किंवा लाइव-दर्शन; नौ दिवस रोज़ आरती, बाहुड़ा वर वापसी-भोग — पूरा फळ मानले जातो आहे।
रथयात्रा मध्ये स्त्रियाँ रथ खींच शकते आहेत?
होय — पुरी मध्ये सर्व भक्त (स्त्री-पुरुष, प्रत्येक जाति-धर्म) रस्सी खींचते आहेत; बारीपदा (ओडिशा) मध्ये सुभद्रा चा रथ केवळ स्त्रियाँ खींचती आहेत; घर-शहर चे रथ मध्ये कुटुंब सर्व; भीड़ मध्ये सुरक्षा ध्यान ठेवा।
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — अगले व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: देवशयनी एकादशी (9 दिवस नंतर) · गुरु पूर्णिमा · कृष्ण जन्माष्टमी · रक्षाबंधन (बहीण-भाऊ)
⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व इलाक़े ची रीत सर्वोपरि आहे। पुरी ची समय-सारणी श्रीजगन्नाथ मंदिर प्रशासन ची आधिकारिक सूचना पासून मिलाएँ; भीड़ मध्ये सुरक्षा सर्वोपरि।
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका