🌾 બૈસાખી / વિષુ / બિહુ / પુથાંડુ (મેષ સંક્રાંતિ — સૌર નવવર્ષ) 2027

13-14 એપ્રિલ — સૂર્યનો મેષમાં પ્રવેશ; પંજાબની બૈસાખી (પાક-ખાલસા), કેરળનો વિષુ (વિષુક્કણિ), આસામનો બોહાગ બિહુ, તમિલ પુથાંડુ, બંગાળનો પોહેલા બોઇશાખ, ઓડિશાની મહા-વિષુવ (પણા) સંક્રાંતિ, બિહાર-નેપાળનો સતુઆની/જુડ-શીતલ; ગંગા-સ્નાન, નવું અન્ન.

દર વર્ષે 13-14 એપ્રિલે સૂર્ય મેષ રાશિમાં પ્રવેશે છે — મેષ સંક્રાંતિ; આ ભારતના સૌર પંચાંગનું નવવર્ષ છે અને અડધા દેશનું સૌથી મોટું પાક-પર્વ: પંજાબ-હરિયાણામાં **બૈસાખી** (રવી પાકની કાપણી, 1699માં ખાલસા-પંથની સ્થાપના), કેરળમાં **વિષુ** (વિષુક્કણિ — સવારે આંખ ખોલતાં જ શુભ-દર્શન, કૈનીટ્ટમ), આસામમાં **બોહાગ (રોંગાલી) બિહુ** (સાત દિવસ — ગોરુ, માનુહ, ગોસાઈં બિહુ), તમિલનાડુમાં **પુથાંડુ** (ચિત્તિરૈ 1), બંગાળમાં **પોહેલા બોઇશાખ** (હાલખાતા), ઓડિશામાં **મહા-વિષુવ/પણા સંક્રાંતિ**, બિહાર-મિથિલા-નેપાળમાં **સતુઆની/જુડ-શીતલ**, નેપાળમાં **નવવર્ષ (બૈસાખ 1)**, હિમાચલમાં **બિશુ**, ઉત્તરાખંડમાં **બિખૌતી**.

ઘરની સ્ત્રીઓ આ દિવસે નવું અન્ન (ઘઉં-સત્તુ-કેરી-પણા) બનાવે છે, ગંગા/નદી-સ્નાન, સૂર્ય-અર્ઘ્ય, દાન (સત્તુ-જળ-માટલું — ગરમીનું દાન), નવાં કપડાં; બૈસાખીએ ભાંગડા-ગિદ્દા અને ગુરુદ્વારા, વિષુએ વિષુક્કણિ-સદ્યા-ફટાકડા, બિહુએ પીઠા-લારુ અને બિહુ-નૃત્ય. ઉપર આ વર્ષની મેષ સંક્રાંતિની તિથિ (સંક્રાંતિ-કાળ મુજબ 13 કે 14 એપ્રિલ); નીચે દરેક પ્રદેશની વિધિ, સામગ્રી, કથા, પકવાન.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

ખગોળ: સૂર્ય નિરયન મેષમાં — વૈદિક સૌર-વર્ષનો આરંભ (મહાવિષુવ — એક સમયે દિવસ-રાત સરખાં થવાનું બિંદુ, અયનાંશને કારણે હવે 14 એપ્રિલની આસપાસ); સૌર પંચાંગ (તમિલ, મલયાલમ, બંગાળી, આસામી, ઓડિયા, પંજાબી-નાનકશાહી, નેપાળી વિક્રમ-સૌર) બધાં અહીંથી ગણે છે; સંક્રાંતિ સૂર્યાસ્ત પછી થાય તો પર્વ બીજા દિવસે (14) — ઉપરની તિથિ આ જ નિયમથી.

બૈસાખી 1699: ગુરુ ગોબિંદ સિંહે આનંદપુર સાહિબમાં ખાલસા-પંથની સ્થાપના કરી (પંજ પ્યારે) — શીખો માટે ધાર્મિક નવવર્ષ જેવું; 1919નો જલિયાંવાલા બાગ પણ બૈસાખીએ; ખેડૂતોની રવી-કાપણીનો ઉત્સવ — «જટ્ટા આઈ બૈસાખી»; હરિદ્વાર-ઋષિકેશમાં મેષ-સંક્રાંતિનું ગંગા-સ્નાન (સત્યયુગના આરંભની માન્યતા), ગંગા-અવતરણ સાથે જોડાયેલી ગંગા-સપ્તમી અલગ.

વિષુ: સવારે સૌથી પહેલાં «કણિ» (કૃષ્ણ-પ્રતિમા, કોન્ના (ગરમાળો)નાં પીળાં ફૂલ, ચોખા, ફળ, સોનું-સિક્કા, દર્પણ, દીવો — ઉરુલીમાં) જોવું = આખું વર્ષ સમૃદ્ધિ; વડીલો પાસેથી કૈનીટ્ટમ (સિક્કા); બિહુ: ગાયની પૂજા (ગોરુ બિહુ — કાપણી પછી), નવું વર્ષ (માનુહ બિહુ — વડીલોને ગમોસા), બિહુ-ગીત-નૃત્ય (ઢોલ-પેપા), પીઠા; પુથાંડુ: કણિ (તમિલ), માંગા-પચડી (છ રસ), પંચાંગ-શ્રવણ; પોહેલા બોઇશાખ: હાલખાતા (નવો ચોપડો), પ્રભાત-ફેરી (કોલકાતા), પાંતા-ભાત (બાંગ્લાદેશ).

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

આ સૌર-નવવર્ષની ઘરગથ્થુ વિધિ છે — બધા પ્રદેશોનાં સહિયારાં અંગ (સ્નાન-સૂર્ય-નવું અન્ન-દાન) પહેલાં, પછી બૈસાખી/વિષુ/બિહુ/પુથાંડુ/પોહેલા-બોઇશાખ/સતુઆનીની પોતપોતાની રીત.

1. સહિયારું: બ્રહ્મ-મુહૂર્તે/સૂર્યોદયે સ્નાન (નદી — ગંગા-હરિદ્વાર, બ્રહ્મપુત્રા, કાવેરી, મહાનદી — અથવા ઘરે ગંગાજળ), સૂર્ય-અર્ઘ્ય (જળ-લાલ ફૂલ-અક્ષત, «ૐ ઘૃણિ સૂર્યાય નમઃ»), નવાં/સ્વચ્છ વસ્ત્ર; ઘરના મંદિરમાં કુળદેવતા/વિષ્ણુ-સૂર્યની પૂજા, નવું પંચાંગ/કેલેન્ડર સ્થાપવું (પંચાંગ-શ્રવણ — વર્ષફળ વાંચવું); પિતૃઓને જળ; દાન — સત્તુ, જળ-માટલું, વીંઝણો, છત્રી, ગોળ, ચણા (ગરમીની શરૂઆતનું દાન), અન્ન-વસ્ત્ર.
2. બૈસાખી (પંજાબ-હરિયાણા-દિલ્હી): સવારે ગુરુદ્વારા — કીર્તન, અરદાસ, લંગર (ખાલસા-સર્જન દિવસ — નિશાન સાહિબ બદલવું, નગર-કીર્તન); ખેતરમાં કાપેલા પાકનો પહેલો પૂળો, «જટ્ટા આઈ બૈસાખી» — ભાંગડા-ગિદ્દા, ઢોલ, મેળા (તલવંડી સાબો, આનંદપુર); ઘરે ખીર-કડાહ પ્રસાદ-પીળું શાક (મીઠા ભાત), સરસવનું શાક-મકાઈની રોટલી (છેલ્લી વાર), લસ્સી; હિંદુ પરિવારોમાં સૂર્ય-પૂજા, ગંગા-સ્નાન, નવા પાકના ઘઉં ભગવાનને.
3. વિષુ (કેરળ): આગલી રાત્રે વિષુક્કણિ સજાવવી — ઉરુલી (પિત્તળનો થાળ)માં કાચા ચોખા, કોન્ના-ફૂલ (કણિક્કોન્ના — ગરમાળો), કાકડી-ફણસ-કેરી-કેળાં, સોનાનું ઘરેણું, સિક્કા, દર્પણ (વાલ્કણ્ણાડિ), નવું કપડું, ગ્રંથ, નિલવિલક્કુ — કૃષ્ણ/ગુરુવાયૂરપ્પનની મૂર્તિ સામે; સવારે ઘરની વડીલ સ્ત્રી સૌથી પહેલાં કણિ જુએ છે, પછી એક-એકને આંખો બંધ કરાવીને કણિ સામે લાવે છે (પહેલું દર્શન); કૈનીટ્ટમ — વડીલો નાનાંને સિક્કા આપે; વિષુ-સદ્યા (વિષુક્કટ્ટા, માંગા-પચડી — છ રસ), ફટાકડા (વિષુપ્પડક્કમ), ગાય-પક્ષીઓને કણિનો અંશ; શબરીમલા-ગુરુવાયૂરમાં વિષુક્કણિ-દર્શન.
4. બોહાગ/રોંગાલી બિહુ (આસામ): ચૈત્ર-સંક્રાંતિ (13 એપ્રિલ — બિહુ-1) «ગોરુ બિહુ» — ગાય-બળદને નદીમાં નવડાવવાં, હળદર-અડદ-દૂધી-રીંગણથી, નવું દોરડું, «લાઉ ખા, બેંગેના ખા…» ગીત; મેષ-સંક્રાંતિ (14 — બિહુ-2) «માનુહ બિહુ» — સ્નાન, નવાં કપડાં, વડીલોને ગમોસા-પ્રણામ (બિહુવાન), પીઠા (તલ-નાળિયેર), લારુ, દહીં-ચિડા; ત્રીજો «ગોસાઈં બિહુ» — ઘરના દેવતા, નામઘર; સાત દિવસ બિહુ-નૃત્ય (ઢોલ-પેપા-ગગના), હુસોરી (ઘેર-ઘેર ગીત-આશીર્વાદ), મુકોલી બિહુ; બિહુ-મંચ.
5. પુથાંડુ (તમિલનાડુ): આગલી રાત્રે «કણિ» — થાળમાં ફળ (કેરી-ફણસ-કેળાં), ફૂલ, સોપારી, સોનું-ચાંદી, દર્પણ, નવું પંચાંગ; સવારે કણિ-દર્શન, સ્નાન, મંદિર, «પંચાંગ-પડનમ» (વર્ષફળ-શ્રવણ), માંગા-પચડી (કાચી કેરી-લીમડો-ગોળ-મરચું-મીઠું-આમલી — છ રસ = જીવનના છ સ્વાદ), વડઈ-પાયસમ, મદુરૈ-મીનાક્ષીમાં ચિત્તિરૈ-તિરુવિળાનો આરંભ; તમિલ નવવર્ષ «ઇનિય પુત્તાણ્ડુ નલ્વાળ્ત્તુક્કળ્».
6. પોહેલા બોઇશાખ (બંગાળ-ત્રિપુરા-બાંગ્લાદેશ): સવારે પ્રભાત-ફેરી (રવીન્દ્ર-સંગીત «એસો હે બોઇશાખ»), નવાં કપડાં (લાલ-સફેદ સાડી), લક્ષ્મી-ગણેશ પૂજા અને **હાલખાતા** — વેપારીઓનો નવો ચોપડો (સ્વસ્તિક-સિંદૂર), ગ્રાહકોને મીઠાઈ-કેલેન્ડર; ઘરે પાયેસ-લુચી-મિષ્ટિ, કાલીઘાટ-દક્ષિણેશ્વર; બાંગ્લાદેશમાં મંગલ-શોભાયાત્રા (ઢાકા), પાંતા-ઇલિશ; «શુભો નોબોબોર્ષો».
7. પણા/મહા-વિષુવ સંક્રાંતિ (ઓડિશા): «પણા» (બીલું-દહીં-ગોળ-દૂધ-કેળાંનું શરબત) બનાવીને તુલસી-ક્યારા પર માટલી લટકાવવી (બસુંધરા-થેકી — ટીપે ટીપે છોડને જળ — ગરમીમાં), છતુઆ (સત્તુ)નું દાન, હનુમાન-જયંતી (ઓડિશામાં આ જ દિવસે), ઝામુ-યાત્રા (અગ્નિ-પથ), નવું ઓડિયા વર્ષ; સતુઆની/જુડ-શીતલ (બિહાર-મિથિલા-નેપાળ-તરાઈ): સત્તુ-ગોળ-કેરીની ચટણી-ટિકોરા, «જુડ-શીતલ»ના દિવસે વડીલો બાળકોના માથે વાસી પાણી નાખે (શીતળતાનો આશીર્વાદ), ઝાડ-છોડને પાણી, ઘરનું લીંપણ; નેપાળમાં નવવર્ષ (બૈસાખ 1) — ભક્તપુર બિસ્કેટ-જાત્રા, સ્નાન-દાન.
8. ઉત્તરાખંડ-હિમાચલ-કાશ્મીર: બિખૌતી (ઉત્તરાખંડ — મેળા, ગંગા-અલકનંદા સ્નાન, નવું અન્ન), બિશુ/બૈસાખી (હિમાચલ — દેવ-મેળા), નવરેહ (કાશ્મીરી પંડિતો — ચૈત્રમાં, સૌરથી અલગ); તેલુગુ-કન્નડમાં ઉગાદી ચૈત્ર સુદ એકમ (ચાંદ્ર) પર — એ આ પાનાનો વિષય નથી; બધે સત્તુ-જળ-કેરીનું નવું અન્ન.

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

સ્નાન-સૂર્ય-દાનની સામગ્રી + વિષુક્કણિની ઉરુલી + બિહુના ગમોસા-પીઠા + બૈસાખીનો કડાહ — પ્રદેશ મુજબ સૂચિ.

• સહિયારું: ગંગાજળ, સૂર્ય-અર્ઘ્યનો લોટો, લાલ ફૂલ-અક્ષત, નવું પંચાંગ/કેલેન્ડર, નવાં વસ્ત્ર, દાન — સત્તુ, જળ-માટલું (માટીનું), વીંઝણો, છત્રી, ગોળ-ચણા, અન્ન
• બૈસાખી: કડાહ-પ્રસાદ (લોટ-ઘી-ખાંડ), પીળા ભાત (કેસર), ખીર, લસ્સી, નવા પાકના ઘઉં; ગુરુદ્વારા-સેવા; ભાંગડા-ઢોલ
• વિષુક્કણિ: ઉરુલી/પિત્તળનો થાળ, કાચા ચોખા, કોન્ના (ગરમાળો)નાં ફૂલ, કાકડી-ફણસ-કેરી-કેળાં-શ્રીફળ, સોનું (ઘરેણું), સિક્કા, દર્પણ (વાલ્કણ્ણાડિ), નવું મુંડુ/કસવુ, ગ્રંથ, નિલવિલક્કુ, કૃષ્ણ-મૂર્તિ; કૈનીટ્ટમના સિક્કા; ફટાકડા; સદ્યાની સામગ્રી, માંગા-પચડી (કેરી-ગોળ-લીમડો-મરચું)
• બિહુ: ગમોસા (લાલ-સફેદ વણેલો અંગૂછો — વડીલો/મહેમાનોને), પીઠા (તલ-પીઠા, નાળિયેર-પીઠા, ઘિલા), લારુ (નાળિયેર-તલના લાડુ), દહીં-ચિડા-ગોળ, ગાય માટે હળદર-અડદ-દૂધી-રીંગણ-નવું દોરડું (ગોરુ બિહુ), ઢોલ-પેપા-ગગના-તાલ, મેખેલા-ચાદર
• પુથાંડુ: કણિ-થાળ (ફળ-ફૂલ-સોપારી-સોનું-દર્પણ-પંચાંગ), માંગા-પચડી (કાચી કેરી, લીમડાનાં ફૂલ, ગોળ, મરચું, મીઠું, આમલી), વડઈ, પાયસમ, નવું પંચાંગ
• પોહેલા બોઇશાખ: નવો ચોપડો (હાલખાતા — લાલ કપડું), સ્વસ્તિક-સિંદૂર, લક્ષ્મી-ગણેશ, મીઠાઈ-કેલેન્ડર (ગ્રાહકો માટે), પાયેસ-લુચી, લાલ-સફેદ સાડી
• પણા સંક્રાંતિ/સતુઆની: બીલું-દહીં-ગોળ-દૂધ-કેળાં (પણા), માટીની માટલી (બસુંધરા-થેકી — તુલસી પર), છતુઆ/સત્તુ, કેરી-ટિકોરા-ચટણી, ગોળ; જુડ-શીતલનું વાસી પાણી

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

બૈસાખી 1699: ગુરુ ગોબિંદ સિંહે આનંદપુર સાહિબમાં સભા બોલાવી અને તલવાર લઈને કહ્યું «એક માથું જોઈએ» — પાંચ જણે વારાફરતી માથું ધર્યું (દયા રામ, ધરમ દાસ, હિંમત રાય, મોહકમ ચંદ, સાહિબ ચંદ) — તંબુમાંથી જીવતા પાછા ફર્યા, ગુરુએ અમૃત (ખંડે-બાટેનું પાહુલ) છકાવીને «પંજ પ્યારે» અને ખાલસા-પંથની સ્થાપના કરી, «સિંહ» નામ, પાંચ કકાર; પછી પોતે તેમની પાસેથી અમૃત લીધું — «આપે ગુર ચેલા»; તેથી બૈસાખી ખાલસા-સર્જન દિવસ. 1919માં આ જ દિવસે જલિયાંવાલા બાગ (અમૃતસર)નો હત્યાકાંડ — સ્મૃતિ-દિવસ પણ.

વિષુ: કૃષ્ણે નરકાસુરનો વધ કર્યો/રામે રાવણ-વધ કરીને સૂર્યને પૂર્વમાંથી ઊગવા દીધો (લોક-માન્યતાઓ) — વિષુના દિવસે સૂર્ય બરાબર પૂર્વમાં (વિષુવ); વિષુક્કણિની પરંપરા — વર્ષનું પહેલું દર્શન શુભ હોય તો આખું વર્ષ શુભ; કોન્ના (કણિક્કોન્ના) શ્રીકૃષ્ણને પ્રિય — એપ્રિલમાં ખીલતો પીળો ગરમાળો «કેરળનું સોનું»; કૈનીટ્ટમ = વડીલોનું આશીર્વાદ-ધન.

બિહુ અને સૂર્ય/કૃષિ: બોહાગ બિહુ આસામની કૃષિ-ઋતુનો આરંભ — ગાયની પૂજા (ગોરુ બિહુ), કારણ કે એ જ ખેતી-જીવનનો આધાર; મેષ-સંક્રાંતિએ મહાવિષુવ — સૂર્ય વિષુવવૃત્ત પર, દિવસ-રાત સરખાં (પ્રાચીન ગણતરી); ઓડિશાની પણા સંક્રાંતિ = હનુમાન-જયંતી (ઓડિયા પરંપરા) અને બસુંધરા-થેકી — ધરતી-માતા (બસુંધરા)ને ગરમીમાં જળ-અર્પણ; સતુઆનીનું સત્તુ — નવા પાકનું પહેલું અન્ન સૂર્ય-પિતૃઓને, પછી પોતે (ઠંડક); જુડ-શીતલ — વડીલો જળ છાંટીને «શીતલ રહો»નો આશીર્વાદ આપે.

કડાહ-પીળા ભાત, વિષુ-સદ્યા-માંગા-પચડી, બિહુ-પીઠા-લારુ, પણા-સત્તુ, પાંતા-ઇલિશ — સૌર-નવવર્ષની થાળીઓ

મેષ સંક્રાંતિએ દરેક પ્રદેશનું «નવું અન્ન» — પંજાબમાં નવા ઘઉંની કડાહ-ખીર, કેરળમાં વિષુ-સદ્યા અને માંગા-પચડી (છ રસ — જીવનના બધા સ્વાદ), આસામમાં પીઠા-લારુ-દહીં-ચિડા, તમિલનાડુમાં પુથાંડુ-સદ્યા, બંગાળમાં પાયેસ-લુચી, ઓડિશામાં પણા-છતુઆ, બિહાર-નેપાળમાં સત્તુ-કેરી; ગરમીની શરૂઆત — ઠંડી, કાચી, સત્તુ-દહીં-બીલાની વસ્તુઓ.

• બૈસાખી: કડાહ-પ્રસાદ (લોટ-ઘી-ખાંડ સરખા ભાગે), પીળા મીઠા ભાત (કેસર-કિસમિસ), ખીર, છોલે-ભટૂરે/પૂરી, લસ્સી, સરસવનું શાક (છેલ્લી વાર), નવા ઘઉંની રોટલી-ગોળ
• વિષુ: વિષુક્કટ્ટા (ચોખા-નાળિયેર-દૂધનું બાફેલું પકવાન — પહેલી વાનગી), માંગા-પચડી/વેપ્પમ્પૂ-પચડી (કાચી કેરી-લીમડો-ગોળ-મરચું — છ રસ), વિષુ-સદ્યા (પરિપ્પુ-સાંભાર-અવિયલ-થોરન-કાલન-એરિશ્શેરી-પાયસમ), ફણસ-કેરીની વાનગીઓ (ચક્કા-પ્રધમન), પપ્પડમ-કેળાં
• બિહુ: પીઠા — તલ-પીઠા (ચોખાના લોટના રોલમાં તલ-ગોળ), નાળિયેર-પીઠા, ઘિલા-પીઠા, સુંગા-પીઠા (વાંસમાં); લારુ (નાળિયેર/તલના લાડુ), દહીં-ચિડા-ગોળ, મમરા, બોરા-ચોખા, માસોર-ટેંગા (માછલી — કેટલાંક ઘરોમાં), બિહુ-ભોજ
• પુથાંડુ: માંગા-પચડી (કાચી કેરી + લીમડાનાં ફૂલ + ગોળ + મરચું + મીઠું + આમલી — ગળ્યું-કડવું-ખાટું-તીખું-ખારું-તૂરું), વડઈ, પાયસમ, પોલી, ભાત-સાંભાર-રસમ-અવિયલ; ફણસ-કેરી
• પોહેલા બોઇશાખ: પાયેસ, લુચી-આલૂર દમ, સંદેશ-રસગુલ્લા-મિષ્ટિ દોઇ, માછ (બંગાળમાં ઉત્સવ-ભોજ), બાંગ્લાદેશમાં પાંતા-ભાત (વાસી ભાત-પાણી) + ઇલિશ + ભર્તા
• પણા સંક્રાંતિ/સતુઆની/જુડ-શીતલ: પણા (બીલું-દહીં-ગોળ-દૂધ-કેળાં-કાળાં મરી), છતુઆ/સત્તુ (જવ-ચણા — ગોળ/મીઠું-ડુંગળી સાથે), કેરીની ચટણી-ટિકોરા, વાસી ભાત-દહીં (જુડ-શીતલ — વાસી ખાવાથી ઠંડક), ખીર; નેપાળ: સેલ-રોટી, દહીં-ચિઉરા

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

એક જ સૂર્ય-સંક્રાંતિ, આઠ નામ — પંજાબનો ઢોલ, કેરળની કણિ, આસામનો ગમોસા, બંગાળનું હાલખાતા, ઓડિશાનું પણા, બિહારનું સત્તુ, તમિલની પચડી, નેપાળનું નવવર્ષ.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો🖼 તિથિ-card શેર કરો🎉 શુભેચ્છા-card

આ પણ વાંચો: મકર સંક્રાંતિ/પોંગલ/લોહડી/માઘ બિહૂ · ચૈત્ર નવરાત્રિ/ગુડી પડવા/ઉગાદી (ચંદ્ર નવું વર્ષ) · ઓણમ (કેરળ) · હનુમાન જયંતિ

⚠️ આ વિવરણ જુદા જુદા પ્રદેશોની પારંપરિક રીત અને લોક-માન્યતા પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવાર અને પ્રદેશની રીત સર્વોપરી છે. સંક્રાંતિ-તિથિ (13/14 એપ્રિલ) સંક્રાંતિ-ક્ષણ અને પ્રાદેશિક પંચાંગથી નક્કી થાય છે — તમારા પ્રદેશનું પંચાંગ મેળવી લો.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર