🌳 કર્મ/કરમ પર્વ (કર્મ એકાદશી) 2026

ભાદ્રપદ શુક્લ એકાદશી-ઝારખંડ-છત્તીસગઢ-ઓડિશા-બિહાર-બંગાળના આદિવાસી-ગ્રામીણ સમાજના ભાઈ-બહેનો અને પાક પર્વ; બહેનો ભાઈઓ માટે ઉપવાસ, જાવા (જવારે) ઉગાડવી, કરમ-ડાલીનું પૂજા, રાતભર કર્મ-નૃત્ય-ગીત; ધર્મ-કર્મ ભાઈઓની વાર્તા.

કરમ (કરમ) તહેવાર ભાદ્રપદ મહિનાના શુક્લ પક્ષ ના એકાદશી પર ઉજવવામાં આવે છે-ગણેશ ચતુર્થી પછી એક અઠવાડિયા, જિઉતિયા પહેલા. આ તહેવાર ઝારખંડ (રાજ્ય તહેવાર), છત્તીસગઢ (સરગુજા-જસપુર), ઓડિશા (મયૂરભંજ-સુંદરગઢ), બિહાર (સિંહભૂમ-સંથાલ પરગણા સરહદ), બંગાળ (પુરુલિયા-બાંકુરા) અને આસામના ચાના બગીચાઓના મુંડા, ઉરાંવ, સંથાલ, હો, ખડિયા, કુડમી (મહતો), ભૂમિજ, બૈગા અને ગામના તમામ સમાજોનો છે; કરમ-દેવતા (કરમ વૃક્ષ-* એડિનાના કોર્ડિફોલિયા *, હલ્દુ) ના ડાલી અખાડા (આંગણામાં) માં રોપવાથી પૂજા અને રાત દરમિયાન મંદાર-નગડ પર કર્મ-નૃત્ય.

તે મૂળભૂત રીતે બહેન-ભાઈનો તહેવાર છે-કુંવાર કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓ ભાઈના લાંબા આયુષ્ય માટે ઉપવાસ કરે છે, સાત-નવ દિવસ પહેલા જાવા (વાંસની ટોપલીમાં જવ-ઘઉં-મકાઈ-ઉડ઼દ અંકુર) ઉગાડે છે, કર્માની રાત કરમ-ડાલી અને જાવાની પૂજા, પહાન (પૂજારી) ની ધર્મ-કર્મની વાર્તા, બીજે દિવસે સવારે જાવા-ડાલીનું વિસર્જન અને ભાઈને કાનમાં જાવા અંકુર ડંખ મારે છે. ઉપર આ વર્ષની તારીખ અને મુહૂર્ત (ચંદ્રોદય-રાત-જાગરણ); નીચે વિધિ, સામગ્રી, વાર્તા, વાનગીઓ અને સ્થળોની રીત છે.

મહત્વ — આ વ્રત કેમ

કરમ = કર્મ (નસીબ/મહેનત) અને કરમ-વૃક્ષ-કરમ-રાજા (કરમ-દેવતા) પાક, સંતાન, સમૃદ્ધિ અને ભાગ્યના દેવતા; ધર્મ-કર્મ કથા (નીચે) કર્મ-શ્રદ્ધાનું શિક્ષણ-કર્મ-ડાલી/કર્મનો અનાદર કરનાર, તેનું બધું નાશ કરે છે; ભાદ્રપદ માં ખેતરોમાં ડાંગર વધી રહ્યું છે-સારી પાકની ઇચ્છા, "જાવા" (નવા અંકુર) = ફળદ્રુપતાનું પ્રતીક.

સ્ત્રી-પર્વઃ બહેનો ભાઈ માટે આખો દિવસ ઉપવાસ કરે છે (ઘણા નિર્જલીકૃત), જાવા-બાસ્કેટની સેવા (જળ-દીવો-ગીત) ના નવ દિવસ, કરમ-ડાલીની આસપાસ રાત નૃત્ય કરે છે; આગલી સવારે જાવાના અંકુર ભાઈના કાન/માથા પર ડંખ મારવો = રક્ષા-આશીર્વાદ-રક્ષા બંધનનો આદિવાસી સમકક્ષ; પરિણીત બહેનો માયકે આવે છે.

કર્મ સ્વરૂપોઃ ભાદ્રપદ શુક્લ એકાદશી ને "ભાદો કરમ/ઇંદ-કરમ" (મુખ્ય), કેટલાક વિસ્તારોમાં "જિતિયા કરમ" (આશ્વિન કૃષ્ણ અષ્ટમી-જિઉટિયા સાથે), "દશેરા કરમ", "રાજી કરમ" (આદિવાસી રાજાઓની)-ઝારખંડ-સરકારની રજા ભાદો કરમ પર; ઝારખંડ-છત્તીસગઢમાં કર્મ-નૃત્ય લોક-વારસો (મંદાર, નગડા, ઝુમ્મર-ગીત).

પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)

આ કર્માની ગામ-ઘરની વિધિ છે-જાવા ઉગાડવાથી કરમ-ડાલીના પૂજા અને વિસર્જન સુધી; દરેક ગામ પહાણ/વૃદ્ધોની આગેવાની હેઠળ, તેની પોતાની શૈલી ધરાવે છે.

1. જાવા ઉગાડવું (7-9 દિવસ પહેલા-સામાન્ય રીતે ભાદ્રપદ શુક્લ તૃતીયા/પંચમી): કુંવાર કન્યાઓ/સ્ત્રીઓ નદી-તળાવમાંથી રેતી-માટી લાવે છે અને નવી વાંસની થેલી (ડાલિયા) માં બાર્લી-ઘઉં-મકાઈ-ઉડ઼દ-ચણા-સરસવના બીજ વાવે છે; દરરોજ સવારે-સાંજે સ્નાન કરે છે અને પાણી-હળદર-દીવો, જાવા-ગીત ("જાવા ઊંચો કરો"), થેલી ઉચ્ચ-પવિત્ર સ્થાને; અંકુર પીળા-લીલા બહાર નીકળે છે.
2. કર્માની સવાર (એકાદશી): બહેનો ઉપવાસ (નિર્જલીકરણ/ફળદ્રુપ ભોજન) કરે છે, સ્નાન કરે છે, નવા/સ્વચ્છ કપડાં પહેરે છે, ઘરના આંગણાની સજાવટ કરે છે (અખાડા); ભાઈ/યુવાન જંગલમાંથી કરમ-વૃક્ષની દાંડી કાપીને (જમીનને સ્પર્શ કર્યા વિના, ગીત-ઝૂંપડી સાથે) લાવે છે-ડાલીને પાછળ વળીને જોતા નથી.
3. શામ (પ્રદોષ-ઉપરનો સમય): અખડાના મધ્યમાં કરમ-ડાલી રોપવી (ત્રણ પાંખો પણ), જાવા-ટોપલીઓ, દીવા, ફૂલ-અક્ષત-હળદર-સિંદૂર-દુબ, ખીરા-કાકડી-ફળ-મરઘી (લાઈ)-ગુંદર, નાળિયેર; કન્યાઓ કરમ-ડાલીને સિંદૂર-ફૂલ, તેમના જાવાને ડાલી પર અર્પણ કરે છે; ઉપવાસ કરતી બહેનો હાથમાં જાવા લઈને બેસે છે.
4. કરમ-કથાઃ પાહન/વૃદ્ધો ધર્મ-કર્મની વાર્તા (નીચે) કહે છે, કન્યાઓ બૂમો પાડે છે; કથાને અનુસરીને ઉપવાસ શરૂ કરે છે-ખીરા, ફળો, લાઈ-ગુડ, ચોખા-દૂધ (ઘણા વિસ્તારો રાત્રે સંપૂર્ણ ભોજન પછી).
5. આખી રાતઃ કરમ-ડાલીની આસપાસ મંદાર-નગડે-ઝાન્ઝ પર કર્મ-નૃત્ય (ગોળાકાર વર્તુળ-સ્ત્રી-પુરુષ હાથ જોડો), કર્મ-ગીત (ઝુમ્મર, ડમકચ, "કરમ રાજા..."), હેંડિયા (કેટલાક સમાજ); આખું ગામ, બહેન-ભાઈ-બહેન; નવા કપડાં-દાગીના.
6. બીજા દિવસે સવારે (દ્વાદશી-વિસર્જન): કરમ-ડાલીને ઉખાડી ફેંકીને અને ગીત-નૃત્ય સાથે નદી-તળાવમાં વિસર્જન કરીને; જાવાના અંકુરને તોડીને, બહેનોએ ભાઈઓના કાન/પગડીમાં ડંખ મારીને (રક્ષણ-આશીર્વાદ), ભાઈ-બહેનને ભેટ-ભેટો આપી; જાવાનું અંશ ખેતર-કોઠાર અને ઘરના મંદિરમાં-પાક-સમૃદ્ધિ; બચી ગયેલી અંકુર ગાય.
7. ઘર-રીત (બિન-આદિવાસી ગ્રામીણ પરિવારો): કરમ-ડાલી ન મળે તો શમી/પીપલ-ડાલી અથવા કરમ-ચિત્ર; તુલસી-ચૌરા પર જાવા; કથા-ગીત; બહેનો ભાઈની આરતી-તિલક; ઝારખંડમાં તમામ સમાજો આ દિવસે નૃત્ય કરે છે-"કરમ-અખાડા" માં જવું.
8. જિતિયા-કરમ (આશ્વિન કૃષ્ણ અષ્ટમી-કેટલાક પ્રદેશો): કર્મ-ડાલી સાથે જિઉટિયા; ઉપવાસ એ જ; દશેરા-કરમ આશ્વિન શુક્લ દશમી; પંચાંગ/ગાંવ-પાહાન સાથે તારીખ જોડો.

પૂજા-સામગ્રીની યાદી

જાવા બાસ્કેટ-બિયારણ, કરમ-ડાલી, સિંદૂર-હળદુ-દૂબ, ખીરા-લાઈ-ગુડ, મંદાર-નગડા-કર્માની યાદી.

• જાવાઃ નવી વાંસની ટોપલી (ડાલિયા) 1-3, નદીની રેતી-માટી, બીજ-બાર્લી, ઘઉં, મકાઈ, ઉડ઼દ, ચણા, સરસવ, ડાંગર; હળદર-પાણી, દીવો
• કરમ-ડાલી (કરમ/હળદરનો વૃક્ષ-* એડિના કોર્ડિફોલિયા *; જો નહીં મળે તો શમી/પીપલ્સની), અખડામાં ખાડો, ગૌ-લિપાયેલ.
• પૂજા: સિંદૂર, હળદર, અક્ષત (અરવા ચોખા), ડૂબ, ફૂલો (મેરીગોલ્ડ-કમળ), ધૂપ-દીવો (સરસવનું તેલ), નાળિયેર, સોપારી, મોલી.
• અર્પણ/ઉપવાસ-ભોજનઃ ખીરા-કાકડી (મુખ્ય), ફળો (કેળા-કેરી), મરઘી/લાઈ (ખીર), ગોળ, ચૂડો-દહીં, ચોખા-દૂધ, તિલ; રાત્રિભોજન-ચોખા-દાળ-શાકભાજી, લોટ.
• કરમા-નૃત્યઃ મંદાર, નગડા, ઢોલ, ઝાન્ઝ, વાંસળી; નવા કપડાં (સાડી-લાલ-પીળો ફાટો), ઘરેણાં, ફૂલ-મુકુટ (કન્યાઓ)
• ભાઈ માટેઃ જાવાના અંકુર (કાનમાં ડંખ મારવા માટે), તિલક-આરતીની થાળી; ભાઈથી બહેનને ભેટ
• વાર્તા-ગીતોઃ ધર્મ-કર્મ કથા (પાહન/પુસ્તક), કર્મ-ઝૂમર ગીતો; હન્કરી
• વિસર્જનઃ નદી-તળાવ સુધી ગીત-નૃત્ય, ખેતર માટે જાવાનો અંશ

🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો

પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા

ધર્મ અને કર્મ બે ભાઈઓ હતા - કર્મ ધંધા માટે વિદેશ ગયા હતા, ધર્મ ઘરે ખેતીકામ કરતો હતો અને કર્મ ભગવાન માટે કામ કરતો હતો.પૂજા કરે છે. કર્મની કમાણી કરીને જ્યારે તે પાછો ફર્યો ત્યારે તેણે ઘરમાં કર્મના ઉત્સવની તૈયારીઓ જોઈ - કર્મ શાખાની આજુબાજુ બધા નાચતા હતા, કોઈ તેને આવકારવા આવ્યું ન હતું; ગુસ્સામાં કર્માએ કરમની ડાળી ઉખેડીને નદીમાં ફેંકી દીધી, જાવાએ તેને કચડી નાખ્યો. તે જ ક્ષણે તેની બધી કીર્તિ નાશ પામી - તેનો ધંધો પડી ભાંગ્યો, તેનું ઘર નાશ પામ્યું,રોગ- ગરીબી; પત્નીએ કહ્યું, "તમે કર્મદેવતાનું અપમાન કર્યું છે."

કર્માને પસ્તાવો થયો અને કરમ-દેવતાની શોધમાં નીકળ્યો-રસ્તામાં સૂકી કુંવાર, ફળ-સમૃદ્ધ વૃક્ષ, કોગળા, એકલી સ્ત્રી મળી-બધાએ "કરમ-દેવને પણ અમારો દુઃખ પૂછો" પૂછ્યું; અંતે કરમ-ડાલીને નદીમાં ફસાવવામાં આવ્યો, તેણે તેને પકડી લીધો અને માફી માંગી, પૂજા ના કરમ-દેવતા ખુશ થયા, વિધિથી ભવ્યતા પરત ફર્યા; પાછા ફરતા માર્ગના પ્રશ્નોના પણ જવાબો મળ્યા-જેણે દાન કર્યું ન હતું તેનું કુંવાર સૂકાઈ ગયું, જેણે ફળનું વિતરણ કર્યું ન હતું તે વૃક્ષને નકારી કાઢ્યું... શીખ-કર્મ (કરમ) અને કરમ-દેવતાને અનાદર નહીં, શ્રમ-દાન-શ્રદ્ધામાંથી સમૃદ્ધિ; તેથી કર્મ પર કરમ-ડાલીનો પૂજા અને બહેનોએ ભાઈના ભાગ્ય માટે ઉપવાસ કર્યો.

લોકરૂપઃ ક્યાં તો સાત ભાઈઓ અને તેમની બહેનની વાર્તા (બહેન ભાઈઓ માટે કર્મ-ઉપવાસ કરે છે, ભત્રીજીઓએ જાવા ફેંક્યો ± વિપત્તી ± બહેનનો ઉપવાસમાંથી પાછા ફર્યા); ઉરાંવ-મુંડામાં "કરમ-રાજા" પાક-દેવતા, સંથાલમાં "કરમ-ગોસાઈ"; કર્મ-ગીત ("કરમ રાજા આયો રે"...) એ જ વાર્તાઓની ધૂન છે; ઝારખંડમાં ભાદો કરમ પર મુખ્યમંત્રી-સ્તરની રાજકીય ઘટના.

ખીરા, લાઈ-ગુડ, ચૂડા-દહીં, પીઠા-કર્મની ઉપવાસની થાળી અને રાત્રિભોજન

કર્મ કો બહેનો આખો દિવસ ઉપવાસ (નિર્જલા/ફલહાર) કરે છે, કથા પછી ખીરા-ફળ-લાઈ-ગુડ સાથે ઉપવાસ કરે છે; કરમ-ડાલીને ખીરા-કાકડી-લાઈ-ગુડ-નાળિયેર-ફળ; રાત્રિભોજનમાં ચોખા-દાળ-શાકભાજી, પીઠા (ચોખા-લોટ), ખીર; ગ્રામીણ-આદિવાસી ઘરોમાં હંડિયા (ચોખા-દારૂ) પરંપરામાં, પરંતુ ઉપવાસ-પૂજા માં નહીં.

• ઉપવાસઃ ખીરા (મુખ્ય-કરમ-પ્રસાદ), કાકડી, કેળા-અમરૂદ-સફરજન, મરહી/લાઈ-ગુડ, ચૂડા-દહીં, ચોખા-દૂધ (કેટલાક વિસ્તારો), તિલ-ગુડ.
• કરમ-ડાલી અર્પણઃ ખીરા, લાઈ, ગુંદર, નાળિયેર, ફળો, અરવા ચોખા; જાવા અંકુર
• રાત્રિભોજનઃ અરવા ચોખા-ચોખા, દાળ (અરહર/મૂંગ), શાકભાજી (કોળું-ભીંડા-બારબટ્ટી), સાગ, પીઠ (ચોખા-લોટ, નાળિયેર-ગોળ/ઉડ઼દ ભરાવ-વરાળ/તવા), ખીર, દહીં.
• ઝારખંડ-છત્તીસગઢઃ ધુસ્કા (ચોખા-દાળનો તળાવો), આરસા (ચોખા-ગોળ), થેક્કુઆ, મડુઆ-રોટલી, ચીલા; ઓડિશા (સુંદરગઢ-મયૂરભંજ): પીઠ-અરિસા-મંડા, ચકુલી; બંગાળ (પુરુલિયા): પીઠ, મુરી-ગોળ; આસામ (ચા-બગીચો): પીઠ, ચોખા-માંસ (તહેવાર-તહેવાર)
• ભાઈનેઃ બહેનના હાથનો લોટ-ખીર, જાવા-અંકુર; ભાઈથી બહેનને ભેટ

અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત

ઝારખંડનો રાજ્ય કરમ, છત્તીસગઢનો સરગુજિયા કર્મ-નૃત્ય, ઓડિશાનો કરમ-પૂજા, આસામના બગીચાઓનો ઝુમરો, બંગાળ-બિહારની સીમા-મંદારનો થપ્પડ.

શું કરવું, શું ન કરવું

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો

આ પણ વાંચો: જિઉટિયા (જિતિયા-કરમ) · રક્ષાબંધન (ભાઈ-બહેન) · હરતાલિકા તીજ (ભાદ્રપદ) · પરિવર્તનીય એકાદશી (એકાદશી વ્રત)

⚠️ આ અહેવાલ ઝારખંડ-છત્તીસગઢ-ઓડિશાના પરંપરાગત લોક-રિવાજો અને દંતકથાઓ પર આધારિત છે; દરેક ગામ-સમાજ (મુંડા/ઉરાંવ/સંથાલ/કુદમી...) ની પોતાની રીત સર્વોપરી છે. તારીખ પંચાંગ સાથે મેળ ખાઓ; આરોગ્યની સ્થિતિમાં નિર્જલીકૃત ન રહો.

🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર