🌾 હલ ષષ્ઠી (લલહી છઠ / હલછઠ) 2027
શ્રાવણ વદ છઠ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ છઠ) — જન્માષ્ટમીના બે દિવસ પહેલાં, બલરામ-જયંતી: પુત્રવતી માતાઓનું વ્રત — હળથી ખેડેલું અનાજ વર્જ્ય, પસહી (તિન્ની)ના ચોખા, મહુડો, ભેંસનાં દૂધ-દહીં; બોરડી-પલાશ-કુશની «છઠ માતા»; સંતાનના દીર્ઘાયુ અને સુખ માટે; તિથિ, વિધિ, કથા અને રીત.
**હલ ષષ્ઠી** (લલહી છઠ, હલછઠ, હરછઠ, બલદેવ છઠ) શ્રાવણ વદ છઠે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ છઠ) — કૃષ્ણ-જન્માષ્ટમીના બરાબર બે દિવસ પહેલાં — ઊજવાય છે. આ ભગવાન કૃષ્ણના મોટા ભાઈ **બલરામ**ની જયંતી છે, જેમનું શસ્ત્ર હળ છે; તેથી આ દિવસે હળથી ખેડેલું કોઈ અનાજ કે ફળ ખવાતું નથી — માત્ર ખેડ્યા વિના આપમેળે ઊગેલા «પસહી/તિન્ની»ના ચોખા, મહુડો, અને ગાયને બદલે ભેંસનાં દૂધ-દહીં-ઘી. ઉત્તર પ્રદેશ (પૂર્વાંચલ-અવધ-બુંદેલખંડ), બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢની પુત્રવતી માતાઓ દીકરાના લાંબા આયુષ્ય, સુખ-સમૃદ્ધિ અને રક્ષા માટે આ વ્રત રાખે છે.
વ્રતમાં જંગલી બોરડી (ઝરબેરી), પલાશ (ખાખરો) અને કુશની ડાળીઓથી આંગણામાં «છઠ માતા»/હરછઠ બનાવી (કે તળાવનું પ્રતીક બનાવી) સાત ધાન, મહુડો, કુશ, પસહી ચોખા-દહીં ધરવામાં આવે છે અને સાત કથાઓ સાંભળવામાં આવે છે. ઉપર આ વર્ષની તિથિ-મુહૂર્ત; નીચે વિધિ, સામગ્રી, કથા (ગાયના દૂધની ભૂલ), ભોગ, પ્રદેશોની રીત અને પ્રશ્નો.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
બલરામ-જયંતી: શેષાવતાર બલરામ (હલધર, સંકર્ષણ)નો જન્મ શ્રાવણ વદ છઠે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ છઠ) — હળ અને મૂશળ તેમનાં શસ્ત્ર, ખેતીના દેવ; તેથી આ દિવસે હળથી ખેડેલી જમીનની ઉપજ (ઘઉં-ચોખા-દાળ-શાક) વર્જ્ય અને જમીનમાં હળ ન ચલાવવાની રીત.
સંતાન-રક્ષાનું સ્ત્રી-વ્રત: પુત્રવતી માતાઓ (ઘણાં ઘરોમાં દીકરા-દીકરી બંને માટે) આખો દિવસ નિરાહાર/ફળાહાર — માત્ર પસહી ચોખા અને ભેંસનું દૂધ; માન્યતા — છઠ માતા (ષષ્ઠી દેવી, બાળકોનાં રક્ષક) સંતાનને દીર્ઘાયુ, નિરોગી અને સુખી રાખે છે; જિઉતિયા (ભાદરવા વદ આઠમ; પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં આસો વદ આઠમ)ના એક મહિના પહેલાંનું આ પહેલું સંતાન-વ્રત.
ષષ્ઠી દેવી: સ્કંદનાં ધર્મપત્ની દેવસેના, બાળકોનાં રક્ષક — છઠ્ઠી (જન્મનો છઠ્ઠો દિવસ), છઠ (કારતક), લલહી છઠ — બધાંનાં અધિષ્ઠાત્રી; બોર-પલાશ-કુશની ડાળીઓ તેમનું પ્રતીક.
ભેંસનું દૂધ કેમ: કથામાં ગાયના દૂધની ભૂલથી વાછરડાનું દુઃખ — તેથી ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘીને બદલે ભેંસનાં; અને હળને બદલે કોદાળીથી ઉગાડેલી/જંગલી ઉપજ — પ્રકૃતિ અને પશુ-રક્ષાનો લોક-સંદેશ.
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
હલ ષષ્ઠીની ઘરેલુ વિધિ — સવારે મહુડાનું દાતણ, પૂજા બપોરે/અપરાહ્ને (છઠ માતા), સાંજે કથા અને ફળાહાર; સામગ્રી આગલા દિવસે ભેગી કરી લો (ખેડ્યા વિનાનું અનાજ).
- સવારે: સ્નાન, મહુડાની ડાળીનું દાતણ (લોક-રીત), નવાં/સ્વચ્છ કપડાં; આખો દિવસ હળથી ખેડેલું અનાજ-ફળ નહીં — કેટલીક માતાઓ નિર્જળા/નિરાહાર, મોટા ભાગે પસહી ચોખા અને ભેંસના દહીંનું એક ટાણું ભોજન.
- છઠ માતાનું પ્રતીક: આંગણું/પૂજાની જગ્યા લીંપીને નાનો ખાડો/તળાવનું ચિત્ર (કેટલાંક ઘરોમાં) બનાવો; તેમાં બોરડી, પલાશ અને કુશની ડાળીઓ (ત્રણેયની એક ઝાડી બાંધીને) ઊભી કરો — આ જ «હરછઠ»; અથવા દીવાલ પર છઠ માતાનું ચિત્ર-આલેખન.
- સંકલ્પ: «હું (નામ) મારા પુત્ર/સંતાન (નામ)ના દીર્ઘાયુ, સુખ અને રક્ષા માટે હલ ષષ્ઠીનું વ્રત રાખું છું» — જળ મૂકો.
- પૂજન: હળદર-રોલી-અક્ષત, કાચો સૂતર (ડાળીઓ પર વીંટો), સાત ધાન (જવ-ચણા-ઘઉં-ડાંગર-મકાઈ-મગ-અડદ — કેટલાંક ઘરોમાં 7 જાતનાં શેકેલાં ધાન «સતનાજા»), મહુડાનાં ફૂલ-ફળ, પસહી (તિન્ની) ચોખા, ભેંસનાં દહીં-ઘી, ડાંગરની ધાણી, બોર, હળનું ચિત્ર/બલરામની મૂર્તિ; સૌભાગ્ય-સામગ્રી (બંગડી-સિંદૂર) છઠ માતાને; ઘીનો દીવો, ધૂપ.
- બલરામ-પૂજા: હળ-મૂશળનું ચિત્ર કે બલરામજીની મૂર્તિ/છબીને હળદર-ચંદન, નીલું વસ્ત્ર (બલરામ નીલાંબર), મહુડો-પસહી ચોખા-દહીંનો ભોગ; «ૐ બલભદ્રાય નમઃ» / «ૐ સંકર્ષણાય નમઃ».
- કથા: હલ ષષ્ઠીની સાત કથાઓ (અથવા મુખ્ય કથા — ગોવાલણ/ગાયના દૂધની) સાંભળવી; કથામાં દરેક વખતે «હર છઠ માતા»નું સ્મરણ; કથા પછી સાત ધાન-મહુડો-ધાણી પ્રસાદ તરીકે વહેંચવાં.
- માતાની રીત: માતાઓ છઠ માતાની ડાળીઓ પર વીંટેલો સૂતર/બાળકના નામની ગાંઠ બાંધે, પૂજા પછી બાળકોની પીઠ પર હળદર-દહીંથી છઠ માતાનો હાથ (આશીર્વાદ) ફેરવે, પસહી-દહીંનું તિલક કરે; બાળકોને નવાં કપડાં/મીઠાઈ.
- ફળાહાર/ભોજન: સાંજે (કે પૂજા પછી) પસહી ચોખા, ભેંસનાં દહીં-દૂધ-ઘી, મહુડો, કોદાળીથી ઉગાડેલું શાક (કંદ), ફળ; બીજે દિવસે પારણાંમાં સામાન્ય ભોજન; ડાળીઓ પાણીમાં પધરાવવી/પીપળા નીચે મૂકવી.
📿 કેવી રીતે કરવું (હિન્દી/હિન્દી)-વિગતવાર પદ્ધતિઓ, સામગ્રીની ચેકલિસ્ટ અને નિયમો
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
પસહી ચોખા, મહુડો, ભેંસનું દહીં, બોરડી-પલાશ-કુશ, સાત ધાન — હલ ષષ્ઠીની અનોખી યાદી (આગલા દિવસે ભેગી કરો).
- જંગલી બોરડી (ઝરબેરી), પલાશ (ખાખરો) અને કુશની ડાળીઓ — એક ઝાડીમાં બાંધવા કાચો સૂતર; છઠ માતાનું ચિત્ર (હોય તો)
- પસહી/તિન્ની (જંગલી, ખેડ્યા વિનાના) ચોખા — કરિયાણા/મંડીમાં «પસહી ચાવલ» નામે; મહુડાનાં સૂકાં ફૂલ અને ફળ
- ભેંસનાં દૂધ, દહીં, ઘી (ગાયનાં નહીં — વ્રતનો નિયમ); ડાંગરની ધાણી, બોર, સાત ધાન (જવ-ચણા-ઘઉં-ડાંગર-મકાઈ-મગ-અડદ)
- હળદર, રોલી, અક્ષત, ચંદન, નાડાછડી, પાન-સોપારી, સૌભાગ્ય-સામગ્રી (બંગડી-સિંદૂર-ચાંદલો — છઠ માતાને), ઘીનો દીવો, ધૂપ, કપૂર
- હળ-મૂશળનું ચિત્ર કે બલરામજીની મૂર્તિ/છબી, નીલું વસ્ત્ર; કળશ (જળ)
- કથા-પુસ્તિકા (હલ ષષ્ઠી/હરછઠની સાત કથાઓ); બાળકો માટે નવાં કપડાં/મીઠાઈ
- ભોજન: પસહી ચોખા, ભેંસનું દહીં, કંદમૂળ (કોદાળીથી ખોદેલાં), ફળ, મહુડાના લાડુ; સિંધવ મીઠું
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
હલ ષષ્ઠીની મુખ્ય કથા: એક ગોવાલણ સગર્ભા હતી; પ્રસૂતિની પીડામાં પણ તે દૂધ-દહીં વેચવા નીકળી — રસ્તામાં બોરડીની ઝાડી નીચે તેણે દીકરાને જન્મ આપ્યો અને તેને ત્યાં જ મૂકીને વેચવા ચાલી ગઈ. તે દિવસે હલ ષષ્ઠી હતી — ગામની સ્ત્રીઓને વ્રત માટે ભેંસનાં દૂધ-દહીં જોઈતાં હતાં; ગોવાલણે લાલચમાં ગાયનાં દૂધ-દહીંને ભેંસનાં કહીને વેચી દીધાં અને વ્રતધારી સ્ત્રીઓનું વ્રત ભંગ કરાવ્યું. આ બાજુ ખેતરમાં ખેડૂત હળ ચલાવતો હતો — તેનો બળદ ભડક્યો, હળની કોશ ઝાડી નીચે સૂતેલા બાળકને વાગી અને તે મરી ગયું.
📖 પવિત્ર ભારતની સંપૂર્ણ વ્રત કથા વાંચો (હિન્દી/હિન્દી)
પસહી ચોખા, ભેંસનાં દહીં-ઘી, મહુડો, ધાણી-બોર; હળથી ખેડેલું અનાજ વર્જ્ય
હલ ષષ્ઠીનું ભોજન જ તેની ઓળખ છે — ખેડ્યા વિના ઊગેલા પસહી (તિન્ની) ચોખા, ભેંસનાં દૂધ-દહીં-ઘી, મહુડો, કોદાળીથી ખોદેલાં કંદમૂળ, ફળ; ઘઉં-ચોખા-દાળ-શાક (હળથી ખેડેલાં) અને ગાયના દૂધની ચીજો વર્જ્ય; ભોગમાં સાત ધાન, ધાણી, બોર, મહુડો છઠ માતા અને બલરામજીને.
- ભોગ: પસહી ચોખા (ભેંસના દહીં કે ભેંસના ઘી સાથે), મહુડાનાં ફૂલ/લાડુ, ધાણી, બોર, સાત ધાન (શેકેલાં), ભેંસના દૂધની ખીર (કેટલાંક ઘરોમાં), ફળ
- વ્રતીનું ભોજન: પસહી ચોખા-ભેંસનું દહીં, મહુડો, કંદ (રતાળુ-શક્કરિયાં — કોદાળીથી ખોદેલાં), કેળાં-સફરજન-નાસપાતી, ભેંસનું દૂધ; સિંધવ મીઠું
- પરિવારનું ભોજન: સામાન્ય, પણ ઘણાં ઘરો તે દિવસે ગાયનું દૂધ અને હળથી ખેડેલું અનાજ આખા ઘરમાં ટાળે છે (કુળ-રીત)
- બાળકોને: પસહી-દહીંનું તિલક, મહુડાના લાડુ, નવાં કપડાં, મીઠાઈ; પ્રસાદનાં ધાન આખા ઘરમાં
- વર્જ્ય: ઘઉં-ચોખા (ખેડેલા)-દાળ-શાક, ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી, હળ ચલાવવું/ખેતરમાં કામ (લોક-નિયમ), બોર-ડાળીને પગ અડાડવો
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
પૂર્વાંચલ-અવધની «લલહી છઠ», બુંદેલખંડ-મ.પ્ર.ની «હલછઠ/હરછઠ», બિહારની «લલહી/લલ્હા છઠ», છત્તીસગઢની «કમરછઠ», ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રની «રાંધણ છઠ/બલરામ જયંતી» — એક તિથિ, અનેક રૂપ.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- આગલા દિવસે પસહી ચોખા, મહુડો, ભેંસનું દહીં, બોરડી-પલાશ-કુશ ભેગાં કરી લો; સવારે મહુડાનું દાતણ
- છઠ માતા (ડાળીઓ) અને બલરામ (હળ)ની પૂજા, સાત ધાન-ધાણી-બોર-મહુડાનો ભોગ, સાત કથાઓ, બાળકોને હળદર-દહીંના આશીર્વાદ
- આખો દિવસ હળથી ખેડેલું અનાજ કે ગાયના દૂધની ચીજ નહીં — માત્ર પસહી-ભેંસનું દહીં-મહુડો-કંદ-ફળ
- તે દિવસે ખેતરમાં હળ/ખોદકામ નહીં (ખેડૂત-પરિવાર); ગાય-બળદને આરામ અને ચારો
- બીમાર/સગર્ભા માતાઓ: વ્રતને બદલે પૂજા-કથા, બાળકોને તિલક; એક ટાણું ફળાહાર પૂરતો
❌ શું ન કરવું
- ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી (કથાનો નિયમ), હળથી ખેડેલું કોઈ અનાજ-ફળ-શાક; ખેડેલા ખેતરની ઉપજનો ભોગ
- ગાયના દૂધને ભેંસનું કહીને આપવું/લેવું — કથાનું પાપ; જૂઠ-છળ (વ્રતનો આત્મા સત્ય)
- બોર-પલાશ-કુશની ડાળીને પગ અડાડવો, પૂજા પછી કચરામાં ફેંકવી — પાણીમાં/પીપળા નીચે મૂકો
- બાળકો પર વ્રતનું દબાણ; પસહી ન મળે તો વ્રત છોડી દેવું — ફળ-દૂધ (ભેંસનું)થી પણ ચાલે
- હલ ષષ્ઠીને જન્માષ્ટમી સાથે ભેળવી દેવી — આ બે દિવસ પહેલાં, બલરામનો જન્મદિવસ છે
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
હલ ષષ્ઠી 2027માં ક્યારે છે?
શ્રાવણ વદ છઠ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ છઠ) — ઉપર તિથિ અને મુહૂર્ત (દિલ્હી); જન્માષ્ટમીના બે દિવસ પહેલાં; તિથિનો ગાળો ઉપર, પૂજા બપોરે-અપરાહ્ને, કથા સાંજે.
હલ ષષ્ઠીમાં શું ખવાય અને શું નહીં?
ખવાય — પસહી/તિન્ની ચોખા (ખેડ્યા વિનાના), ભેંસનાં દૂધ-દહીં-ઘી, મહુડો, કોદાળીથી ખોદેલા કંદ, ફળ, ધાણી-બોર; ન ખવાય — હળથી ખેડેલાં ઘઉં-ચોખા-દાળ-શાક અને ગાયનાં દૂધ-દહીં-ઘી.
પસહી ચોખા શું છે, ક્યાં મળે?
જંગલી/આપમેળે ઊગતી ડાંગર (તિન્ની, પસહર, દેવધાન) — હળ ચલાવ્યા વિના તળાવને કાંઠે ઊગે છે; મંડી/કરિયાણામાં «પસહી ચાવલ» નામે હલ ષષ્ઠી પહેલાં મળે છે; ન મળે તો ફળ અને ભેંસના દૂધથી વ્રત.
ભેંસનું જ દૂધ કેમ?
કથામાં ગોવાલણે ગાયનું દૂધ ભેંસનું કહીને વેચ્યું અને દીકરો ગુમાવ્યો — તેથી ગાયનું દૂધ વર્જ્ય, ભેંસનું માન્ય; કેટલાક લોક-મત પ્રમાણે ગાય બલરામ-કૃષ્ણને પ્રિય છે, તે દિવસે તેનું દૂધ વાછરડા માટે છોડાય છે.
વ્રત કોના માટે — દીકરા કે દીકરી?
પરંપરામાં પુત્રવતી માતાઓ દીકરા માટે રાખતી; હવે મોટા ભાગનાં ઘરોમાં બધાં સંતાનો (દીકરા-દીકરી) માટે રાખે છે — કથા-નિયમ એ જ.
છઠ માતાની ઝાડી કેવી રીતે બનાવવી, પછી શું કરવું?
બોરડી-પલાશ-કુશની ડાળીઓ સૂતરથી બાંધી લીંપેલી જમીન/ખાડામાં ઊભી કરો, સૂતર વીંટો, સાત ધાન-મહુડો-ધાણી ધરો; બીજે દિવસે પાણીમાં પધરાવો કે પીપળા/તુલસી પાસે મૂકો — પગ ન અડે.
હલ ષષ્ઠી અને જિઉતિયા/છઠ પૂજામાં શો ફેર?
ત્રણેય સંતાન/ષષ્ઠી દેવી સાથે જોડાયેલાં — હલ ષષ્ઠી શ્રાવણ વદ 6 (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ છઠ; બલરામ, પસહી-ભેંસનું દહીં), જિઉતિયા ભાદરવા વદ 8 (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં આસો વદ આઠમ; નિર્જળા, જીમૂતવાહન-કથા), છઠ પૂજા કારતક સુદ 6 (સૂર્યને અર્ઘ્ય); જુદાં જુદાં પાનાં.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
આ પણ વાંચો: કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી (બે દિવસ પછી) · જીવંત પુત્રી (જિઉટિયા) · છઠ પૂજા · કાઝરી તીજ · શીતલા સાતમા/રસોઈ છઠ
⚠️ આ વિગત પરંપરાગત વિધિ અને લોક-માન્યતા (હલ ષષ્ઠી-કથા) પર આધારિત છે; આપના કુળ-પરિવાર અને પ્રદેશની રીત સર્વોપરી છે. તિથિ દિલ્હી (IST)ની ઉદયા તિથિ પ્રમાણે; તબિયત સારી ન હોય તો નિરાહાર ન રહેવું.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર