🌾 કજરી તીજ (બડી તીજ / સાતુડી તીજ) 2027
શ્રાવણ વદ ત્રીજ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ ત્રીજ; રક્ષાબંધનના 3 દિવસ પછી) — સૌભાગ્યવતીઓનું વ્રત, નીમડી માતા અને ચંદ્રની પૂજા, સત્તુ (સાતુ)ના પિંડા, ચંદ્રોદય પછી અર્ઘ્ય અને પારણાં; કજરી-ગીતો, હીંચકા; રાજસ્થાનના બૂંદીનો મેળો.
કજરી તીજ શ્રાવણ વદ ત્રીજે (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ ત્રીજ) આવે છે — રક્ષાબંધનના ત્રણ દિવસ પછી અને જન્માષ્ટમીના પાંચ દિવસ પહેલાં; ત્રણેય તીજમાં આ «બડી તીજ» કહેવાય છે (હરિયાળી તીજ «છોટી તીજ», પછી હરતાલિકા). રાજસ્થાનમાં એને સાતુડી તીજ કહે છે — સત્તુ (સાતુ)ના પિંડા બનાવી ચંદ્રોદય પછી અર્ઘ્ય આપીને વ્રત છોડે છે; ઉત્તર-મધ્ય ભારતમાં કજરી (કજલી) — વાદળોના કાજળ જેવા ઘેરા રંગ અને કજરી-ગીતો (મિર્ઝાપુર-બનારસની કજરી)નું પર્વ.
સૌભાગ્યવતીઓ પતિના દીર્ઘાયુષ્ય અને અખંડ સૌભાગ્ય માટે, અને કુંવારી કન્યાઓ મનગમતા વર માટે નિર્જળા કે ફળાહારી વ્રત રાખે છે; તળાવને કાંઠે નીમડી માતા (લીમડાની ડાળી)ની પૂજા, દીવાની જ્યોતમાં ચંદ્ર-લીમડો-સત્તુનું પ્રતિબિંબ જોવું, રાતે ચંદ્રને અર્ઘ્ય — પછી સત્તુથી પારણાં. નીચે આ વર્ષની તિથિ અને ચંદ્રોદય, વિધિ, સામગ્રી, કથા, સત્તુ-પિંડા બનાવવાની રીત અને જુદા જુદા પ્રદેશોની રીત આપી છે.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
શિવ-પાર્વતીનું વ્રત: ત્રણેય તીજ પાર્વતીના તપ અને શિવ-પ્રાપ્તિની છે — હરિયાળી તીજ મિલનની, અને કજરી તીજે (શ્રાવણ વદ; પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ) પાર્વતીના 108 જન્મોનું તપ પૂરું થયું અને શિવે વરદાન આપ્યું (લોક-માન્યતા); તેથી સૌભાગ્ય-રક્ષા અને મનગમતા વરનું વ્રત; વ્રત ચંદ્ર-દર્શન અને અર્ઘ્યથી છૂટે છે — કરવા ચોથની જેમ, એટલે ચંદ્રોદયનો સમય ઉપર આપ્યો છે.
જવ-ચણા-ઘઉંના સત્તુનો પિંડો — ઘી-ખાંડથી બનાવી પૂજામાં ધરવો, પછી પતિ કે વડીલના હાથે પારણાં; રાજસ્થાનમાં «સાતુડી»; ખેતીના ચક્ર સાથે જોડાયેલું — નવા પાકના જવ-ચણાની યાદ, વાદળો (કજરા)ની કામના — શ્રાવણ-ભાદરવાની ખેતી માટે વરસાદનાં ગીત.
જૂના સમયમાં તીજ પર પિયરથી સાસરે «સિંજારા» (કજરી-સિંજારા) આવતો — મહેંદી, લહેરિયું, ઘેવર, બંગડીઓ; બૂંદી (રાજસ્થાન)નો કજલી તીજનો મેળો (તીજ-માતાની સવારી) પ્રખ્યાત છે; ઉત્તર પ્રદેશ-બિહારમાં કજરીના મેળા, હીંચકા, કજરી-ગાયનની હરીફાઈ; મધ્ય પ્રદેશ-છત્તીસગઢમાં «કજલિયાં/ભુજરિયા» — રક્ષાબંધન-કજરી પર જવના જવારાની આપ-લે.
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
આ ઘરેલુ વિધિ છે — સવારે સંકલ્પ, સાંજે નીમડી માતા અને સત્તુ-પિંડાની પૂજા, ચંદ્રને અર્ઘ્ય, પારણાં.
- સવારે સ્નાન, લહેરિયું કે લીલી-લાલ સાડી, સોળે શણગાર, મહેંદી (આગલા દિવસે સિંજારો); સંકલ્પ — «પતિના દીર્ઘાયુષ્ય/અખંડ સૌભાગ્ય માટે કજરી તીજનું નિર્જળા (કે ફળાહારી) વ્રત, ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપ્યા પછી પારણાં».
- સત્તુ-પિંડો: જવ/ચણા/ઘઉંના સત્તુમાં ઘી અને દળેલી ખાંડ (કે ગોળ) ભેળવી ગોળ પિંડા (લાડુ) વાળવા — પૂજા માટે 1 મોટો અને ઘરના સભ્યો માટે બીજા; કેટલાંક ઘરોમાં સત્તુની «કચોરી/પરાઠા» પણ.
- સાંજે (પ્રદોષકાળે): તળાવે કે ઘરના આંગણામાં માટીની નાની વાવ/તળાવડી બનાવવી, તેને કાંઠે લીમડાની ડાળી (નીમડી માતા) રોપવી, કાચું દૂધ-પાણી, ચૂંદડી; નીમડી માતાને રોલી-મહેંદી-કાજળ-નાડાછડી-બંગડી, માલપુઆ/સત્તુ-પિંડો, કંકુ; દીવો પ્રગટાવી તેની જ્યોતમાં (કે દૂધ-પાણીની તળાવડીમાં) નીમડી માતા, ચંદ્ર અને સત્તુનું પ્રતિબિંબ જોવું — આ જ મુખ્ય રીત.
- કથા (નીચે — શાહુકારની પુત્રવધૂ/બ્રાહ્મણી) સાંભળવી, કજરી-ગીતો ગાવાં, હીંચકે ઝૂલવું; સાસુ/જેઠાણીને બાયનું (સત્તુ-પિંડો, ફળ, રૂપિયા, સૌભાગ્ય-સામગ્રી) આપી પગે લાગવું.
- ચંદ્રોદય થાય (સમય ઉપર) ત્યારે અર્ઘ્ય: ચંદ્રને જળ-દૂધ, રોલી-અક્ષત, સત્તુ-પિંડાનો ભોગ; ચાળણીમાંથી ચંદ્ર અને પતિને જોવા (કેટલાંક ઘરોમાં); અર્ઘ્ય પછી પતિના હાથે પાણી અને સત્તુ લઈ પારણાં — પહેલાં સત્તુ, પછી ભોજન (પૂરી-શીરો-શાક).
- કુંવારી કન્યાઓ: નીમડી માતા અને ચંદ્રની પૂજા એ જ, મનગમતા વરની કામના; વ્રત ફળાહારી.
- બીજે દિવસે: લીમડાની ડાળી અને ચૂંદડી માનપૂર્વક પાણીમાં કે ઝાડના મૂળમાં પધરાવવી; સત્તુ-પિંડાનો પ્રસાદ વહેંચવો; વહુના પિયરથી આવેલા સિંજારાની આપ-લે.
- વાદળને લીધે ચંદ્ર ન દેખાય તો: ચંદ્રોદયના સમય (ઉપર) પછી ચંદ્રની દિશામાં અર્ઘ્ય / પૂજાની થાળીમાં દર્પણ કે પાણીમાં પ્રતિબિંબ — પછી પારણાં.
📿 કેવી રીતે કરવું-વિગતવાર પદ્ધતિ, સામગ્રીની ચેકલિસ્ટ અને નિયમો
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
સત્તુ, ઘી-ખાંડ, લીમડાની ડાળી, ચૂંદડી, દીવો, અર્ઘ્યનો લોટો — કજરી તીજની યાદી.
- સત્તુ (જવ/ચણા/ઘઉં — 250-500 ગ્રામ), ઘી, દળેલી ખાંડ/બૂરું/ગોળ, એલચી — પિંડા માટે
- લીમડાની લીલી ડાળી (નીમડી માતા), માટીની કે થાળીમાં બનાવેલી વાવ-તળાવડી, કાચું દૂધ, પાણી, કાચા ચોખા
- ચૂંદડી (લાલ/લીલી), રોલી, મહેંદી, કાજળ, નાડાછડી, બંગડી, ચાંદલો, સિંદૂર, સૌભાગ્ય-સામગ્રી (બાયના માટે)
- દીવો (ઘીનો), ઘી, અગરબત્તી, કપૂર, ફૂલ, કંકુ, હળદર, અક્ષત
- માલપુઆ/ખીર, કેળાં-સફરજન-જામફળ, મીઠાઈ (ઘેવર — રાજસ્થાન), ગોળ-ચણા
- અર્ઘ્ય માટે તાંબાનો લોટો, ચાળણી, તીજ-કથાની ચોપડી, કજરી-ગીતો
- લહેરિયું/લીલી સાડી, સોળે શણગાર; સાસુ/જેઠાણી માટે બાયનું (સત્તુ-પિંડો, રૂપિયા, ફળ)
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
એક ગરીબ બ્રાહ્મણની પત્નીએ કજરી તીજનું વ્રત લીધું અને પતિ પાસે સત્તુ માગ્યું; બ્રાહ્મણ પાસે કશું નહોતું, એટલે તે રાતે શાહુકારની દુકાનમાંથી સત્તુ માટે ચણા-જવ-ઘી-ખાંડ લઈ સત્તુ દળવા બેઠો — અવાજથી શાહુકાર જાગી ગયો અને ચોર સમજીને તેને પકડ્યો. બ્રાહ્મણે કહ્યું «હું ચોર નથી, પત્નીના વ્રત માટે ફક્ત સવા શેર સત્તુ લીધું છે, બીજું કશું નહીં»; ઝડતીમાં વાત સાચી નીકળી; એ જ વખતે ચંદ્ર ઊગ્યો — શાહુકારે કહ્યું «આજથી તારી પત્ની મારી ધરમની બહેન», અને તેમને સત્તુ, ઘરેણાં, રૂપિયા, લહેરિયું આપી ઘેર વળાવ્યા. બ્રાહ્મણીએ ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપી વ્રત છોડ્યું — ઘર ધન-ધાન્યથી ભરાઈ ગયું.
📖 જ્યોર્જિયા () ની સંપૂર્ણ વ્રત કથા વાંચોઃ
સત્તુના પિંડા, માલપુઆ, ઘેવર, કજરીનું ભોજન
સત્તુ-પિંડો કજરી તીજની ઓળખ છે — પૂજા અને પારણાં બંનેમાં; સાથે માલપુઆ (નીમડી માતાને), ઘેવર-ફીણી (રાજસ્થાનનો સિંજારો), પારણાંમાં પૂરી-શીરો-ખીર.
- સત્તુ-પિંડો: 2 કપ જવ/ચણાનું સત્તુ + ½ કપ ઓગાળેલું ઘી + ¾ કપ દળેલી ખાંડ/ગોળ + એલચી — મસળીને ગોળ પિંડા; પૂજાનો મોટો પિંડો પતિના હાથે ખાઈને પારણાં
- માલપુઆ (નીમડી માતાનો ભોગ), ખીર, ગોળ-ચણા, ફળ (કેળાં-જામફળ-સફરજન)
- રાજસ્થાન: ઘેવર-ફીણી (સિંજારામાં), સાતુડીના લાડુ, માવા-કચોરી (બૂંદી); પારણાંમાં દાળ-બાટી-ચૂરમું
- ઉત્તર પ્રદેશ-બિહાર: સત્તુના પરાઠા/કચોરી (બીજે દિવસે), ખીર-પૂરી, ઘૂઘરા (કજરીનાં ગીતો સાથે)
- મધ્ય પ્રદેશ-છત્તીસગઢ (કજલિયાં/ભુજરિયા): જવારાની આપ-લે, ગોળ-ચણા, ખીર
- વ્રતના દિવસે નિર્જળા (શક્તિ પ્રમાણે) કે ફળાહાર — દૂધ-ફળ-મખાણા; સગર્ભા/બીમાર બહેનો ફળાહાર કરે
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
રાજસ્થાનની સાતુડી અને બૂંદીની તીજ-માતા, યુપી-બિહારનાં કજરી-ગીતો, મ.પ્ર.ની કજલિયાં — બડી તીજની રીતો.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- ચંદ્રોદય (સમય ઉપર) પછી અર્ઘ્ય આપીને જ પારણાં; પહેલાં સત્તુ-પિંડો પતિ/વડીલના હાથે
- નીમડી માતાની પૂજા — દીવાની જ્યોતમાં કે દૂધ-પાણીમાં પ્રતિબિંબ જુઓ; કથા સાંભળો
- સાસુ/જેઠાણીને બાયનું આપી પગે લાગો; પિયરનો સિંજારો (મહેંદી-લહેરિયું) માનપૂર્વક સ્વીકારો
- સત્તુ ઘેર જ ચોખ્ખા ઘી-ખાંડથી બનાવો; સગર્ભા/બીમાર બહેનો ફળાહારી વ્રત રાખે
- કજરી-ગીતો, હીંચકા, પરિવારનું મિલન — તહેવારનો આનંદ
❌ શું ન કરવું
- ચંદ્ર જોયા વિના વ્રત ન છોડવું (વાદળ હોય તો ચંદ્રોદયના સમય પછી એ દિશામાં અર્ઘ્ય)
- નિર્જળા પરાણે નહીં — નબળાઈ/ચક્કર આવે તો પાણી-ફળ લો, વ્રતનું ફળ ઓછું થતું નથી
- લીમડાની ડાળી કાપીને ઝાડને નુકસાન નહીં — નાની ડાળી, પૂજા પછી પાણીમાં/મૂળમાં
- વ્રતના દિવસે કંકાસ, કાળાં કપડાં, દિવસે ઊંઘવું; સિંજારામાં દેખાડો અને હરીફાઈ
- સત્તુ-પિંડામાં બહુ ઘી-ખાંડ — પતિ/વડીલને ડાયાબિટીસ હોય તો ગોળ/ઓછી ખાંડ
🌿 તીજ તહેવારો
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કજરી તીજ 2027માં ક્યારે છે અને ચંદ્ર ક્યારે ઊગશે?
ઉપર આ વર્ષની શ્રાવણ વદ ત્રીજ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ ત્રીજ)ની તિથિ અને ચંદ્રોદયનો સમય (દિલ્હી) આપ્યો છે — વદ ત્રીજનો ચંદ્ર રાતે આશરે 8-9 વાગ્યે ઊગે છે; આપના શહેરમાં ±15-20 મિનિટનો ફેર પડે, પંચાંગમાં મેળવી લો.
કજરી તીજ અને હરિયાળી તીજમાં શો ફેર?
હરિયાળી તીજ શ્રાવણ સુદ ત્રીજ (છોટી તીજ — હીંચકા, લીલાં વસ્ત્ર, પાર્વતી-શિવનું મિલન); કજરી/બડી તીજ શ્રાવણ વદ ત્રીજ (પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં ભાદરવા વદ ત્રીજ; 15 દિવસ પછી — સત્તુ, નીમડી માતા, ચંદ્રને અર્ઘ્ય); હરતાલિકા ભાદરવા સુદ ત્રીજ (નિર્જળા, રાત-જાગરણ, સૌથી કઠોર). ત્રણેય સૌભાગ્યનાં વ્રત.
સત્તુનો પિંડો જ કેમ?
કથામાં બ્રાહ્મણે પત્નીના વ્રત માટે સવા શેર સત્તુ લીધું હતું — ત્યારથી સત્તુ (જવ-ચણા) કજરી તીજનો પ્રસાદ; નવા પાકના જવ-ચણાની યાદ; ઘી-ખાંડના પિંડા પૂજામાં ધરી, ચંદ્રને અર્ઘ્ય આપ્યા પછી પતિના હાથે ખાઈને પારણાં — «સાતુડી તીજ».
નીમડી માતા કોણ છે?
લીમડાની ડાળીને «નીમડી માતા» (તીજ માતા/પાર્વતીનું રૂપ) માની માટીની તળાવડીને કાંઠે રોપીને પૂજા — રાજસ્થાન-માળવાની રીત; તેની છાયામાં/દીવાની જ્યોતમાં ચંદ્ર-સત્તુ-લીમડાનું પ્રતિબિંબ જોવું શુભ; લીમડો રોગનાશક — સૌભાગ્ય અને આરોગ્ય બંનેની કામના.
કુંવારી કન્યા આ વ્રત રાખી શકે?
હા — મનગમતા વર માટે; નીમડી માતા અને ચંદ્રની પૂજા એ જ, ફળાહારી વ્રત; રાજસ્થાનમાં કન્યાઓ બડી તીજ અને ગણગૌર બંને રાખે છે; લગ્ન પછીનું પહેલું વ્રત સાસરે સિંજારા સાથે.
વાદળ હોય, ચંદ્ર ન દેખાય તો?
ચંદ્રોદયના સમય (ઉપર) પછી ચંદ્રની દિશા (પૂર્વ)માં અર્ઘ્ય આપો અથવા થાળીમાં દર્પણ/પાણીમાં પ્રતિબિંબ માનીને પૂજા કરો — પછી સત્તુથી પારણાં; વ્રત પૂર્ણ ગણાય છે; રાતે બહુ મોડું ન કરવું.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
આ પણ વાંચો: હરિયાળી તીજ (છોટી તીજ) · હરતાલિકા તીજ · રક્ષાબંધન (3 દિવસ પહેલા) · જન્માષ્ટમી (5 દિવસ પછી)
⚠️ આ વિગત પરંપરાગત વિધિ અને લોક-માન્યતા પર આધારિત છે; આપના કુળ-પરિવાર અને પ્રદેશની રીત સર્વોપરી છે. ચંદ્રોદયનો સમય દિલ્હીનો છે — આપના શહેરનું પંચાંગ જુઓ; તબિયત સારી ન હોય તો નિર્જળા વ્રત ન રાખવું.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર