🐘 गणेश चतुर्थी (व ऋषिपंचमी) 2027

भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी — गणपतीचा जन्म व घरी स्थापना (मध्याह्नी), मोदक, 21 दूर्वा, या रात्री चंद्रदर्शन वर्ज्य; दुसऱ्या दिवशी ऋषिपंचमी, दहाव्या दिवशी अनंत चतुर्दशीला विसर्जन.

गणेश चतुर्थी भाद्रपद महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील चतुर्थीला — हरतालिकेच्या दुसऱ्या दिवशी — साजरी केली जाते. याच दिवशी मध्याह्नी गणेशाचा जन्म झाला, म्हणून स्थापनेचा मुहूर्त दुपारी (अभिजितच्या आसपास). घरी मातीचे गणपती दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवस विराजमान होतात आणि अनंत चतुर्दशीला विसर्जन — «गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या».

दुसऱ्या दिवशी भाद्रपद शुद्ध पंचमीला ऋषिपंचमी — स्त्रियांचे सप्तर्षी-व्रत (रजस्वला-दोषाची शुद्धी व सात ऋषींप्रति कृतज्ञता), नांगराविना पिकलेल्या अन्नाचे भोजन; नेपाळ-महाराष्ट्र-राजस्थानात विशेष. खाली या वर्षीच्या तिथी (स्थापनेपासून विसर्जनापर्यंत), मध्याह्न-मुहूर्त, विधी, साहित्य, कथा, मोदकांचा नैवेद्य आणि प्रदेशांच्या रिती दिल्या आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

गणेश विघ्नहर्ता व मंगलकर्ता — प्रत्येक कार्याचा आरंभ त्यांच्यापासून; भाद्रपद चतुर्थी ही त्यांची जन्मतिथी — स्थापना मध्याह्नी (सूर्योदयापासून दिवसाचा दुसरा भाग, साधारण दुपारी 11-1:30) करावी; लोकमान्य टिळकांनी 1893 मध्ये याला सार्वजनिक उत्सवाचे रूप दिले (महाराष्ट्र).

या रात्री चंद्रदर्शन वर्ज्य — गणेशाच्या शापामुळे «मिथ्या-दोष» (खोटा कलंक); दिसलाच तर «सिंहः प्रसेनमवधीत्…» (स्यमंतक-कथा) याचा पाठ; कृष्णावरही हाच कलंक आला होता. संकष्टी चतुर्थीला (दर महिन्याची वद्य चतुर्थी) चंद्राला अर्घ्य दिले जाते, या चतुर्थीला नाही.

ऋषिपंचमी — कश्यप, अत्री, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी, वसिष्ठ (सप्तर्षी) + अरुंधती यांची पूजा; मासिक धर्मात नकळत घडलेल्या दोषाच्या शुद्धीचे स्त्री-व्रत; «न नांगरलेल्या» जमिनीतील उत्पन्नाचे (सावा-मोरधन-फळे) एकवेळ भोजन; नेपाळमध्ये तीजेच्या तिसऱ्या दिवशी दतिवन-स्नान.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा घरगुती विधी आहे — चतुर्थीला मध्याह्नी स्थापना-प्राणप्रतिष्ठा, रोज सकाळ-संध्याकाळ पूजा-आरती-मोदक, पंचमीला ऋषी-पूजा, शेवटी विसर्जन.

1. तयारी (एक दिवस आधी/हरतालिकेसोबत): मातीची (शाडूची) गणेशमूर्ती (पर्यावरणपूरक, रासायनिक रंगाविना, घरासाठी 1-2 फूट), मंडप/चौरंग-सजावट (फुले, केळीचे खांब, विजेच्या माळा, मखर), लाल/पिवळे कापड, कलश; घराची स्वच्छता.
2. चतुर्थी — मध्याह्न-मुहूर्त (वर अभिजित/तिथी; मध्याह्न ≈ दिवसाचा मधला भाग): मूर्ती आणताना «गणपती बाप्पा मोरया», मुख झाकून; स्थापना पूर्वाभिमुख/ईशान्याभिमुख; गणपतीच्या उजवीकडे ऋद्धी-सिद्धी (किंवा सुपारी); कलश-वरुण-पूजन; प्राणप्रतिष्ठा — «ॐ गं गणपतये नमः» म्हणत मूर्तीत प्राणांचे आवाहन (गुरुजी किंवा घरातील ज्येष्ठ — मंत्र पुस्तकातून).
3. षोडशोपचार पूजा: स्नान (पाणी-पंचामृत), वस्त्र (जानवे, धोतर-उपरणे), शेंदूर/रक्तचंदन, 21 दूर्वा (तीन/पाच पात्यांच्या, जोडीने), शमीपत्र, लाल-पिवळी फुले (जास्वंद-झेंडू), 21 मोदक (किंवा लाडू), नारळ, विडा-सुपारी, दिवा-धूप; «वक्रतुंड महाकाय…», गणपती अथर्वशीर्ष (शक्य असल्यास), संकटनाशन गणेश स्तोत्र; आरती «सुखकर्ता दुःखहर्ता» / «जय गणेश देवा».
4. रोज (जितके दिवस विराजमान): सकाळ-संध्याकाळ आरती, दूर्वा, मोदक/लाडू/फळांचा नैवेद्य, अथर्वशीर्ष किंवा «ॐ गं गणपतये नमः» 108; कुटुंब-शेजाऱ्यांना प्रसाद; घरी गणपती असताना तामसी जेवण-भांडणे नाहीत; मूर्तीला एकटे सोडू नका (घरात कोणीतरी असावे).
5. चतुर्थीच्या रात्री चंद्र पाहू नका (पडदा/नजर खाली); पाहिला गेलाच तर स्यमंतक-मंत्र «सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः, सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमन्तकः» याचा पाठ.
6. ऋषिपंचमी (दुसरा दिवस, स्त्रिया): सकाळी स्नान (नेपाळ-राजस्थानात दतिवन/आघाड्याच्या काडीने दात-शुद्धी, माती-लेप), सप्तर्षी व अरुंधतीची पूजा (चित्र/सात सुपाऱ्या), सात प्रकारच्या धान्याचे दान, «न नांगरलेल्या» जमिनीतील उत्पन्नाचे (सावा/मोरधन/भगरीचे तांदूळ, फळे, दूध) एकवेळ भोजन; कथा (उत्तंक-विदर्भ); व्रत रजस्वला-दोषाच्या शुद्धीसाठी व कुटुंबाच्या कल्याणासाठी.
7. विसर्जन (दीड/3/5/7/10व्या दिवशी — वर तिथी): उत्तरपूजा — आरती, नारळ, दक्षिणा, «पुढच्या वर्षी लवकर या»; मूर्ती अक्षता-फुलांसह किंचित हलवून (निरोपाचा संकेत), दही-साखर/मोदक सोबत; घरातील मोठे-लहान सोबत; नदी-तलाव/कृत्रिम हौद/घरची बादली-टब यांत (मातीची मूर्ती) विसर्जन — ते पाणी नंतर झाडांना; विसर्जनाचे पाणी-माती सन्मानाने.
8. अनंत चतुर्दशी (दहावा दिवस): विसर्जन-मिरवणूक (ढोल-गुलाल); त्याच दिवशी अनंत-व्रत (विष्णूचा 14 गाठींचा अनंत-दोरा — वेगळे पान); दुसऱ्या दिवसापासून पितृपक्ष.

पूजा-सामग्री ची सूची

मातीची मूर्ती, 21 दूर्वा, 21 मोदक, लाल फुले — गणपती-पूजेचे सार; ऋषिपंचमीसाठी नांगराविना पिकलेले धान्य.

• गणेशाची मातीची (शाडूची) मूर्ती, चौरंग/मंडप, लाल-पिवळे कापड, मखर/सजावट, केळीचे खांब, फुलांच्या माळा
• कलश, नारळ, आंब्याची पाने, सुपारी (ऋद्धी-सिद्धी), नाणे, मौली, अक्षता
• दूर्वा (21 जोड्या, 3/5 पात्यांच्या), शमीपत्र, लाल-पिवळी फुले (जास्वंद-झेंडू-कण्हेर), फुलांचा हार, पत्री (21 पाने — महाराष्ट्र)
• शेंदूर, रक्तचंदन, हळद, कुंकू, जानवे, वस्त्र (धोतर-उपरणे/पिवळे-लाल), अत्तर
• नैवेद्य: 21 मोदक (उकडीचे/तळलेले), बेसन-बुंदीचे लाडू, पंचामृत, फळे (केळे-सफरचंद-डाळिंब), नारळ, विडा-सुपारी-लवंग-वेलची, पंचखाद्य
• दिवे (तुपाचे), धूप, कापूर, उदबत्ती, आरतीचे ताट, घंटा, शंख
• गणपती अथर्वशीर्ष/स्तोत्र/आरतीचे पुस्तक, संकटनाशन स्तोत्र
• ऋषिपंचमी: सप्तर्षींचे चित्र/7 सुपाऱ्या, अरुंधतीचे प्रतीक, दतिवन/आघाड्याची काडी, सात प्रकारचे धान्य (दान), सावा/मोरधन/भगरीचे तांदूळ, दूध-फळे
• विसर्जन: दही-साखर/मोदक (सोबत), अक्षता-फुले, नारळ, कृत्रिम हौद/टब (घरी), गुलाल

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

पार्वतीने स्नानापूर्वी आपल्या अंगाच्या उटण्यापासून (मळापासून) एक बालक घडवले, त्यात प्राण फुंकले आणि दारावर पहाऱ्याला बसवले — «कोणालाही आत येऊ देऊ नकोस». शिव आले, बालकाने त्यांना अडवले; क्रोधाने शिवांनी त्रिशूळाने त्याचे शिर छाटले. पार्वतीचा विलाप व रौद्र रूप पाहून शिवांनी गणांना पाठवले — «उत्तर दिशेला डोके करून झोपलेला जो पहिला जीव मिळेल, त्याचे शिर आणा» — हत्तीचे शिर आले; शिवांनी बालकाला गजमुख लावून जिवंत केले, गणांचा अधिपती (गणपती) केले आणि वर दिला — «प्रत्येक पूजेत आधी तुझे नाव». भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी, मध्याह्न.

चंद्र-कथा — एका चतुर्थीच्या रात्री गणेश मोदक खाऊन उंदरावरून परतत होते, ते पडले; चंद्र हसला. गणेशाने शाप दिला — «जो तुला या रात्री पाहील, त्याला खोटा कलंक लागेल». चंद्राने क्षमा मागितल्यावर शाप याच एका रात्रीपुरता (भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी) मर्यादित केला. द्वापरयुगात कृष्णाने या रात्री दुधात चंद्राचे प्रतिबिंब पाहिले आणि त्यांच्यावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आरोप आला — जांबवंताशी युद्ध करून त्यांनी मणी परत आणला, तेव्हा कलंक मिटला; म्हणूनच दर्शन घडले तर स्यमंतक-कथा/मंत्र.

ऋषिपंचमीची कथा — विदर्भात उत्तंक ब्राह्मण, त्याची पत्नी सुशीला; त्यांची मुलगी विधवा होऊन घरी आली, एके दिवशी तिच्या अंगात किडे पडले. वडिलांनी ध्यान लावून पाहिले — पूर्वजन्मी रजस्वला अवस्थेत तिने स्वयंपाकघरातील भांड्यांना स्पर्श केला होता, त्या दोषामुळे हे घडले. उत्तंकाने मुलीकडून ऋषिपंचमीचे व्रत करवले — सप्तर्षी-पूजा, नांगराविना पिकलेले धान्य, दान — दोष नाहीसा झाला. म्हणून स्त्रिया या दिवशी नकळत घडलेल्या दोषांच्या शुद्धीसाठी व ऋषींप्रति (ज्ञान-परंपरा) कृतज्ञतेसाठी व्रत करतात.

मोदक — बाप्पाचे आवडते; ऋषिपंचमीचे नांगराविना पिकलेले भोजन

उकडीचे मोदक (तांदळाच्या पिठाच्या वाफवलेल्या पारीत नारळ-गुळाचे सारण) ही महाराष्ट्राची ओळख; उत्तरेत तळलेले मोदक/बेसन-बुंदीचे लाडू; संख्या 21. ऋषिपंचमीला सावा/मोरधनाचे (भगर) तांदूळ — बैल-नांगराविना पिकलेले.

• उकडीचे मोदक (21): सारण — 1 नारळाचा चव + 1 वाटी गूळ + वेलची-खसखस, मंद आचेवर; पारी — 1 वाटी तांदळाचे पीठ, 1¼ वाटी उकळत्या पाण्यात तूप-मीठ घालून उकड काढून मळणे; पारी करून वाफेवर 10-12 मिनिटे; तुपासोबत
• तळलेले मोदक (मैदा-खवा), बेसन-बुंदीचे लाडू, पंचखाद्य (खोबरे-खसखस-सुकामेवा-साखर-तूप), पुरणपोळी, श्रीखंड-पुरी, वरण-भात (महाराष्ट्राचा नैवेद्य)
• रोजचा नैवेद्य: मोदक/लाडू, फळे, दूर्वा; विसर्जनाच्या दिवशी दही-साखर किंवा मोदक सोबत
• ऋषिपंचमी: सावा/मोरधन/भगरीचे तांदूळ (नांगराविना पिकलेले), दूध-दही, फळे, नांगराविना पिकलेल्या भाज्या (कंदमुळे), सैंधव मीठ — एकवेळ; बैल-नांगराने पिकवलेले धान्य नाही
• गणपती-काळ: सात्त्विक जेवण, कांदा-लसूण-मांस नाही; प्रसाद रोज वाटणे

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

महाराष्ट्राचा सार्वजनिक गणेशोत्सव, दक्षिणेची विनायक चविती, उत्तरेचे घरगुती गणपती — बाप्पा सगळीकडे.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात गणेश चतुर्थी (व ऋषिपंचमी) 2027: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: हरतालिका तीज (एक दिवस आधी) · अनंत चतुर्दशी (विसर्जन-दिवस) · सकट चौथ (गणेश ची माघ-चतुर्थी) · गणेश-आरती आणि अथर्वशिर्ष

⚠️ हे वर्णन पारंपरिक विधी आणि लोकमान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळाची-कुटुंबाची आणि मंडळाची रीत सर्वोच्च आहे. मूर्ती मातीची असावी, विसर्जन पर्यावरणाची काळजी घेऊन करावे.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका