🥣 शीतला सातम व रांधण छठ (गुजरात) 2027

श्रावण वद्य षष्ठी-सप्तमी (अमांत — जन्माष्टमीच्या एक दिवस आधी) — रांधण छठला सगळे पदार्थ करून सातमला चूल थंड, शीतला मातेची पूजा, शिळे अन्न; बालकांच्या रोगरक्षणासाठी मातांचे व्रत; गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छ-राजस्थान (मारवाड).

शीतला सातम गुजराती (अमांत) श्रावण महिन्याच्या वद्य पक्षातील सप्तमीला येते — कृष्ण जन्माष्टमीच्या बरोबर एक दिवस आधी (उत्तर भारतीय पूर्णिमांत गणनेत भाद्रपद कृष्ण सप्तमी); त्याच्या एक दिवस आधी **रांधण छठ** (षष्ठी) — या दिवशी घरातील स्त्रिया दुसऱ्या दिवसभराचे संपूर्ण जेवण (थेपला, ढेबरा, पुरी, भाजी, गोड पदार्थ, बाजरीचे रोटले) बनवून रात्री चूल धुऊन, हळद-कुंकवाने पूजून थंड करतात. सातमला चूल पेटत नाही — शीतला मातेला शिळे (थंड) अन्न अर्पण करून संपूर्ण कुटुंब शिळेच अन्न खाते.

शीतला माता ही देवीचा रोग (चेचक)-गोवर-गळवे-ताप यांची देवता — «शीतला» = शीतल ठेवणारी; माता मुलांना रोगांपासून वाचवण्यासाठी हे व्रत करतात, शीतला-मंदिरात थंड पाणी-दही-शिळी पोळी अर्पण करतात, गाढवाला (शीतलेचे वाहन) चारा देतात; कथा (खाली) एका सुनेची, जी चूल थंड करायला विसरली. उत्तर भारतातील **शीतला अष्टमी (बसौडा)** — फाल्गुन वद्य अष्टमी (पूर्णिमांत गणनेत चैत्र कृष्ण अष्टमी) — हा याच भावाचा सण — त्याचे वेगळे पान आहे. वर या वर्षीच्या रांधण छठ व शीतला सातमच्या तिथी; खाली विधी, दोन दिवसांचा पदार्थ-मेनू, कथा आणि प्रदेशांच्या रिती.

महत्त्व — हे व्रत चा

स्कंद पुराण: शीतला देवी — गाढवावर आरूढ, हातात झाडू-कलश-सूप-कडुनिंब, दुर्गेचे रूप — रोगनाशिनी; «शीतले त्वं जगन्माता…» स्तोत्र; तिची पूजा थंड अन्नाने — «आज चूल पेटू नये, देवीला शीतलता मिळो»; पावसाळ्याच्या अखेरीस संसर्गजन्य रोगांच्या काळात एक दिवस स्वयंपाकघराला विश्रांती, शिळ्या-थंड अन्नाचे लोक-आरोग्यशास्त्र (रांधण छठचे अन्न बहुधा जास्त टिकणारे — थेपला-सुकी भाजी-लोणचे).

तिथीचा नियम: गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छमध्ये अमांत श्रावण वद्य षष्ठी-सप्तमी (जन्माष्टमीच्या आधी) — वरची यादी यानुसारच; राजस्थानातही (मारवाड-जोधपूर) काही समाजांत «शीतला सातम» याच दिवशी, इतरांत पूर्णिमांत चैत्रातील बसौडा; मध्य प्रदेश-माळव्यात «शीतला सप्तमी» श्रावणात; बंगाल-ओडिशात शीतला-पूजा चैत्र/फाल्गुनात.

स्त्री-व्रत: माता संततीच्या रक्षणासाठी (देवीचा रोग-गोवर-ताप); सातमला उपवास/शिळे अन्न, शीतला-दर्शन; नवविवाहितेची पहिली सातम सासरी; रांधण छठ हा गुजराती स्वयंपाकघराचा उत्सव — प्रत्येक घरात 10-15 पदार्थ; «सातम-आठम» (शीतला सातम + जन्माष्टमी) ही सौराष्ट्रातील मोठी जत्रा व सुट्टी (द्वारका-जुनागढ-भावनगरचे लोकमेळे).

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

ही गुजराती घरातील रांधण छठ–शीतला सातमची विधी आहे — छठला पदार्थ व चुलीची पूजा, सातमला शीतला-पूजा व शिळे अन्न; मारवाड-माळव्यातील कुटुंबांसाठीही हीच.

1. रांधण छठ (षष्ठी) — दिवसभर: सकाळी स्नान, घराची व स्वयंपाकघराची स्वच्छता; सातमसाठी (आणि अनेक घरांत आठम/जन्माष्टमीसाठीही) सगळे अन्न बनवणे — थेपला (मेथी/दुधी), ढेबरा (बाजरी-मेथी), पुरी, बाजरीचे रोटले, सुकी भाजी (भरेला रींगण/भेंडी/कारले-बटाटा), करी (कढी करू नये — अनेक घरांत), मिठाई (लापसी/शीरो/लाडू/पुरणपोळी), फरसाण (ढोकळा-खमण-मुठिया-पात्रा), लोणचे-छुंदो, दही लावणे, खिचडी नाही (ती ताजीच हवी); पाणी भरून ठेवणे.
2. रांधण छठ — रात्र: सगळे पदार्थ झाल्यावर चूल/गॅस पूर्णपणे थंड — चूल पाण्याने धुणे, हळद-कुंकू-तांदूळ-फुलांनी पूजा, दिवा, चुलीवर थंड पाण्याचा तांब्या; «उद्या अग्नी पेटणार नाही» असा संकल्प; स्वयंपाकघरात शीतला मातेसाठी शिळी पोळी-दही-गूळ वेगळे ठेवणे; तवा-कढई उपडी ठेवणे (रीत).
3. शीतला सातम — सकाळ: थंड पाण्याने स्नान (गरम पाणी नाही — अनेक घरांत), स्वच्छ कपडे; चूल पेटवायची नाही, चहासुद्धा नाही (कठोर रीत — काही घरांत दूध-चहा बाहेरून/थर्मसमधून); शीतला मातेच्या मंदिरात/घरी चित्राची पूजा — थंड पाणी, दही, शिळी पोळी-थेपला, गूळ, कुलेर (बाजरी-गूळ-तूप), गोड भात, कडुनिंबाची पाने, हळद-कुंकू, फुले; «शीतला अष्टक/शीतला स्तोत्र»; गाढवाला चारा-गूळ (शीतलेचे वाहन); मातेसमोर मुलांवर थंड पाण्याचा शिडकावा — रोगरक्षण.
4. शीतला सातम — कथा: शीतला सातमची कथा (खाली — सून व चूल) कुटुंबासोबत ऐकणे, सर्व स्त्रिया; व्रत करणाऱ्या माता फलाहार/एकवेळ शिळे अन्न; मुलांना व्रत नाही — त्यांना शिळे अन्न खाऊ घालणे.
5. शीतला सातम — भोजन: संपूर्ण कुटुंब दिवसभर शिळे (रांधण छठचे) अन्न — थेपला-दही-लोणचे, रोटला-भाजी, मिठाई, फरसाण; काहीही गरम करायचे नाही (मायक्रोवेव्हसुद्धा नाही — रीत); पाहुणे-शेजाऱ्यांना शिळ्या अन्नाचे ताट भेट; संध्याकाळी शीतला-आरती.
6. सातम — दिवस: बाजार-जत्रा (सातम-आठम मेळा — सौराष्ट्र), झोके, मुलांचे खेळ; अनेक घरे तळ्याकाठच्या/नदीकाठच्या शीतला-मंदिरात जातात; रात्री 12 वाजल्यापासून जन्माष्टमी (आठम) — कान्ह्याचा जन्म, चूल पुन्हा पेटते (अनेक घरांत आठमलाही सात्त्विक-ताजे).
7. आठम (दुसऱ्या दिवशी — जन्माष्टमी): सकाळी चूल पेटवून आधी शीतला मातेला व मग कृष्णाला ताजा नैवेद्य; उरलेले शिळे अन्न गाय-गाढव-गरिबांना; जन्माष्टमीची रात्रीची पूजा.
8. उत्तर भारतीय समकक्ष: फाल्गुन वद्य अष्टमीचा (पूर्णिमांत गणनेत चैत्र कृष्ण अष्टमी) बसौडा (शीतला अष्टमी) — सप्तमीला पदार्थ, अष्टमीला शिळे; विधी जवळपास तीच — त्या पानावर; राजस्थान-मारवाडमध्ये «शीतला सातम»ची श्रावणातील रीतही.

📿 शीतला सातम व रांधण छठ (गुजरात) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

रांधण छठचा संपूर्ण स्वयंपाक + चुलीची पूजा + शीतला मातेचा थंड नैवेद्य — दोन दिवसांची यादी.

• रांधण छठचा स्वयंपाक: गहू-बाजरीचे पीठ, मेथी-दुधी (थेपला-ढेबरा), बेसन (खमण-ढोकळा-मुठिया), अळूची पाने (पात्रा), भाज्या (वांगी-भेंडी-कारले-बटाटा), गूळ-तूप (लापसी-लाडू-कुलेर), दही लावण्यासाठी दूध, लोणचे-छुंदो-मुरंबा, मसाले, तेल
• चुलीची पूजा: पाणी, हळद, कुंकू, तांदूळ, फुले, दिवा, थंड पाण्याचा तांब्या; तवा-कढई (उपडी ठेवण्यासाठी)
• शीतला माता: चित्र/मूर्ती (गाढवावर, झाडू-सूप-कलश), मंदिरदर्शन; नैवेद्य — शिळी पोळी-थेपला, दही, गूळ, कुलेर (बाजरी-गूळ-तूप), गोड भात (थंड), थंड पाणी, कडुनिंबाची पाने, हळद-कुंकू, फुले (जास्वंद-झेंडू), नारळ, सूप-झाडू (प्रतीक — काही घरांत)
• स्तोत्र/कथा: शीतला अष्टक (स्कंद पुराण), शीतला सातमची कथा, आरती
• गाढवाला चारा-गूळ; मुलांसाठी थंड पाण्याचा शिडकावा, कडुनिंब
• व्रत: फलाहार (फळे-दही-दूध — गरम न करता), शिळे अन्न; थंड पाण्याने स्नान
• आठम/जन्माष्टमी: ताज्या नैवेद्याचे साहित्य (दुसऱ्या दिवशी)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

एका गावात सर्व स्त्रिया रांधण छठला पदार्थ बनवून चूल थंड करत आणि सातमला शीतला मातेला शिळा नैवेद्य दाखवत. एका सावकाराची सून थकव्यामुळे चूल थंड करायला विसरली — निखारे धुमसत राहिले. रात्री शीतला माता गावात फेरफटका मारायला निघाल्या, प्रत्येक घराच्या थंड चुलीवर विसावा घेत; सुनेच्या चुलीवर पडताच त्या भाजल्या — रागाने देवीने सुनेच्या झोपलेल्या बाळाला आपल्यासोबत नेले (काही ठिकाणी: बाळाला ताप व देवीचा रोग).

📖 शीतला सातम व रांधण छठ (गुजरात) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

रांधण छठचा संपूर्ण मेनू — थेपला, ढेबरा, रोटला, लापसी, फरसाण; सातमला सर्व थंड

रांधण छठ हा गुजराती स्वयंपाकघराचा सण — 10-15 पदार्थ, जे दुसऱ्या दिवशी थंड असतानाही चविष्ट राहतील (तेल-मसाले-सुकी भाजी-लोणचे); सातमला काहीही गरम नाही — दही-लोणचे-छुंद्यासोबत थेपला-रोटला; शीतला मातेला कुलेर व शिळी पोळी-दही; शिळे अन्न पोटाला हलके मानले गेले आहे (आंबवण). खाली यादी.

• पोळी-भाकरी: मेथी-थेपला, दुधी-थेपला, ढेबरा (बाजरी-मेथी-गूळ), बाजरी-ज्वारीचे रोटले, पुरी (मसाला), भाखरी — सातमला दही-लोणच्यासोबत
• भाजी (सुकी/तेलातली — थंडच छान लागते): भरेला रींगण-बटाका (भरली वांगी-बटाटा), भेंडी-संभारो, कारेला (कारले) शाक, तुवेर-ढोकळी (काही घरांत), बटाट्याची सुकी भाजी, सांभारो (कोबी-गाजर-मिरचीचे ताजे लोणच्यासारखे)
• फरसाण: खमण-ढोकळा, मुठिया, पात्रा (अळूची पाने), खांडवी, चकली-गाठिया-शेव, डाळवडा, भजी (छठला)
• मिठाई: लापसी (गव्हाचा दलिया-गूळ-तूप), शीरो, बुंदी/मोतीचूर लाडू, पुरणपोळी, घारी (सुरत), मोहनथाल, खीर (थंड), कुलेर (बाजरीचे पीठ-तूप-गूळ — शीतला मातेचा विशेष नैवेद्य), श्रीखंड (छठला लावून)
• लोणचे-चटणी-दही: छुंदो (आंब्याचे गोड लोणचे), गुंदा-केरी, मेथिया, हिरवी चटणी, दही (छठच्या रात्री लावलेले), ताक (घुसळता येते — आगीशिवाय)
• शीतला-नैवेद्य: कुलेर, शिळी पोळी/थेपला, दही, गूळ, गोड भात, थंड पाणी, कडुनिंब; आठमला ताजे — पंजिरी-लोणी (कृष्ण)

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

सौराष्ट्राचा सातम-आठम मेळा, अहमदाबादचे थेपले, कच्छची शीतला, मारवाडची सातम, माळव्याची सप्तमी — चूल थंड, मन शीतल.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

हे देखील पढ़ें: शीतला अष्टमी/बसौडा (चैत्र-उत्तर भारत) · कृष्ण जन्माष्टमी (पुढील दिवस — आठम) · नाग पंचमी (गुजरात मध्ये दोन दिवस आधी) · रक्षाबंधन (ब्लेव्ह)

⚠️ हे वर्णन गुजरात-सौराष्ट्र-कच्छी पारंपरिक चालीरीती आणि लोककथांवर आधारित आहे; आपल्या कुळ, कुटुंब आणि राज्याच्या परंपरा सर्वोच्च आहेत. लहान मुले, गरोदर, आजारी व्यक्ती आणि उष्मा आणि गारपिटीच्या दिवसात आरोग्य पाहून ताजे अन्न घेणे.दोष नाही; गुजराती (आमंत) पंचांगशीची तारीख पहा.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका