🌅 ચૈતી છઠ (ચૈત્ર સુદ છઠ — સૂર્ય ષષ્ઠી) 2027

ચૈત્રી નવરાત્રિના છઠ્ઠા દિવસે — વર્ષની પહેલી છઠ; નહાય-ખાય, ખરના, સંધ્યા-અર્ઘ્ય, ઉષા-અર્ઘ્ય — કાર્તિકી છઠની જ વિધિ, ઉનાળાની શરૂઆતમાં; બિહાર-ઝારખંડ-પૂર્વાંચલ-નેપાળની વ્રતી માતાઓ; ઉપર ચારેય દિવસ અને સૂર્યાસ્ત-સૂર્યોદય.

ચૈતી છઠ ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષ (સુદ)ની છઠે આવે છે — ચૈત્રી નવરાત્રિના છઠ્ઠા દિવસે, રામનવમીના ત્રણ દિવસ પહેલાં (માર્ચ-એપ્રિલ). આ વર્ષની પહેલી છઠ છે (બીજી, કાર્તિક સુદ છઠની પ્રસિદ્ધ છઠ, દિવાળીના છ દિવસ પછી); વિધિ બરાબર એ જ — ચાર દિવસ: નહાય-ખાય (ચોથ), ખરના (પાંચમ — સાંજે ગોળ-ખીર પછી 36 કલાક નિર્જળા), સંધ્યા-અર્ઘ્ય (છઠ — આથમતા સૂર્યને), ઉષા-અર્ઘ્ય (સાતમ — ઊગતા સૂર્યને, પારણાં). કાર્તિકની છઠ કરતાં ભીડ ઓછી, પણ એટલી જ કઠોર — અને ઉનાળાની શરૂઆતમાં નિર્જળા ઉપવાસ અઘરો.

છઠી મૈયા (ષષ્ઠી દેવી — સૂર્યની બહેન/બ્રહ્માની માનસ-પુત્રી, સંતાનની રક્ષિકા) અને સૂર્યદેવનું આ વ્રત માતાઓ સંતાનનાં દીર્ઘાયુ-આરોગ્ય અને માનતા પૂરી થવા માટે રાખે છે; ઠેકુઆ-કસાર, શેરડી, શ્રીફળ, ડાભ-લીંબુ, વાંસનાં સૂપડાં-દઉરા, ઘાટ પર કમર સુધીના પાણીમાં અર્ઘ્ય. ચૈતી છઠ મુખ્યત્વે બિહાર-ઝારખંડ-પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ અને નેપાળ-તરાઈમાં; જેમની માનતા ચૈત્રમાં પૂરી થઈ હોય અથવા જેઓ બંને છઠ રાખે છે તેઓ રાખે છે. ઉપર આ વર્ષના ચારેય દિવસની તિથિઓ અને સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત (દિલ્હી — તમારા શહેરનો સમય પંચાંગમાંથી); નીચે વિધિ, સામગ્રી, કથા, પ્રસાદ અને રીત — ટૂંકમાં, પૂરો વિસ્તાર કાર્તિક-છઠના પાના પર.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

સૂર્ય-ષષ્ઠી: સૂર્ય (આરોગ્ય-તેજ-આયુના દેવ) અને ષષ્ઠી દેવી (કાત્યાયની/છઠી મૈયા — નવજાતની છઠ્ઠીની દેવી)ની એકસાથે ઉપાસના — તેથી સંતાન માટે; ઋગ્વેદકાલીન સૂર્ય-ઉપાસનાનું લોક-રૂપ, પંડિત-મૂર્તિ વિના — પ્રકૃતિ (જળ-સૂર્ય-અન્ન-શેરડી)ની પૂજા; ચૈત્રમાં સુદ છઠ = સ્કંદ-ષષ્ઠી (કાર્તિકેય — દક્ષિણમાં) અને યમુના-છઠ (મથુરા-વૃંદાવનમાં યમુના-જયંતી) પણ આ જ તિથિએ.

કથાઓ: રાજા પ્રિયવ્રત-માલિનીના મૃત પુત્રને ષષ્ઠી દેવીએ જીવતો કર્યો; દ્રૌપદીએ પાંડવોનું રાજ્ય પાછું મેળવવા છઠ કરી (ધૌમ્ય ઋષિની સલાહથી); કર્ણ (સૂર્ય-પુત્ર) રોજ કમર સુધીના જળમાં સૂર્યને અર્ઘ્ય આપતો; સીતાએ મુંગેરમાં છઠ કરી (રામના વનવાસ પછી) — આ જ બિહારની છઠ-પરંપરાનો આધાર; ચૈતી છઠ રામનવમી પહેલાં — રામ-જન્મની તૈયારીમાં સૂર્યવંશના સૂર્યની પૂજા (લોક-ભાવ).

કઠોરતા: ખરનાની રાતથી ઉષા-અર્ઘ્ય સુધી ~36 કલાક નિર્જળા; શુદ્ધતા — નવો ચૂલો (માટીનો), આંબાનું લાકડું, ડુંગળી-લસણ વિના, પિત્તળ-માટીનાં વાસણ, વ્રતી જમીન પર સૂએ; વ્રત તૂટે નહીં તે માટે પહેલાં પરિવારની સંમતિ; સૂર્યાસ્ત-સૂર્યોદય (ઉપર) વખતે જ અર્ઘ્ય.

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

આ ચૈતી છઠના ચાર દિવસની ઘરગથ્થુ વિધિ છે — કાર્તિક-છઠ જેવી જ; ઉનાળામાં પાણીની સાવચેતી સાથે.

1. નહાય-ખાય (ચોથ): વ્રતી સવારે નદી/તળાવ/ઘરે સ્નાન, ઘર-રસોડાની શુદ્ધિ, નવો માટીનો ચૂલો અથવા શુદ્ધ કરેલો ચૂલો; એક ટાણું સાત્ત્વિક ભોજન — અરવા ચોખા, ચણાની દાળ, કદ્દૂ (દૂધી)નું શાક સિંધાલૂણ-ઘીમાં (ડુંગળી-લસણ નહીં); પરિવાર પણ એ જ જમે; વ્રતી જમીન પર સૂએ.
2. ખરના/લોહંડા (પાંચમ): આખો દિવસ નિર્જળા ઉપવાસ; સાંજે સૂર્યાસ્ત પછી (ઉપર સમય) માટીના ચૂલે આંબાના લાકડા પર ગોળ-ચોખા-દૂધની રસિયાવ-ખીર અને રોટલી (ઘી ચોપડેલી) — પહેલાં છઠી મૈયા-સૂર્યને ભોગ (કેળના પાન પર), પછી વ્રતી એકાંતમાં શાંતિથી પ્રસાદ લે (ઘોંઘાટ ન થાય — અવાજ સંભળાય તો વ્રતી ત્યાં જ જમવાનું અટકાવી દે એવી રીત), પછી પરિવાર-પડોશને; ત્યાર પછી 36 કલાક નિર્જળા.
3. છઠ — દિવસે: પ્રસાદ બનાવવો — ઠેકુઆ (ઘઉંનો લોટ-ગોળ/ખાંડ-ઘી, બીબાથી, આંબાના લાકડા પર), કસાર (ચોખાના લોટ-ગોળના લાડુ), ચોખાના લાડુ; સૂપડું-દઉરા (વાંસની ટોપલી) શણગારવાં — શેરડી (5/7, પાંદડાં સાથે), શ્રીફળ (છોતરાં સાથે), ડાભ (લીલું નાળિયેર), લીંબુ (મોટું — ડાભ-લીંબુ), કેળાં (લૂમ), સફરજન-સંતરાં-જામફળ-સીતાફળ, શિંગોડા, હળદર-આદુના છોડ, મૂળા, સુથની, શેરડી-કેળાં-લીંબુ સાથે, દીવો, પાન-સોપારી, કંકુ-સિંદૂર, અરવા ચોખા, ધૂપ; નવાં પીળાં-લાલ વસ્ત્ર.
4. સંધ્યા-અર્ઘ્ય (છઠ — સૂર્યાસ્ત, ઉપર સમય): પરિવાર સૂપડાં-દઉરા માથે લઈને ગીતો ગાતાં ઘાટ (નદી/તળાવ/ઘરનો કૃત્રિમ કુંડ) પર; વ્રતી કમર સુધી જળમાં પશ્ચિમ તરફ મુખ રાખીને; આથમતા સૂર્યને દૂધ-જળથી અર્ઘ્ય (સૂપડું હાથમાં લઈને, પરિવારજનો વારાફરતી), «ૐ ઘૃણિ સૂર્યાય નમઃ»/છઠ-ગીતો («કેલવા કે પાત પર…», «કાઁચ હી બાઁસ કે બહઁગિયા»); દીવા પ્રગટાવીને ઘાટ પર રાત; વ્રતી નિર્જળા, કેટલાક આખી રાત ઘાટ પર (કોસી-ભરાઈ — માનતાવાળાની: શેરડીના માંડવામાં માટીના હાથી-કળશ-12/24 દીવા).
5. ઉષા-અર્ઘ્ય (સાતમ — સૂર્યોદય, ઉપર સમય): પરોઢે ફરી ઘાટ પર, પૂર્વ તરફ મુખ, ઊગતા સૂર્યને અર્ઘ્ય; પ્રસાદ વહેંચવો (ઠેકુઆ-ફળ — માગનાર કોઈ પણ હોય, «છઠનો પ્રસાદ» માગવો શુભ); ઘેર પાછા ફરીને છઠી મૈયાની પૂજા, વ્રતીનાં પારણાં — આદુ-ગોળ-જળ/ઠેકુઆથી, પછી ભોજન (સાદું — કદ્દૂ-ભાત અથવા ખીર); પરિવારને પ્રસાદ, પડોશ-ગામમાં.
6. ગરમીમાં સાવચેતી: ચૈત્રમાં તાપમાન 35°+ — 36 કલાક નિર્જળામાં ચક્કર/લૂનો ખતરો — વ્રતી છાંયડામાં રહે, બહુ નબળાઈ લાગે તો પાણી (દેવી ક્ષમા કરે છે — પ્રાણ પહેલાં); ઘાટ પર પાણીની ઊંડાઈ-લપસણી જગ્યા જુઓ; વૃદ્ધ વ્રતીની સાથે પરિવાર રહે.
7. માનતા: સંતાન/રોગ-મુક્તિ/લગ્નની માનતા પૂરી થાય ત્યારે ચૈતી કે કાર્તિકી છઠ; કોસી-ભરાઈ (શેરડીનો માંડવો, માટીનો હાથી, 12/24 દીવા — સંધ્યા-અર્ઘ્ય પછી ઘેર અને ઉષા-અર્ઘ્ય વખતે ઘાટ પર); દંડવત-યાત્રા (ઘરથી ઘાટ સુધી સાષ્ટાંગ દંડવત કરતાં — માનતાની રીત, તબિયત જોઈને).
8. ઘરે ઘાટ: નદી ન હોય તો આંગણામાં/ધાબે કૃત્રિમ કુંડ (પ્લાસ્ટિકનું ટબ/ખાડો), પશ્ચિમ-પૂર્વ ખુલ્લું હોય; સૂર્ય દેખાય — વાદળ હોય તો પણ સમયસર અર્ઘ્ય; વતનથી દૂર વસેલા પરિવારો (દિલ્હી-મુંબઈ-બેંગલુરુ) — છઠ-ઘાટ/યમુના/દરિયાકિનારો/સોસાયટી-કુંડ.

📿 ચૈતી છઠ (ચૈત્ર સુદ છઠ — સૂર્ય ષષ્ઠી) કેવી રીતે કરવી — વિગતવાર વિધિ, સામગ્રી checklist અને નિયમો →

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

સૂપડું-દઉરા, શેરડી, ઠેકુઆ-કસાર, ડાભ-લીંબુ, માટીનો ચૂલો — ચૈતી છઠની સૂચિ (કાર્તિક જેવી).

• વાંસનાં સૂપડાં (2-4), દઉરા/ડલિયા (ટોપલી), માટીનો ચૂલો, આંબાનું લાકડું, પિત્તળ/માટીનાં વાસણ, કેળનાં પાન
• શેરડી (5-7 પાંદડાં સાથે), શ્રીફળ (છોતરાં સાથે), ડાભ (લીલું નાળિયેર), મોટું લીંબુ (ડાભ-લીંબુ), કેળાં (લૂમ), સફરજન-સંતરાં-જામફળ-સીતાફળ-અનાનસ, શિંગોડા, મૂળા, સુથની, હળદર-આદુ (છોડ સાથે), શક્કરિયાં, પાન-સોપારી
• ઠેકુઆ: ઘઉંનો લોટ, ગોળ/ખાંડ, ઘી, વરિયાળી, કોપરું, બીબું; કસાર/લાડુ: ચોખાનો લોટ, ગોળ; ખરના: અરવા ચોખા, ગોળ, દૂધ, ઘઉંનો લોટ (રોટલી), ઘી
• નહાય-ખાય: અરવા ચોખા, ચણાની દાળ, કોળું/દૂધી, સિંધાલૂણ, ઘી
• પૂજા: સિંદૂર (લાંબું — નાક સુધી, વ્રતી માટે), કંકુ, હળદર, અરવા ચોખા, ધૂપ-દીવો (માટીનાં કોડિયાં, ઘી/સરસવનું તેલ), કપૂર, અગરબત્તી, ચંદન, ફૂલ (ગલગોટા-કમળ), નાડાછડી, પીળું-લાલ નવું વસ્ત્ર (સાડી/ધોતી)
• અર્ઘ્ય: પિત્તળ/તાંબાનો લોટો (દૂધ-જળ), સૂપડામાં પ્રસાદ-ફળ-દીવો; કોસી (માનતા): માટીનો હાથી, કળશ, 12/24 કોડિયાં, શેરડીનો માંડવો
• છઠ-ગીતો/કથા; ગરમી: છત્રી-છાંયડો, ORS (પારણાં પછી), પરિવાર માટે પાણી

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

રાજા પ્રિયવ્રત અને રાણી માલિની નિઃસંતાન હતાં; કશ્યપ ઋષિના યજ્ઞથી પુત્ર થયો, પણ મૃત જન્મ્યો; રાજા શોકમાં પ્રાણ ત્યાગવા ચાલ્યા, ત્યારે આકાશમાંથી દેવી ષષ્ઠી પ્રગટ થયાં — «હું બ્રહ્માની માનસ-પુત્રી ષષ્ઠી, સંતાનની રક્ષિકા; જે મારી પૂજા કરશે તેને સંતાન-સુખ» — દેવીએ બાળકને જીવતો કર્યો; રાજાએ ચૈત્ર/કાર્તિક સુદ છઠે છઠ-વ્રત શરૂ કર્યું — છઠી મૈયાની પૂજાનું મૂળ.

📖 ચૈતી છઠ (ચૈત્ર સુદ છઠ — સૂર્ય ષષ્ઠી) ની સંપૂર્ણ વ્રત-કથા વાંચો →

ઠેકુઆ, કસાર, રસિયાવ-ખીર, કદ્દૂ-ભાત, ફળ-શેરડી — છઠનો પ્રસાદ

છઠનો પ્રસાદ પૂરી શુદ્ધતાથી — માટીના ચૂલે/આંબાના લાકડા પર, પિત્તળ-માટીનાં વાસણમાં, નાહીને શુદ્ધ વસ્ત્રમાં; નહાય-ખાયમાં કદ્દૂ-ભાત, ખરનામાં ગોળ-ખીર-રોટલી, અર્ઘ્યમાં ઠેકુઆ-કસાર-ફળ-શેરડી; ઉનાળામાં ફળ (તરબૂચ-ટેટી-અનાનસ-શેરડી) વધારે; પારણાં આદુ-ગોળથી.

• નહાય-ખાય: અરવા ચોખાનો ભાત, ચણાની દાળ, કોળા/દૂધીનું શાક સિંધાલૂણ-ઘીમાં, નાની કાચી કેરી-ટિકોરા (ચૈત્ર)
• ખરના: રસિયાવ (ગોળ-ચોખા-દૂધની ખીર — માટીના ચૂલે), ઘી-રોટલી, કેળું; વ્રતી એકાંતમાં, પછી બધાંને
• ઠેકુઆ (ખજૂરિયા): ઘઉંનો લોટ + ગોળનું પાણી/ખાંડ + ઘી + વરિયાળી-કોપરું — બીબામાં દબાવીને ઘીમાં તળેલું; કસાર: ચોખાનો લોટ + ગોળના લાડુ; ચોખાના લાડુ
• સૂપડાનાં ફળ: કેળાં, સફરજન, સંતરાં, જામફળ, સીતાફળ, અનાનસ, તરબૂચ-ટેટી (ચૈત્ર), શ્રીફળ, ડાભ, ડાભ-લીંબુ, શેરડી, શિંગોડા, મૂળા, સુથની, શક્કરિયાં, આદુ-હળદર
• પારણાં (ઉષા-અર્ઘ્ય પછી): આદુ-ગોળ-જળ, ઠેકુઆ, ફળ; પછી કદ્દૂ-ભાત/ખીર — સાદું; ગરમીમાં લીંબુ-પાણી-ORS
• નેપાળ-તરાઈ: એ જ ઠેકુઆ-ભુસવા (ચોખા-ગોળ), સેલ-રોટી (કેટલાંક ઘરોમાં); ઝારખંડ: ઠેકુઆ-કસાર, અરસા

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

પટનાના ઘાટ, મુંગેરનાં સીતા-ચરણ, દેવનું સૂર્ય-મંદિર, જનકપુરની છઠ, દિલ્હીની યમુના — ચૈત્રમાં નાની, પણ એ જ શ્રદ્ધા.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો🖼 તિથિ-card શેર કરો🎉 શુભેચ્છા-card

આ પણ વાંચો: કાર્તિક છઠ પૂજા (સંપૂર્ણ વિગતો) · ચૈત્ર નવરાત્રિ (આ દિવસોમાં) · રામ નવમી (3 દિવસ પછી) · રથ સપ્તમી (સૂર્ય-સપ્તમી)

⚠️ આ વિવરણ બિહાર-ઝારખંડ-પૂર્વાંચલ-નેપાળની પારંપરિક છઠ-રીત પર આધારિત છે; તમારા કુળ-પરિવાર અને ઘાટની રીત સર્વોપરી છે. ચૈત્રની ગરમીમાં નિર્જળા ઉપવાસ તબિયત જોઈને જ — ગર્ભવતી, હૃદય-રોગી, મધુપ્રમેહના દર્દી ન રાખે; સૂર્યાસ્ત-સૂર્યોદય તમારા શહેરના પંચાંગ મુજબ.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર