🌳 કરમા / કરમ પર્વ (કરમા એકાદશી) 2027
ભાદરવા સુદ અગિયારસ — ઝારખંડ-છત્તીસગઢ-ઓડિશા-બિહાર-બંગાળના આદિવાસી-ગ્રામીણ સમાજનું ભાઈ-બહેન અને પાકનું પર્વ; બહેનો ભાઈ માટે ઉપવાસ કરે, જાવા (જવારા) ઉગાડે, કરમ-ડાળીની પૂજા, આખી રાત કરમા-નૃત્ય-ગીત; ધર્મા-કરમા ભાઈઓની કથા.
કરમા (કરમ) પર્વ ભાદરવા મહિનાના સુદ પક્ષની અગિયારસે ઊજવાય છે — ગણેશ ચતુર્થીના એક અઠવાડિયા પછી, જિઉતિયા પહેલાં. ઝારખંડ (રાજ્ય-પર્વ), છત્તીસગઢ (સરગુજા-જશપુર), ઓડિશા (મયૂરભંજ-સુંદરગઢ), બિહાર (ઝારખંડના સિંહભૂમ-સંથાલ પરગણાને અડીને આવેલા વિસ્તારો), બંગાળ (પુરુલિયા-બાંકુડા) અને આસામના ચાના બગીચાના મુંડા, ઉરાંવ, સંથાલ, હો, ખડિયા, કુડમી (મહતો), ભૂમિજ, બૈગા — અને ગામના બધા સમાજોનું આ પર્વ છે; કરમ-દેવતા (કરમ વૃક્ષ — *Adina cordifolia*, હળદુ/હળદરવો)ની ડાળી અખડા (આંગણું)માં રોપીને પૂજા અને આખી રાત માંદર-નગારાના તાલે કરમા-નૃત્ય.
આ મૂળે બહેન-ભાઈનું પર્વ છે — કુંવારી કન્યાઓ અને સ્ત્રીઓ ભાઈના દીર્ઘાયુષ્ય-સમૃદ્ધિ માટે ઉપવાસ રાખે છે, સાત-નવ દિવસ પહેલાં જાવા (વાંસની ટોપલીમાં જવ-ઘઉં-મકાઈ-અડદના અંકુર) ઉગાડે છે, કરમાની રાતે કરમ-ડાળી અને જાવાની પૂજા, પાહન (પૂજારી) પાસેથી ધર્મા-કરમાની કથા, બીજી સવારે જાવા-ડાળીનું વિસર્જન અને ભાઈના કાનમાં જાવાનો અંકુર ખોસવો. ઉપર આ વર્ષની તિથિ અને મુહૂર્ત (ચંદ્રોદય — રાત-જાગરણ); નીચે વિધિ, સામગ્રી, કથા, વાનગીઓ અને પ્રદેશોની રીત.
મહત્વ — આ વ્રત કેમ
કરમ = કર્મ (ભાગ્ય/પરિશ્રમ) અને કરમ-વૃક્ષ — કરમ-રાજા (કરમ-દેવતા) પાક, સંતાન, સમૃદ્ધિ અને ભાગ્યના દેવતા; ધર્મા-કરમાની કથા (નીચે) કર્મ-શ્રદ્ધાનો બોધ — જે કરમ-ડાળી/કર્મનો અનાદર કરે, તેનું બધું નાશ પામે; ભાદરવામાં ખેતરોમાં ડાંગર વધી રહી હોય — સારા પાકની કામના, «જાવા» (નવા અંકુર) = ફળદ્રુપતાનું પ્રતીક.
સ્ત્રી-પર્વ: બહેનો ભાઈ માટે આખો દિવસ ઉપવાસ (ઘણી નિર્જળા), જાવા-ટોપલીની નવ દિવસ સેવા (જળ-દીવો-ગીત), કરમ-ડાળીની ચારે બાજુ આખી રાત નૃત્ય; બીજી સવારે જાવાના અંકુર ભાઈના કાન/માથા પર ખોસવા = રક્ષા-આશીર્વાદ — રક્ષાબંધનનું આદિવાસી સમકક્ષ પર્વ; પરણેલી બહેનો પિયર આવે.
કરમાનાં રૂપ: ભાદરવા સુદ અગિયારસે «ભાદો કરમ/ઇંદ-કરમ» (મુખ્ય), કેટલાક પ્રદેશોમાં «જિતિયા કરમ» (ભાદરવા વદ આઠમ, પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં આસો વદ આઠમ — જિઉતિયા સાથે), «દશેરા કરમ», «રાજી કરમ» (આદિવાસી રાજાઓનું) — ઝારખંડ-સરકારની રજા ભાદો કરમે; ઝારખંડ-છત્તીસગઢમાં કરમા-નૃત્ય લોક-વારસો (માંદર, નગારું, ઝૂમર-ગીત).
પૂજા-વિધિ (ચરણ-દર-ચરણ)
આ કરમાની ગામ-ઘરની વિધિ છે — જાવા ઉગાડવાથી કરમ-ડાળીની પૂજા અને વિસર્જન સુધી; પાહન/વડીલોની આગેવાનીમાં, દરેક ગામની પોતાની છટા.
- જાવા ઉગાડવા (7-9 દિવસ પહેલાં — મોટે ભાગે ભાદરવા સુદ ત્રીજ/પાંચમ): કુંવારી કન્યાઓ/સ્ત્રીઓ નદી-તળાવથી રેતી-માટી લાવીને વાંસની નવી ટોપલી (ડલિયા)માં જવ-ઘઉં-મકાઈ-અડદ-ચણા-રાઈનાં બી વાવે; રોજ સવાર-સાંજ સ્નાન કરીને જળ-હળદર-દીવો, જાવા-ગીત («જાવા ઉઠાના»), ટોપલી ઊંચા-પવિત્ર સ્થાને; અંકુર પીળા-લીલા ફૂટે.
- કરમાની સવાર (અગિયારસ): બહેનો ઉપવાસ (નિર્જળા/ફરાળ), સ્નાન, નવાં/ચોખ્ખાં વસ્ત્ર, ઘર-આંગણા (અખડા)નું લીંપણ-શણગાર; ભાઈ/યુવાનો જંગલમાંથી કરમ-વૃક્ષની ડાળી કાપીને (જમીનને અડકાડ્યા વિના, ગીત-નગારાં સાથે) લાવે છે — ડાળી લાવતાં પાછું વળીને જોતા નથી.
- સાંજ (પ્રદોષ — ઉપર સમય): અખડાની વચ્ચે કરમ-ડાળી રોપવી (ત્રણ ડાળી પણ), ચારે બાજુ જાવા-ટોપલીઓ, દીવો, ફૂલ-અક્ષત-હળદર-સિંદૂર-ધરો, કાકડી-ચીભડાં-ફળ-મમરા (લાઈ)-ગોળ, નાળિયેર; કન્યાઓ કરમ-ડાળીને સિંદૂર-ફૂલ અને પોતાના જાવા ડાળી પર અર્પે; ઉપવાસી બહેનો હાથમાં જાવા લઈને બેસે.
- કરમ-કથા: પાહન/વડીલ ધર્મા-કરમાની કથા (નીચે) સંભળાવે, કન્યાઓ હોંકારો ભણે; કથા પછી ઉપવાસ છોડવો — કાકડી, ફળ, લાઈ-ગોળ, ચોખા-દૂધ (ઘણા પ્રદેશોમાં રાત્રે પૂરું ભોજન પછીથી).
- આખી રાત: કરમ-ડાળીની ચારે બાજુ માંદર-નગારાં-ઝાંઝના તાલે કરમા-નૃત્ય (ગોળ કુંડાળું — સ્ત્રી-પુરુષ હાથમાં હાથ પરોવીને), કરમા-ગીત (ઝૂમર, ડમકચ, «કરમ રાજા…»), હંડિયા (કેટલાક સમાજ); આખું ગામ, બહેન-ભાઈ-ભાભી; નવાં કપડાં-ઘરેણાં.
- બીજી સવાર (બારસ — વિસર્જન): કરમ-ડાળી ઉખાડીને ગીત-નૃત્ય સાથે નદી-તળાવમાં વિસર્જન; જાવાના અંકુર તોડીને બહેનો ભાઈઓના કાન/પાઘડીમાં ખોસે (રક્ષા-આશીર્વાદ), ભાઈ બહેનને ભેટ-સોગાદ આપે; જાવાનો અંશ ખેતર-ખળામાં અને ઘરના મંદિરમાં — પાક-સમૃદ્ધિ; બચેલા અંકુર ગાયને.
- ઘરની રીત (બિન-આદિવાસી ગ્રામીણ પરિવાર): કરમ-ડાળી ન મળે તો ખીજડા/પીપળાની ડાળી કે કરમનું ચિત્ર; તુલસી-ક્યારે જાવા; કથા-ગીત; બહેનો ભાઈની આરતી-તિલક; આ દિવસે ઝારખંડમાં બધા સમાજ નાચે છે — «કરમ-અખડા»માં જવું.
- જિતિયા-કરમ (ભાદરવા વદ આઠમ, પૂર્ણિમાંત ગણતરીમાં આસો વદ આઠમ — કેટલાક પ્રદેશ): જિઉતિયા સાથે કરમ-ડાળી; ઉપવાસ એ જ; દશેરા-કરમ આસો સુદ દસમે; પંચાંગ/ગામના પાહન પાસેથી તિથિ મેળવી લો.
📿 કેવી રીતે કરવું/કેવી રીતે ખરીદવું-વિગતવાર પદ્ધતિઓ, સામગ્રીની ચેકલિસ્ટ અને નિયમો
પૂજા-સામગ્રીની યાદી
જાવાની ટોપલી-બી, કરમ-ડાળી, સિંદૂર-હળદર-ધરો, કાકડી-લાઈ-ગોળ, માંદર-નગારું — કરમાની યાદી.
- જાવા: વાંસની નવી ટોપલી (ડલિયા) 1-3, નદીની રેતી-માટી, બી — જવ, ઘઉં, મકાઈ, અડદ, ચણા, રાઈ, ડાંગર; હળદર-જળ, દીવો
- કરમ-ડાળી (કરમ/હળદુ વૃક્ષ — *Adina cordifolia*; ન મળે તો ખીજડા/પીપળાની), અખડામાં ખાડો, છાણનું લીંપણ
- પૂજા: સિંદૂર, હળદર, અક્ષત (અરવા ચોખા), ધરો, ફૂલ (ગલગોટા-કમળ), ધૂપ-દીવો (સરસવનું તેલ), નાળિયેર, સોપારી-પાન, નાડાછડી
- નૈવેદ્ય/ઉપવાસ-ભોજન: કાકડી-ચીભડાં (મુખ્ય), ફળ (કેળાં-જામફળ), મમરા/લાઈ (ધાણી), ગોળ, પૌંઆ-દહીં, ચોખા-દૂધ, તલ; રાત્રિ-ભોજન — ભાત-દાળ-શાક, પીઠા
- કરમા-નૃત્ય: માંદર, નગારું, ઢોલ, ઝાંઝ, વાંસળી; નવાં કપડાં (સાડી — લાલ-પીળી કિનાર), ઘરેણાં, ફૂલ-મુગટ (કન્યાઓ)
- ભાઈ માટે: જાવાના અંકુર (કાનમાં ખોસવા), તિલક-આરતીની થાળી; ભાઈ તરફથી બહેનને ભેટ
- કથા-ગીત: ધર્મા-કરમાની કથા (પાહન/પુસ્તક), કરમા-ઝૂમર ગીત; હોંકારો
- વિસર્જન: નદી-તળાવ સુધી ગીત-નૃત્ય, ખેતર માટે જાવાનો અંશ
🛍 પૂજા-સામગ્રી અને યંત્ર જુઓ 🙏 પૂજા બુક કરો
સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય, રાહુકાળ અને ચૌઘડિયા — તમારા શહેરના સચોટ સમય મુજબ, નિઃશુલ્ક।
પંચાંગ જુઓ →પ્રતિજ્ઞા-વાર્તા
ધર્મા અને કરમા બે ભાઈ હતા — કરમા વેપાર માટે પરદેશ ગયો, ધર્મા ઘરે ખેતી કરતો અને કરમ-દેવતાની પૂજા કરતો. કરમા કમાઈને પાછો ફર્યો તો જોયું કે ઘરમાં કરમા-પર્વની તૈયારી છે — બધા કરમ-ડાળીની ચારે બાજુ નાચી રહ્યા છે, કોઈ તેને આવકારવા ન આવ્યું; ગુસ્સામાં કરમાએ કરમ-ડાળી ઉખાડીને નદીમાં ફેંકી દીધી, જાવા કચડી નાખ્યા. તે જ ક્ષણે તેનો બધો વૈભવ નાશ પામ્યો — વેપાર ડૂબ્યો, ઘર ઉજ્જડ થયું, રોગ-દરિદ્રતા આવી; પત્નીએ કહ્યું «તમે કરમ-દેવતાનું અપમાન કર્યું છે».
📖 કર્મ/કર્મ પર્વ (કર્મ) ની સંપૂર્ણ વ્રત કથા વાંચોઃ
કાકડી, લાઈ-ગોળ, પૌંઆ-દહીં, પીઠા — કરમાની ઉપવાસ-થાળી અને રાત્રિ-ભોજન
કરમા-પર્વે બહેનો આખો દિવસ ઉપવાસ (નિર્જળા/ફરાળ) કરે, કથા પછી કાકડી-ફળ-લાઈ-ગોળથી વ્રત છોડે; કરમ-ડાળીને કાકડી-ચીભડાં-લાઈ-ગોળ-નાળિયેર-ફળ; રાતના ભોજનમાં ભાત-દાળ-શાક, પીઠા (ચોખાના લોટના), ખીર; ગ્રામીણ-આદિવાસી ઘરોમાં હંડિયા (ચોખાનો દારૂ) પરંપરામાં છે, પણ વ્રત-પૂજામાં નહીં.
- ઉપવાસનાં પારણાં: કાકડી (મુખ્ય — કરમ-પ્રસાદ), ચીભડાં, કેળાં-જામફળ-સફરજન, મમરા/લાઈ-ગોળ, પૌંઆ-દહીં, ચોખા-દૂધ (કેટલાક પ્રદેશ), તલ-ગોળ
- કરમ-ડાળીનું નૈવેદ્ય: કાકડી, લાઈ, ગોળ, નાળિયેર, ફળ, અરવા ચોખા; જાવાના અંકુર
- રાત્રિ-ભોજન: અરવા ચોખાનો ભાત, દાળ (તુવેર/મગ), શાક (કોળું-ભીંડા-ચોળી), ભાજી, પીઠા (ચોખાનો લોટ, નાળિયેર-ગોળ/અડદનું પૂરણ — વરાળે કે તવા પર), ખીર, દહીં
- ઝારખંડ-છત્તીસગઢ: ધુસ્કા (ચોખા-દાળનાં તળેલાં), આરસા (ચોખા-ગોળ), ઠેકુઆ, નાગલી (રાગી)નો રોટલો, ચીલા; ઓડિશા (સુંદરગઢ-મયૂરભંજ): પીઠા-અરિસા-મંડા, ચકુલી; બંગાળ (પુરુલિયા): પીઠે, મુરી-ગોળ; આસામ (ચાના બગીચા): પીઠા, ભાત-માંસ (ઉત્સવ-ભોજન)
- ભાઈને: બહેનના હાથનાં પીઠા-ખીર, જાવા-અંકુર; ભાઈ તરફથી બહેનને ભેટ
અલગ-અલગ વિસ્તારોની રીત
ઝારખંડનું રાજ્ય-પર્વ કરમ, છત્તીસગઢનો સરગુજિયા કરમા-નાચ, ઓડિશાની કરમ-પૂજા, આસામના બગીચાનું ઝુમુર, બંગાળ-બિહારની સીમા — માંદરની એક થાપ.
દાદી પાસેથી સાંભળેલી રીતો, વાર્તાઓ, ગીતો અથવા વાનગીઓ-2-4 પંક્તિઓ; અમે વાંચીશું અને તમારા વિસ્તારનું નામ આ પૃષ્ઠ પર ઉમેરીશું (ફોન દેખાશે નહીં-માત્ર પૂછવા માટે).
✅ મિલ ગઈ-વાંચન 1-2 દિવસ દરમિયાન તે જ પૃષ્ઠ પર ઉમેરવામાં આવશે. આભાર!કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ મોકલવાનું ચાલુ રાખોશું કરવું, શું ન કરવું
✅ શું કરવું
- જાવા 7-9 દિવસ પહેલાં ઉગાડો (કન્યાઓ), રોજ જળ-દીવો-ગીત; કરમા-પર્વે ઉપવાસ અને કરમ-ડાળીની પૂજા
- કરમ-ડાળી માનપૂર્વક — પાછું વળીને ન જોવું, જમીનને અડકવા ન દેવી; ન મળે તો ખીજડો/પીપળો
- ધર્મા-કરમાની કથા સાંભળો, હોંકારો; રાત્રે નૃત્ય-ગીતમાં પરિવાર; બીજી સવારે વિસર્જન અને જાવા ભાઈના કાનમાં
- ભાઈ બહેનને ભેટ, બહેન ભાઈને આરતી-તિલક-જાવા; ખેતરમાં જાવાનો અંશ
- બિન-આદિવાસી પણ અખડામાં આદરપૂર્વક — કરમા ઝારખંડનું સહિયારું પર્વ
❌ શું ન કરવું
- કરમ-ડાળી/જાવાનો અનાદર, ફેંકવા, કચડવા (કથાનો બોધ — વિપત્તિ); ડાળી કાપતી વખતે વૃક્ષને નુકસાન (એક જ ડાળી)
- પૂજા-ઉપવાસમાં મદ્ય-માંસ; રાત્રિ-નૃત્યમાં નશો-ઝઘડો
- જાવાની ટોપલીને એઠા હાથ, માસિક-ધર્મમાં જાવાનો સ્પર્શ (લોક-નિયમ — બીજી કન્યા પાસે કરાવવું)
- બીમાર/સગર્ભાને નિર્જળા — ફરાળ; આખી રાતનું જાગરણ તબિયત જોઈને
- કરમા-નૃત્યની મજાક/વેપારીકરણ — આ શ્રદ્ધાનું પર્વ છે
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કરમા 2027માં ક્યારે છે?
ઉપર આ વર્ષની ભાદરવા સુદ અગિયારસ (ભાદો કરમ)ની તિથિ છે — ઉત્તર ભારતીય પંચાંગમાં આ જ પરિવર્તિની (જલઝૂલની) એકાદશી; જાવા આનાથી 7-9 દિવસ પહેલાં (સુદ ત્રીજ-પાંચમ) વવાય છે; વિસર્જન બીજી સવારે (બારસ); કેટલાક પ્રદેશોના જિતિયા-કરમ/દશેરા-કરમની તિથિઓ જુદી — ગામના પાહન/પંચાંગ પાસેથી મેળવી લો.
કરમા કોનું પર્વ છે — ફક્ત આદિવાસીઓનું?
મૂળે ઝારખંડ-છત્તીસગઢ-ઓડિશાના આદિવાસી (મુંડા-ઉરાંવ-સંથાલ-હો-ખડિયા-બૈગા-ગોંડ) અને કુડમી-મહતો સમાજનું, પણ ગામના બધા સમાજ (ગ્રામીણ હિંદુ) સાથે ઊજવે છે; ઝારખંડમાં રાજ્ય-પર્વ — શહેરોમાં બધા નાચે છે; બહેન-ભાઈ અને પાકનું પર્વ હોવાથી રક્ષાબંધન જેવો ભાવ, સૌ માટે ખુલ્લું.
જાવા શું છે અને કેવી રીતે ઉગાડવા?
વાંસની નવી ટોપલીમાં નદીની રેતી-માટી ભરીને જવ-ઘઉં-મકાઈ-અડદ-ચણાનાં બી વાવવાં — કરમાથી 7-9 દિવસ પહેલાં; કુંવારી કન્યાઓ રોજ સ્નાન કરીને જળ-હળદર આપે, જાવા-ગીત ગાય, ટોપલી પવિત્ર ઊંચા સ્થાને; કરમાની રાતે જાવા કરમ-ડાળી પાસે, બીજી સવારે અંકુર ભાઈના કાનમાં અને ખેતરમાં — ફળદ્રુપતા-સમૃદ્ધિ-ભાઈની રક્ષાનું પ્રતીક (નવરાત્રિના જવારા જેવું).
કરમ-વૃક્ષ કયું? ડાળી ન મળે તો?
કરમ = હળદુ/કદંબ-કુળનું *Adina cordifolia* (કર્મ/કરમ-ગાછ) — ઝારખંડ-છત્તીસગઢનાં જંગલોનું વૃક્ષ; ડાળી યુવાનો જમીનને અડકાડ્યા વિના લાવે છે; ન મળે તો ખીજડો, પીપળો, બીલી કે કદંબની ડાળી, કે કરમ-દેવતાનું ચિત્ર — ભાવ એ જ; શહેરોમાં સ્થળાંતરિત સમાજ મોટે ભાગે ખીજડાની ડાળી રોપે છે.
બહેનો કયું વ્રત રાખે છે અને ભાઈ શું કરે છે?
બહેનો (કુંવારી-પરણેલી) ભાઈના દીર્ઘાયુષ્ય-સૌભાગ્ય માટે આખો દિવસ નિર્જળા/ફરાળી ઉપવાસ, જાવાની સેવા, કરમ-ડાળીની પૂજા-કથા, રાત્રે નૃત્ય; ભાઈ ડાળી લાવે છે, બીજી સવારે બહેન પાસે કાનમાં જાવાનો અંકુર ખોસાવે છે અને બહેનને ભેટ આપે છે — રક્ષાબંધન જેવું; પરણેલી બહેનો પિયર આવે.
કરમા-નૃત્ય શું છે?
કરમ-ડાળીની ચારે બાજુ આખી રાત ગોળ કુંડાળામાં સ્ત્રી-પુરુષોનું સામૂહિક નૃત્ય — માંદર, નગારું, ઝાંઝ, વાંસળી; કરમા-ઝૂમર ગીત («કરમ રાજા…», ડમકચ); છત્તીસગઢનું રાજ્ય લોક-નૃત્ય, ઝારખંડ-ઓડિશા-આસામના ચાના બગીચાનો વારસો; પહેરવેશ — લાલ કિનારની સાડી, ફૂલ-મુગટ, પુરુષો ધોતી-પાઘડી.
તમારો WhatsApp નંબર લખો — દરેક મોટા વ્રત-તહેવારથી એક દિવસ પહેલા તિથિ, મુહૂર્ત અને સામગ્રી-સૂચિનો સંદેશ મળશે. મફત, ગમે ત્યારે બંધ કરી શકો છો.
✅ નોંધાઈ ગયું — આગામી વ્રતના એક દિવસ પહેલા સંદેશ આવશે.કંઈક ભૂલ થઈ છે — ફરી પ્રયાસ કરો⏳ નોંધાઈ રહ્યું છે…📲 સહેલીઓ-પરિવારને WhatsApp પર મોકલો
આ પણ વાંચો: જિઉટિયા (જિતિયા-કરમ) · રક્ષાબંધન (ભાઈ-બહેન) · હરતાલિકા તીજ (ભાદ્રપદ) · પરિવર્તનીય એકાદશી (એકાદશી વ્રત)
⚠️ આ વિગત ઝારખંડ-છત્તીસગઢ-ઓડિશાની પરંપરાગત લોક-રીત અને કથાઓ પર આધારિત છે; દરેક ગામ-સમાજ (મુંડા/ઉરાંવ/સંથાલ/કુડમી…)ની પોતાની રીત સર્વોપરી છે — આપના પાહન/વડીલોનું માનો. તિથિ પંચાંગ સાથે મેળવી લો; તબિયત સારી ન હોય તો નિર્જળા ન રાખવું.
🌐 Read this page in English · ← બધા વ્રત-તહેવાર · આખું પર્વ-કેલેન્ડર