🥣 शीतला सातवी आणि रसोई छठ (गुजरात) 2027

श्रावण कृष्ण षष्ठी-सप्तमी (अमांत — जन्माष्टमी पासून एक दिवस आधी) — रांधण छठ ला सारे पकवान बनाकर सातम ला चूल्हा ठंडा, शीतला आई ची पूजा, बासी भोजन; बालकों ची रोग-रक्षा चा माताओं चा व्रत; गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छ-राजस्थान (मारवाड़)।

शीतला सातम गुजराती (अमांत) श्रावण मास चे कृष्ण पक्ष ची सप्तमी ला असते आहे — कृष्ण जन्माष्टमी पासून ठीक एक दिवस आधी (उत्तर-भारतीय पौर्णिमांत गणना मध्ये भाद्रपद कृष्ण सप्तमी); उससे एक दिवस आधी **रांधण छठ** (षष्ठी) — ज्या दिवस घर ची स्त्रियाँ अगले पूरे दिवस चा भोजन (थेपला, ढेबरा, पूड़ी, सब्ज़ी, मीठा, बाजरे चे रोटला) बनाकर रात्र चूल्हे ला धोकर, हल्दी-कुमकुम पासून पूजकर ठंडा करून देतात आहेत। सातम ला चूल्हा नाही जलता — शीतला आई ला बासी (ठंडा) भोजन अर्पित करून पूरा कुटुंब बासी भोजन करतो आहे।

शीतला आई चेचक-खसरा-फोड़े-ज्वर ची देवी आहेत — «शीतला» = शीतल रखने वाली; माताएँ बच्चों ला रोगों पासून बचाने चे साठी हे व्रत रखती आहेत, शीतला-मंदिर मध्ये ठंडा जल-दही-बासी रोटी चढ़ाती आहेत, गधे (शीतला चा वाहन) ला चारा; कथा (रिकामे) एक बहू ची जो चूल्हा ठंडा करना भूल गेली। उत्तर-भारत ची **शीतला अष्टमी (बसौड़ा)** चैत्र मध्ये याच भाव चा पर्व — वेगळा पन्ना। ऊपर किंवा साल ची रांधण छठ व शीतला सातम ची तिथी; रिकामे विधि, दोन दिवस चा पकवान-मेनू, कथा आणि इलाक़ों ची रीत।

महत्त्व — हे व्रत चा

स्कंद-पुराण: शीतला देवी — गधे वर सवार, हात मध्ये झाड़ू-कलश-सूप-नीम, दुर्गा चा रूप — रोग-नाशिनी; «शीतले त्वं जगन्माता…» स्तोत्र; त्यांची पूजा ठंडे भोजन पासून — «आज चूल्हा न जले, देवी ला शीतलता मिले»; मानसून-अंत चे संक्रामक रोग-काल मध्ये एक दिवस रसोई-विश्राम, बासी-ठंडे भोजन चा लोक-स्वास्थ्य-विज्ञान (रांधण छठ चा भोजन प्रायः लंबे रहने वाला — थेपला-सूखी सब्ज़ी-अचार)।

तिथि-नियम: गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छ मध्ये अमांत श्रावण कृष्ण षष्ठी-सप्तमी (जन्माष्टमी पासून आधी) — ऊपर सूची याच पासून; राजस्थान (मारवाड़-जोधपुर) मध्ये देखील «शीतला सातम» याच दिवस काही समाज, इतर चैत्र ची बसौड़ा; मध्य प्रदेश-मालवा मध्ये «शीतला सप्तमी» श्रावण मध्ये; बंगाल-ओडिशा मध्ये शीतला-पूजा चैत्र/फाल्गुन।

स्त्री-व्रत: माताएँ संतान-रक्षा (चेचक-खसरा-ज्वर) साठी; सातम ला उपवास/बासी भोजन, शीतला-दर्शन; नवविवाहिता पहली सातम ससुराल मध्ये; रांधण छठ गुजराती स्वयंपाकघर चा उत्सव — प्रत्येक घर 10-15 व्यंजन; «सातम-आठम» (शीतला सातम + जन्माष्टमी) सौराष्ट्र चा बड़ा मेला-अवकाश (द्वारका-जूनागढ़-भावनगर चे लोक-मेले)।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे गुजराती घर ची रांधण छठ–शीतला सातम ची विधि आहे — छठ ला पकवान व चूल्हा-पूजा, सातम ला शीतला-पूजा व बासी भोजन; मारवाड़-मालवा चे परिवारों चे साठी देखील वही।

1. रांधण छठ (षष्ठी) — दिन-भर: सुबह स्नान, घर-रसोई ची सफ़ाई; सातम (आणि कई घर आठम/जन्माष्टमी) चे साठी सर्व भोजन बनाना — थेपला (मेथी/दूधी), ढेबरा (बाजरा-मेथी), पूड़ी, बाजरे चे रोटला, सूखी सब्ज़ी (भरेला रींगण/भिंडी/कारेला-आलू), करी (कढ़ी न बनाएँ — कई घर), मिठाई (लापसी/शीरो/लाडू/पुरणपोळी), फरसाण (ढोकळा-खमण-मुठिया-पात्रा), अचार-छुंदो, दही जमाना, खीचड़ी नाही (ताज़ा चाहिए); पानी भरकर रखना।
2. रांधण छठ — रात्र: सर्व पकवान बनण्या चे नंतर चूल्हा/गैस पूरी तरह ठंडा — चूल्हे ला पानी पासून धोना, हल्दी-कुमकुम-चावल-फूल पासून पूजा, दीप, चूल्हे वर ठंडे पानी चा लोटा; «कल अग्नी नाही जलेगी» चा संकल्प; स्वयंपाकघर मध्ये शीतला आई चे साठी बासी रोटी-दही-गुड़ वेगळा रखना; तवा-कड़ाही उल्टी रख देना (रीत)।
3. शीतला सातम — सुबह: ठंडे पानी पासून स्नान (गर्म पानी नाही — कई घर), साफ़ वस्त्र; चूल्हा नाही जलाना, चाय देखील नाही (कठोर रीत — काही घर दूध-चाय बाहेर पासून/थर्मस); शीतला आई चे मंदिर/घर मध्ये चित्र ची पूजा — ठंडा जल, दही, बासी रोटी-थेपला, गुड़, कुलेर (बाजरे-गुड़-घी), मीठे चावल, नीम-पत्ते, हल्दी-कुमकुम, फूल; «शीतला अष्टक/शीतला स्तोत्र»; गधे ला चारा-गुड़ (शीतला-वाहन); बच्चों ला आई चे सामने ठंडे जल चा छींटा — रोग-रक्षा।
4. शीतला सातम — कथा: शीतला सातम ची कथा (रिकामे — बहू व चूल्हा) कुटुंब चे सोबत सुनना, सर्व स्त्रियाँ; व्रत रखने वाली माताएँ फलाहार/एक वेळ बासी भोजन; बच्चों ला व्रत नाही — बासी भोजन खिलाना।
5. शीतला सातम — भोजन: पूरा कुटुंब दिन-भर बासी (रांधण छठ चा) भोजन — थेपला-दही-अचार, रोटला-सब्ज़ी, मिठाई, फरसाण; काही नाही गर्म करना (माइक्रोवेव देखील नाही — रीत); मेहमान-पड़ोसी ला बासी थाली भेंट; शाम शीतला-आरती।
6. सातम — दिवस: बाज़ार-मेले (सातम-आठम मेला — सौराष्ट्र), झूले, बच्चों चे खेळ; कई घर तालाब/नदी-किनारे शीतला-मंदिर जातात आहेत; रात्र 12 बजे पासून जन्माष्टमी (आठम) — कान्हा चा जन्म, चूल्हा नंतर जलता (कई घर आठम ला देखील सात्विक-ताज़ा)।
7. आठम (अगले दिवस — जन्माष्टमी): सुबह चूल्हा जलाकर आधी शीतला आई व नंतर कृष्ण ला ताज़ा भोग; बासी बचा भोजन गाय-गधे-ग़रीब ला; जन्माष्टमी ची रात-पूजा।
8. उत्तर-भारतीय समकक्ष: चैत्र कृष्ण अष्टमी ची बसौड़ा (शीतला अष्टमी) — सप्तमी ला पकवान, अष्टमी ला बासी; विधि सुमारे वही — त्या पन्ने वर; राजस्थान-मारवाड़ मध्ये «शीतला सातम» श्रावण-रीत देखील।

पूजा-सामग्री ची सूची

रांधण छठ ची पूरी स्वयंपाकघर + चूल्हा-पूजा + शीतला आई चा ठंडा भोग — दोन दिवस ची सूची।

• रांधण छठ ची स्वयंपाकघर: गेहूँ-बाजरे चा आटा, मेथी-दूधी (थेपला-ढेबरा), बेसन (खमण-ढोकळा-मुठिया), अरबी-पत्ते (पात्रा), सब्ज़ियाँ (बैंगन-भिंडी-कारेला-आलू), गुड़-घी (लापसी-लाडू-कुलेर), दही जमाने चा दूध, अचार-छुंदो-मुरब्बा, मसाले, तेल
• चूल्हा-पूजा: जल, हल्दी, कुमकुम, चावल, फूल, दीप, ठंडे पानी चा लोटा; तवा-कड़ाही (उल्टी रखने ला)
• शीतला आई: चित्र/मूर्ति (गधे वर, झाड़ू-सूप-कलश), मंदिर-दर्शन; भोग — बासी रोटी-थेपला, दही, गुड़, कुलेर (बाजरा-गुड़-घी), मीठे चावल (ठंडे), ठंडा जल, नीम-पत्ते, हल्दी-कुमकुम, फूल (गुड़हल-गेंदा), नारियल, सूप-झाड़ू (प्रतीक — काही घर)
• स्तोत्र/कथा: शीतला अष्टक (स्कंद-पुराण), शीतला सातम ची कथा, आरती
• गधे ला चारा-गुड़; बच्चों चे साठी ठंडा जल-छींटा, नीम
• व्रत: फलाहार (फल-दही-दूध — शिवाय गर्म किए), बासी भोजन; ठंडे पानी चा स्नान
• आठम/जन्माष्टमी: ताज़ा भोग ची सामग्री (अगले दिवस)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

एक गाँव मध्ये सर्व स्त्रियाँ रांधण छठ ला पकवान बनाकर चूल्हा ठंडा करतीं, सातम ला शीतला आई ला बासी भोग चढ़ातीं। एक साहूकार ची बहू थकान मध्ये चूल्हा ठंडा करना भूल गेली — अंगारे सुलगते रह गेले। रात्र शीतला आई गाँव मध्ये घूमने निकलीं, प्रत्येक घर चे ठंडे चूल्हे वर विश्राम करतीं; बहू चे चूल्हे वर लेटते च जल गईं — क्रोध मध्ये देवी ने बहू चे सोए बालक ला आपल्या सोबत ले लिया (कहीं: बालक ला ज्वर-चेचक)।

सुबह बहू ने बच्चा न पाया, रोती हुई शीतला आई ची खोज मध्ये निकली; रास्ते मध्ये मिलीं दोन स्त्रियाँ (जिन्होंने आई ला ठंडी छाछ पिलाई थी — उनका दुःख दूर झाला), एक कुम्हार (ज्याचा आँवा ची आग आई ने शांत ची); अंत मध्ये गाँव-बाहर बरगद चे रिकामे शीतला आई जली पीठ सेंकती मिलीं; बहू ने पहचानकर ठंडा दही-जल पासून आई ची पीठ शीतल ची, क्षमा माँगी — «अब कभी सातम ला चूल्हा नाही जलाऊँगी»; आई ने प्रसन्न होऊन बालक जीवित लौटाया आणि वर दिया — «जो सातम ला चूल्हा ठंडा रख मुझे बासी-ठंडा भोग देईल, त्याच्या बालक रोग-मुक्त राहतील»।

स्कंद-पुराण ची शीतला-कथा: राजा इंद्रद्युम्न ची पुत्री शुभकारी ने शीतला-व्रत करून एक सर्प-दंश पासून मरे ब्राह्मण-परिवार ला जिलाया; शीतला — जल-देवी, गधे वर, झाड़ू (रोग बुहारना), सूप (छानना), कलश (ठंडा जल), नीम (औषधी) — चेचक-खसरा ची लोक-देवी जिनकी पूजा ठंडक पासून; गुजरात चे सातम-आठम मेले (द्वारका, तरणेतर चे आसपास, भावनगर) याच ची स्मृति।

रांधण छठ चा पूरा मेनू — थेपला, ढेबरा, रोटला, लापसी, फरसाण; सातम ला सर्व ठंडा

रांधण छठ गुजराती स्वयंपाकघर चा त्योहार — 10-15 व्यंजन जो अगले दिवस ठंडे देखील स्वादिष्ट रहें (तेल-मसाले-सूखी सब्ज़ी-अचार); सातम ला काही गर्म नाही — दही-अचार-छुंदो चे सोबत थेपला-रोटला; शीतला आई ला कुलेर व बासी रोटी-दही; बासी भोजन पेट चे साठी सौम्य मानले गेला (किण्वन)। रिकामे सूची।

• रोटी-वर्ग: मेथी-थेपला, दूधी-थेपला, ढेबरा (बाजरा-मेथी-गुड़), बाजरे-जुवार चे रोटला, पूड़ी (मसाला), भाखरी — सातम ला दही-अचार पासून
• सब्ज़ी (सूखी/तेल वाली — ठंडी अच्छी): भरेला रींगण-बटाका (भरवाँ बैंगन-आलू), भिंडी-संभारो, कारेला (करेला) चा शाक, तुवेर-ढोकळी (काही), आलू-सूखा, सांभारो (पत्तागोभी-गाजर-मिर्च चा ताज़ा-सा अचार)
• फरसाण: खमण-ढोकळा, मुठिया, पात्रा (अरबी-पत्ते), खांडवी, चकरी-गाँठिया-सेव, दाल-वड़ा, भजिया (छठ ला)
• मिठाई: लापसी (तुटलेले गेहूँ-गुड़-घी), शीरो, बूंदी/मोतीचूर चे लाडू, पुरणपोळी, घारी (सूरत), मोहनथाल, खीर (ठंडी), कुलेर (बाजरे चा आटा-घी-गुड़ — शीतला आई चा विशेष भोग), श्रीखंड (छठ ला जमाकर)
• अचार-चटनी-दही: छुंदो (आम चा मीठा अचार), गुंदा-केरी, मेथिया, हरी चटनी, दही (छठ ची रात्र जमाया), छाछ (मथ शकता आहेत — शिवाय आग)
• शीतला-भोग: कुलेर, बासी रोटी/थेपला, दही, गुड़, मीठे चावल, ठंडा जल, नीम; आठम ला ताज़ा — पंजरी-माखन (कृष्ण)

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

सौराष्ट्र चा सातम-आठम मेला, अहमदाबाद चे थेपले, कच्छ ची शीतला, मारवाड़ ची सातम, मालवा ची सप्तमी — चूल्हा ठंडा, मन शीतल।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: शीतला अष्टमी/बसौडा (चैत्र-उत्तर भारत) · कृष्ण जन्माष्टमी (अगले दिवस — आठम) · नाग पंचमी (गुजरात मध्ये दोन दिवस आधी) · रक्षाबंधन (ब्लेव्ह)

⚠️ हे तपशील गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छ ची पारंपरिक रीत व लोक-कथा वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व इलाक़े ची रीत सर्वोपरि आहे। बासी भोजन आरोग्य पाहून — शिशु, गर्भवती, रोगी व गर्मी-नमी मध्ये ताज़ा भोजन दोष नाही; तिथी गुजराती (अमांत) पंचांग पासून मिला लें।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका