🛕 जगन्नाथ रथयात्रा 2027
आषाढ शुक्ल द्वितीया — पुरीत जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा तीन रथांवर बसून गुंडिचा मंदिराकडे (मौसी-बाडी, मावशीचे घर); रथाचा दोर ओढणे, नऊ दिवसांनी बाहुडा (परतयात्रा); घरी जगन्नाथ-पूजा, खिचडीचा नैवेद्य, छोटे रथ.
जगन्नाथ रथयात्रा आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील द्वितीयेला निघते — ओडिशातील पुरी येथे भगवान जगन्नाथ (श्रीकृष्ण), थोरले बंधू बलभद्र आणि बहीण सुभद्रा तीन प्रचंड लाकडी रथांवर (नंदीघोष, तालध्वज, दर्पदलन) बसून श्रीमंदिरापासून तीन किलोमीटर दूर असलेल्या गुंडिचा मंदिरात (मावशीच्या घरी) जातात — लाखो भाविक रथाचा दोर ओढतात; नऊ दिवस तिथे राहून दशमीला «बाहुड़ा यात्रा» करून परततात, वाटेत सुना-वेश (सुवर्ण-शृंगार), मग नीलाद्रि-बिजे.
हा आता संपूर्ण भारताचा सण झाला आहे — अहमदाबाद (भारतातील दुसरी सर्वात मोठी रथयात्रा), कोलकाता (इस्कॉन), दिल्ली, मुंबई, बंगालमधील माहेश-मायापूर, प्रत्येक शहरात लहान-मोठे रथ; घरी स्त्रिया जगन्नाथ-त्रिमूर्तीची पूजा, खिचडीचा नैवेद्य, मुलांसाठी छोटा रथ, «जय जगन्नाथ». रथाच्या दोराला स्पर्श करणे म्हणजे शंभर यज्ञांचे फळ — म्हणूनच एवढी गर्दी. खाली या वर्षीची तिथी, विधी, साहित्य, कथा, प्रसाद आणि विविध प्रदेशांच्या रिती.
महत्त्व — हे व्रत चा
स्कंद पुराण (उत्कल खंड): «रथे तु वामनं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते» — रथावर वामनाचे (जगन्नाथाचे) दर्शन घेतल्यास पुनर्जन्म नाही; रथ ओढल्याने शंभर यज्ञांचे फळ; रथयात्रेत भगवान स्वतः लोकांमध्ये येतात — जात-धर्म-भेदाशिवाय सर्वांना दर्शन (मंदिर-प्रवेशाचे नियम आहेत, रथावर नाहीत).
पुरीच्या रथयात्रेचा क्रम: स्नान-पौर्णिमा (ज्येष्ठ पौर्णिमा — 108 घड्यांनी स्नान, मग देव «आजारी» — अनवसर 15 दिवस), नव-यौवन दर्शन, रथयात्रा (द्वितीया — पहंडी, छेरा-पहरा — गजपती राजा सोन्याच्या झाडूने रथ झाडतात), गुंडिचात 7 दिवस (हेरा-पंचमी — लक्ष्मी रुसून येते), बाहुडा (दशमी), सुना-वेश (एकादशी), अधर-पणा (द्वादशी), नीलाद्रि-बिजे (त्रयोदशी — रसगुल्ल्यांनी जगन्नाथ-लक्ष्मीचा रुसवा मिटतो).
रथ दरवर्षी नवे — फासी-धौरा लाकडाचे; नंदीघोष (जगन्नाथ — 16 चाके, लाल-पिवळा), तालध्वज (बलभद्र — 14 चाके, लाल-हिरवा), दर्पदलन/देवदलन (सुभद्रा — 12 चाके, लाल-काळा); 12 किंवा 19 वर्षांनी नवकलेवर (नवी मूर्ती — कडुनिंबाच्या पवित्र लाकडाची, दारु); जगन्नाथ म्हणजे कृष्णाचे दारु-ब्रह्म (काष्ठ-ब्रह्म) रूप, हात-पाय नसलेले, मोठे डोळे — «जगताचे नाथ», मध्ये बहीण सुभद्रा; म्हणून रथयात्रा हा बहीण-भावांचाही सण.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
ही घरगुती पद्धत आहे — जगन्नाथ-त्रिमूर्तीची पूजा, छोटा रथ, खिचडीचा नैवेद्य, रथ-दर्शन; पुरीला जाता आले नाही तर घरच्या/शहरातील रथयात्रेत सहभाग.
- स्नान-पौर्णिमेपासून (ज्येष्ठ पौर्णिमा — 15 दिवस आधी) घरच्या जगन्नाथ-मूर्तीला/चित्राला स्नान घालून «अनवसर» — काही घरांत 15 दिवस पडदा, रथयात्रेच्या सकाळी नव-यौवन दर्शन; सोपे रूप — रथयात्रेच्या सकाळी स्नान-शृंगार.
- रथयात्रेच्या सकाळी: स्नान, स्वच्छ वस्त्रे; देवघरात जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा (त्रिमूर्तीचे चित्र/छोट्या मूर्ती), पिवळी-लाल फुले, तुळस, चंदन-कुंकू, दीप-धूप; संकल्प — «रथयात्रा-दर्शन/सेवेतून कुटुंबाचे कल्याण».
- छोटा रथ (मुलांसोबत): लाकडाचा/पुठ्ठ्याचा/खेळण्यातला रथ, फुले-रंगीत कापड-पताकांनी सजवणे, त्रिमूर्ती बसवणे, दोर; अंगणात/गल्लीत «जय जगन्नाथ» म्हणत ओढणे, आरती; अनेक कुटुंबे सोसायटीच्या/मंदिराच्या रथात सहभागी होतात.
- नैवेद्य: खिचडी (जगन्नाथाची आवडती — तूप-मूग-तांदूळ), दालमा (ओडिया डाळ-भाजी), खीर, रसगुल्ला, फळे, पखाल (पाणी-भात — उकाड्यासाठी), पुरी-शिरा; तुळशीपत्र; नैवेद्यानंतर प्रसाद वाटणे (जगन्नाथाचा महाप्रसाद जात-भेदरहित — सर्वांसाठी).
- रथ-दर्शन/दोर: शहरातील रथयात्रेत (इस्कॉन/मंदिर) रथाच्या दोराला स्पर्श करणे-ओढणे, «जय जगन्नाथ/हरि बोल»; पुरीला गेल्यास बडदांडवर रथ-दर्शन (गर्दीत सावधगिरी); टीव्ही/लाइव्ह-दर्शनही शुभ मानले जाते — दर्शनासोबत नारळ-फळे अर्पण.
- व्रत (ऐच्छिक): अनेक स्त्रिया द्वितीयेला फलाहार/एकभुक्त, रात्री जागरण-कीर्तन (जगन्नाथाष्टक «कदाचित् कालिन्दी-तट-विपिन-सङ्गीत-तरलो…»); बहीण-भाऊ — सुभद्रा-बलभद्रांच्या स्मरणार्थ बहिणीला भेट (काही प्रदेशांत).
- नऊ दिवस: गुंडिचा-मुक्काम — घरी रोज नैवेद्य-आरती; हेरा-पंचमी (पाचवा दिवस) लक्ष्मी-पूजा; बाहुडा (दशमी) — परतीच्या रथाची पूजा, रसगुल्ल्याचा नैवेद्य; सुना-वेश (एकादशी) — सुवर्ण-शृंगाराचे चित्र-दर्शन; नीलाद्रि-बिजे (त्रयोदशी) — लक्ष्मी-जगन्नाथाला रसगुल्ला.
- दान: अन्न-वस्त्र, खिचडीचा भंडारा; भाविकांना पाणी-सरबत (आषाढातील उकाडा); रथ-निर्मितीत/भंडाऱ्यात सेवा.
📿 जगन्नाथ रथयात्रा कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →
पूजा-सामग्री ची सूची
त्रिमूर्तीचे चित्र, छोटा रथ, खिचडी-दालमा, रसगुल्ला, तुळस — रथयात्रेची यादी.
- जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा त्रिमूर्तीचे चित्र/छोट्या मूर्ती (कडुनिंबाच्या लाकडाच्या/मातीच्या), चौरंग, पिवळे-लाल कापड
- छोटा रथ (लाकूड/पुठ्ठा/खेळणे), सजावटीसाठी रंगीत कापड-पताका-फुले-माळा, दोर
- पिवळी-लाल फुले (झेंडू-कमळ-चाफा), तुळशीपत्र, चंदन, कुंकू, अक्षता, मौली, हार
- दिवा, तूप, धूप, कापूर, आरतीचे ताट, शंख, घंटा, कलश, नारळ
- नैवेद्य: खिचडी (मूग-तांदूळ-तूप), दालमा, खीर, रसगुल्ला/छेना-पोड, पखाल, पुरी-शिरा, फळे (आंबा-केळी-जांभूळ)
- जगन्नाथाष्टक/कीर्तनाची पुस्तिका, «जय जगन्नाथ» ध्वज
- दान/भंडारा: खिचडीचे साहित्य, पाणी-सरबत, अन्न-वस्त्र
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
राजा इंद्रद्युम्नाला (मालव) स्वप्नात नीलमाधवाचे दर्शन झाले; त्याने विद्यापतीला पाठवले — सबर (शबर) राजा विश्वावसू एका गुप्त गुहेत नीलमाधवाची पूजा करत असे; विद्यापतीने त्याची कन्या ललिता हिच्याशी विवाह करून मार्ग जाणून घेतला, पण देव अदृश्य झाले. आकाशवाणी झाली — «समुद्रातून दारु (लाकूड) येईल, त्यापासून मूर्ती घडवा»; एका म्हाताऱ्या सुताराने (स्वतः विश्वकर्मा) अट घातली — 21 दिवस कोणीही दार उघडू नये; 14व्या दिवशी आवाज थांबला, राणी गुंडिचाने दार उघडले — अपूर्ण मूर्ती (हात-पाय नसलेल्या), सुतार अदृश्य; नारद म्हणाले «हेच रूप पूज्य होईल». म्हणून जगन्नाथाचे अपूर्ण दारु-रूप.
📖 जगन्नाथ रथयात्रा ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →
खिचडी, दालमा, पखाल, रसगुल्ला, पोड-पिठा — जगन्नाथाचा महाप्रसाद
पुरीत रोज 56 भोग (छप्पन भोग) मातीच्या हंड्यांत लाकडाच्या आचेवर — महाप्रसाद (आनंद-बाजारात सर्वांसाठी); घरी खिचडी (जगन्नाथाची आवडती — कर्माबाईची कथा), दालमा, पखाल-भात, खीर, रसगुल्ला; रथयात्रेच्या उकाड्यात सरबत-पन्हे; बहीण-भावांचा सण — मिठाई वाटून खाणे.
- खिचडी: मुगाची डाळ-तांदूळ-तूप-आले-हिंग (कर्माबाईची खिचडी — जगन्नाथाचा पहिला भोग), दालमा (तुरीच्या डाळीत भोपळा-वांगे-कच्ची केळी-पंचफोरन)
- पखाल-भात (भातात पाणी-दही-लिंबू — ओडिशाचा उन्हाळा), सागा-भाजा, बडी-चुरा, बटाट्याचे भरीत
- खीर (खिरी), रसगुल्ला (पाहाला/ओडिया — नीलाद्रि-बिजे), छेना-पोड, पोड-पिठा, मालपुवा, कांजी
- पन्हे (बेलाचे/आंब्याचे सरबत), ताक, फळे (आंबा-जांभूळ-केळी-लिची), नारळाचे लाडू
- उत्तर भारत: पुरी-शिरा-खिचडी, इस्कॉन-प्रसाद (खिचडी-शिरा-भाजी); गुजरात (अहमदाबाद): मग-जांबू (मूग-जांभूळ प्रसाद), खिचडी-कढी, फाफडा; बंगाल (माहेश): खिचुडी-लाबडा, पायेस, रसगुल्ला
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
पुरीचा बडदांड, अहमदाबादची जमालपूर-यात्रा, माहेशचा 600 वर्षे जुना रथ, प्रत्येक शहरातील इस्कॉनची रथयात्रा — जगन्नाथ सर्वांचे.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- रथाच्या दोराला स्पर्श करणे/ओढणे, «जय जगन्नाथ»; जाता आले नाही तर घरचा/शहरातील रथ किंवा लाइव्ह-दर्शन
- जगन्नाथाला खिचडी-दालमा-रसगुल्ल्याचा नैवेद्य, तुळशीपत्र; महाप्रसाद सर्वांना, भेदभावाशिवाय
- मुलांसोबत छोटा रथ — त्रिमूर्ती, सजावट, कथा; बहीण-भावांचा सण — सुभद्रेचे स्मरण
- नऊ दिवस (गुंडिचा-मुक्काम) रोज नैवेद्य-आरती; बाहुडा-सुना-वेश-नीलाद्रि-बिजे साजरे करावे
- गर्दीत पाणी-सुरक्षितता, मुलांचा-वृद्धांचा हात धरून ठेवावा; भंडारा-पाणी-सरबताची सेवा
❌ क्या न करा
- रथाच्या पुढे/चाकांजवळ जाणे — अपघाताचा धोका; दोरावर चढणे; धक्काबुक्की
- महाप्रसादाचा अपमान — उष्टे टाकणे, जमिनीवर सांडणे; जातिभेदामुळे प्रसाद न घेणे
- स्नान-पौर्णिमेपासून रथयात्रेपर्यंत (अनवसर) काही घरांत मूर्ती-दर्शन घेत नाहीत — घरची रीत पाळावी
- रथयात्रेच्या दिवशी तामसिक भोजन, नशा; गर्दीत मौल्यवान वस्तू
- प्लास्टिक-थर्मोकोलचे रथ; झाडे तोडून रथ (लोक-रितीत नव्या रथासाठी वन-विभागाचे लाकूड)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रथयात्रा 2027 मध्ये कधी आहे आणि बाहुडा कधी?
वर या वर्षीची आषाढ शुक्ल द्वितीयेची (रथयात्रा) तिथी दिली आहे; बाहुडा (परतयात्रा) 8 दिवसांनी दशमीला, सुना-वेश एकादशीला, नीलाद्रि-बिजे त्रयोदशीला; स्नान-पौर्णिमा 15-16 दिवस आधी (ज्येष्ठ पौर्णिमा); पुरीचे अचूक वेळापत्रक श्रीमंदिर-प्रशासन जाहीर करते.
जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे — हात-पाय नसलेली?
कथेनुसार राणी गुंडिचाने 21 दिवसांपूर्वीच दार उघडले, सुतार (विश्वकर्मा) मूर्ती अपूर्ण सोडून अदृश्य झाले; नारद म्हणाले हेच रूप पूज्य; तात्त्विक अर्थ — ब्रह्माचे रूप अपूर्ण-असीम, मोठे डोळे = सर्व पाहणारे «जगन्नाथ»; कडुनिंबाच्या पवित्र लाकडापासून (दारु), 12-19 वर्षांनी नवकलेवर.
रथाच्या दोराला स्पर्श केल्याचे काय फळ?
स्कंद पुराण: रथ ओढल्याने/दोराला स्पर्श केल्याने शंभर यज्ञांचे फळ, रथावर वामन-दर्शनाने पुनर्जन्म नाही; भाव — भगवंताला स्वतःच्या हातांनी ओढणे, सेवा; पोहोचता आले नाही तर घरच्या रथाचा दोर किंवा शहरातील रथयात्रा — भाव तोच.
हेरा-पंचमी आणि सुना-वेश म्हणजे काय?
हेरा-पंचमी — रथयात्रेच्या पाचव्या दिवशी लक्ष्मी पालखीतून गुंडिचाला येते आणि रुसून जगन्नाथाच्या रथाचा (नंदीघोष) एक तुकडा तोडवून परतते (नाट्य-लीला); सुना-वेश — बाहुडाच्या दुसऱ्या दिवशी (एकादशी) तिन्ही देव रथावर सोन्याचे हात-पाय-मुकुट धारण करतात — लाखो भाविकांचे दर्शन; नीलाद्रि-बिजे — रसगुल्ल्याने लक्ष्मीची समजूत काढून मंदिर-प्रवेश.
पुरीला जाता आले नाही तर घरी जगन्नाथ-पूजा कशी करावी?
त्रिमूर्तीच्या चित्राची/मूर्तीची सकाळी पूजा (फुले-तुळस-दीप), खिचडी-दालमा-रसगुल्ल्याचा नैवेद्य, जगन्नाथाष्टक, मुलांसोबत छोटा रथ ओढणे, शहरातील रथयात्रा/इस्कॉन किंवा लाइव्ह-दर्शन; नऊ दिवस रोज आरती, बाहुडाला परतीचा नैवेद्य — पूर्ण फळ मानले जाते.
रथयात्रेत स्त्रिया रथ ओढू शकतात का?
हो — पुरीत सर्व भाविक (स्त्री-पुरुष, सर्व जाती-धर्मांचे) दोर ओढतात; बारीपदा (ओडिशा) येथे सुभद्रेचा रथ फक्त स्त्रियाच ओढतात; घरच्या-शहरातील रथात संपूर्ण कुटुंब; गर्दीत सुरक्षिततेची काळजी घ्यावी.
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — पुढील व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
🌎 परदेशात जगन्नाथ रथयात्रा 2027: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड
हे देखील पढ़ें: देवशयनी एकादशी (9 दिवस नंतर) · गुरु पूर्णिमा · कृष्ण जन्माष्टमी · रक्षाबंधन (बहीण-भाऊ)
⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोककथांवर आधारित आहे; आपले कुळ-कुटुंब आणि प्रदेशाची रीत सर्वोच्च आहे. पुरीचे वेळापत्रक जगन्नाथ मंदिर प्रशासनाच्या अधिकृत माहितीशी जुळवून घ्या; गर्दीची सुरक्षा सर्वोच्च आहे.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका