🙏 हरतालिका तीज (बडी तीज) 2027
भाद्रपद शुद्ध तृतीया — वर्षातील सर्वात कठोर सौभाग्य-व्रत: 24 तास निर्जळ, वाळूचे/मातीचे शिव-पार्वती, चार प्रहरांची पूजा-जागरण, दुसऱ्या दिवशी सकाळी पारणे; गणेश चतुर्थीच्या एक दिवस आधी.
हरतालिका तीज भाद्रपद महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील तृतीयेला केली जाते — गणेश चतुर्थीच्या बरोबर एक दिवस आधी, हरियाली तीजेनंतर एका महिन्याने. तीजांमध्ये ही सर्वात मोठी व कठोर — सूर्योदयापासून दुसऱ्या दिवशीच्या सूर्योदयापर्यंत निर्जळ (पाणीसुद्धा नाही), रात्रभर जागरण, प्रत्येक प्रहरी शिव-पार्वतीची पूजा. उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, राजस्थान, महाराष्ट्र (हरतालिका) आणि नेपाळ (तीज) येथील स्त्रियांचे हे प्रमुख व्रत.
«हरत» + «आलिका» = सखीने केलेले हरण — पार्वतीला तिच्या सख्या वडिलांच्या घरातून पळवून वनात घेऊन गेल्या, जेणेकरून विष्णूशी विवाह होऊ नये आणि ती शिवासाठी तप करू शकेल; म्हणूनच हे पार्वतीच्या तपाचे व मनासारख्या वराचे व्रत — सुवासिनी अखंड सौभाग्यासाठी, कुमारिका शिवासारख्या वरासाठी करतात. खाली या वर्षीची तिथी, पूजेचे प्रहर, विधी, साहित्य, कथा, पारण्याचे जेवण आणि प्रदेशांच्या रिती दिल्या आहेत.
महत्त्व — हे व्रत चा
निर्जळ व्रताचा नियम — दिवस-रात्र पाणीसुद्धा नाही (काही परंपरा आचमन मान्य करतात); एकदा व्रत धरले की दरवर्षी करावे लागते (सोडणे अशुभ मानले आहे — आजारी असल्यास दुसऱ्याकडून उद्यापन/किंवा फलाहाराने); म्हणून पहिले व्रत विचारपूर्वक. पार्वतीने हेच तप केले होते.
पूजा मुख्यतः संध्याकाळी/प्रदोषकाळी आणि मग रात्रीच्या चारही प्रहरी — शिव-पार्वती-गणेशाच्या माती/वाळू/काळ्या मातीच्या मूर्ती (हाताने घडवलेल्या — «पार्थिव»), फुलेरा (फुलांचे छत), सौभाग्याच्या 16 वस्तू; कथा तीन वेळा; दुसऱ्या दिवशी सकाळी मूर्ती पाण्यात विसर्जित करून पारणे.
छत्तीसगडमध्ये «तीजा» — मुलींना माहेरी बोलावले जाते, एक दिवस आधी «करू भात» (कारल्याची भाजी-भात); बिहार-उत्तर प्रदेशात नव्या सुनेची पहिली तीज माहेरी; महाराष्ट्रात «हरतालिका» निमित्त एका दिवसाची रात्र-पूजा; नेपाळमध्ये तीन दिवसांची «तीज» — दर, निर्जळ, ऋषिपंचमी.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
हा उत्तर भारतीय घरगुती विधी आहे — द्वितीयेच्या रात्री जेवण (सरगीसारखे), तृतीयेला निर्जळ, प्रदोष-पूजा व चार प्रहर, चतुर्थीच्या सकाळी पारणे.
- द्वितीया (एक दिवस आधी): संध्याकाळी/रात्री पोटभर सात्त्विक जेवण — «सरगी/दर/करू भात» प्रमाणे (छत्तीसगडमध्ये कारले-भात, बिहारमध्ये दही-पोहे-फळे, नेपाळमध्ये «दर»ची मेजवानी); मेंदी; मध्यरात्रीनंतर काहीही नाही.
- तृतीया: सूर्योदयापूर्वी स्नान, संकल्प — «मी अखंड सौभाग्यासाठी/मनासारख्या वरासाठी हरतालिका तीजेचे निर्जळ व्रत करते, उद्या सूर्योदयानंतर पारणे करीन»; सोळा शृंगार, लाल/हिरवी साडी, नव्या बांगड्या, सिंदूर; दिवसा पाणी नाही, विश्रांती-भजन, कमी बोलणे.
- दिवसा तयारी: फुलेरा — बांबू/लाकडाच्या चौरंगावर केळीचे खांब व फुला-पानांचे छत; हाताने माती/काळी माती/वाळूचे शिव, पार्वती (गौरी), गणेश आणि (अनेक घरांत) ऋद्धी-सिद्धीच्या छोट्या मूर्ती (किंवा बाजारातील मातीच्या); केळीच्या पानावर स्थापना; कलश.
- प्रदोष-पूजा (सूर्यास्तानंतर — वेळ वर — पहिला प्रहर): गणेश-पूजन; शिवाला पाणी-दूध-बेल-धोतरा-भस्म-पांढरी फुले; पार्वतीला सौभाग्याच्या 16 वस्तू (बांगड्या, टिकली, सिंदूर, मेंदी, काजळ, फणी, आरसा, ओढणी, जोडवी, आळता, अत्तर, फुलांची माळ…); «ॐ उमामहेश्वराभ्यां नमः»; हरतालिका व्रतकथा (खाली) — 3 वेळा/प्रत्येक प्रहरी; आरती «जय पार्वती माता».
- चार प्रहरांची पूजा (रात्री ~9, ~12, ~3 वाजता): प्रत्येक प्रहरी मूर्तींवर फुले-अक्षता, नवा दिवा, मंत्र, आरती; मधल्या वेळेत भजन-गाणी (तीजेची लोकगीते), मैत्रिणी-सुवासिनींचे सामूहिक जागरण; झोपणे नाही.
- बाया: पूजेनंतर सासूला/थोरल्या जावेला सौभाग्य-साहित्य, मिठाई, फळे, दक्षिणा — पाया पडून; कुमारिका ज्येष्ठ सुवासिनींकडून आशीर्वाद घेतात.
- चतुर्थीची सकाळ (सूर्योदयानंतर): शेवटची पूजा-आरती, पार्वतीला वाहिलेला सिंदूर आपल्या भांगात, मूर्ती व पूजा-साहित्याचे विसर्जन (नदी-तलाव किंवा घरच्या कुंडीत/पाण्याच्या भांड्यात), फुलेरा उतरवणे; मग पारणे — आधी पूजेचे पाणी/तुळशीचे पाणी, दही-पोहे/फळे, मग जेवण (अनेक घरांत पारणे पतीच्या हाताने).
- नव्या सुनेची पहिली तीज माहेरी (बिहार-उत्तर प्रदेश-छत्तीसगड) किंवा सासरी सासूसोबत — रितीप्रमाणे; एकदा सुरू केलेले व्रत दरवर्षी; आजारी/गर्भवती असल्यास फळे-पाणी घेऊन किंवा घरातील दुसऱ्या स्त्रीकडून पूजा — भाव अखंड राहावा.
📿 हरतालिका तीज (बडी तीज) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →
पूजा-सामग्री ची सूची
फुलेरा, शिव-पार्वती-गणेशाच्या मातीच्या मूर्ती आणि सौभाग्याच्या 16 वस्तू — हरतालिकेची ओळख.
- माती/काळी माती/वाळू (शिव-पार्वती-गणेशाच्या हाताने घडवलेल्या मूर्ती) किंवा बाजारातील मातीच्या मूर्ती; केळीची पाने, चौरंग, लाल कापड
- फुलेरा: केळीचे खांब/बांबू, फुलांच्या माळा (झेंडू-मोगरा-गुलाब), आंबा-बेल-अशोकाची पाने, पानांचे छत
- पार्वतीच्या सौभाग्याच्या 16 वस्तू: बांगड्या, टिकली, सिंदूर, मेंदी, काजळ, फणी, आरसा, ओढणी, जोडवी, पैंजण (प्रतीक), आळता/महावर, अत्तर, नथ, कर्णफुले, गजरा, फुलांची माळ
- शिवासाठी: बेलपत्र, धोतरा, रुई (आक), शमीपत्र, भस्म, जानवे, पांढरी फुले, पाणी-दूध-पंचामृत; गणेशासाठी दूर्वा-मोदक
- कलश, नारळ, आंब्याची पाने, रोली, अक्षता, हळद, कुंकू, चंदन, मौली
- दिवे (चार प्रहरांसाठी 4+), तूप, धूप, कापूर, उदबत्ती, आरतीचे ताट, घंटा
- नैवेद्य: फळे (केळे-सफरचंद-डाळिंब-नारळ), मिठाई (लाडू-पेढा), खीर, पंचामृत, विडा-सुपारी-लवंग-वेलची
- बाया: सौभाग्य-साहित्य, मिठाई, फळे, वस्त्र, दक्षिणा (सासू/थोरली जाऊ)
- हरतालिका व्रतकथेचे पुस्तक, तीजेची गाणी
- पारणे: दही-पोहे/फळे, तुळशीचे पाणी; एक दिवस आधी «करू भात/दर»चे जेवण
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
हिमालयाची कन्या पार्वती हिने बालपणापासून शिवालाच पती म्हणून इच्छिले आणि घोर तप केले — बारा वर्षे, पानेसुद्धा खाणे सोडले (अपर्णा). नारदांनी हिमवानाला सांगितले — कन्या विष्णूसाठी योग्य आहे; हिमवानाने विष्णूशी विवाह ठरवला. पार्वती व्याकुळ झाली; तिची सखी म्हणाली — «चल, मी तुला इथून पळवून नेते» — सख्या पार्वतीला घनदाट वनातील गुहेत घेऊन गेल्या (हरत = हरण, आलिका = सखी: हरतालिका).
📖 हरतालिका तीज (बडी तीज) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →
आदल्या दिवशीची मेजवानी, व्रतात काहीही नाही, पारण्याला दही-पोहे
हरतालिकेत तृतीयेला काहीही नाही — नैवेद्य फक्त पार्वती-शिवाला (फळे-मिठाई-खीर); द्वितीयेच्या रात्री पोटभर (छत्तीसगडचा करू भात, नेपाळचा दर, बिहारचे दही-पोहे); पारणे चतुर्थीच्या सकाळी हलके-गोड.
- द्वितीयेची मेजवानी: छत्तीसगड «करू भात» — कारल्याची भाजी-भात (कडूपासून सुरुवात, जेणेकरून व्रत सोपे जाईल); बिहार-उत्तर प्रदेश — दही-पोहे-गूळ, पुरी-खीर, फळे; नेपाळ «दर» — खीर-सेल रोटी-मांस (कुळाच्या रितीनुसार); महाराष्ट्र — साबुदाणा/फराळ
- तृतीया: निर्जळ — काहीही नाही (आचमन कुळाच्या रितीनुसार); नैवेद्य शिव-पार्वतीला — केळे, नारळ, सफरचंद, खीर, लाडू, पंचामृत
- पारणे (चतुर्थी सकाळी): आधी तुळशीचे/पूजेचे पाणी, मग दही-पोहे किंवा फळे-दूध, मग हलके जेवण — खीर-पुरी/खिचडी; जड-तळलेले नाही (24 तासांनंतरचे पोट)
- छत्तीसगडचे पारणे: ठेठरी-खुरमी-अरसा (तीजाचे पदार्थ), माहेरचे भोजन; महाराष्ट्र: पंचखाद्य/नारळ-खोबरे; बिहार: ठेकुआ-खीर
- गणेश चतुर्थीचा (दुसऱ्या दिवशीचा) मोदक-प्रसाद पारण्यासोबत
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
हरतालिका/तीजा/तीज — उत्तर-मध्य भारत व नेपाळमधील स्त्रियांचे सर्वात मोठे तप-व्रत.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- द्वितीयेला पोटभर सात्त्विक जेवण, मध्यरात्रीनंतर काहीही नाही — व्रत सूर्योदयापासून
- पूजा प्रदोषकाळी, मग चारही प्रहरी — मूर्ती मातीच्या, हाताने घडवलेल्या; फुलेरा
- कथा प्रत्येक प्रहरी/तीन वेळा; सौभाग्याच्या 16 वस्तू पार्वतीला; बाया सासूला
- पारणे चतुर्थीला सूर्योदयानंतर, मूर्ती-विसर्जनानंतर — हळूहळू जेवण
- एकदा व्रत धरले की दरवर्षी — जमले नाही तर फलाहार/दुसऱ्याकडून पूजा, भाव तुटू नये
❌ क्या न करा
- निर्जळ व्रत गर्भवती/रुग्ण/स्तनपान करणाऱ्या स्त्रिया/किशोरवयीन मुलींनी नाही — फळे-पाणी घेऊन; चक्कर-उलटी झाल्यास पाणी घ्या (प्राणरक्षण हाच धर्म)
- रात्री झोपणे नाही (जागरण) — पण आजारी असल्यास विश्रांती; व्रतात राग-भांडण-चुगली नाही
- मूर्ती प्लास्टर-रंगाच्या नकोत — मातीच्या; विसर्जन घरच्या कुंडीत/पाण्याच्या हौदात, गटारात नाही
- पारणे न करता व्रत दुसऱ्या दिवशीपर्यंत (गणेश चतुर्थी) लांबवू नका — 24 तासांनी पारणे
- व्रत सुटण्याची भीती नको — आजारपणात सुटले तर उद्यापन/क्षमा-प्रार्थना, अशुभ काहीही नाही
🌿 तीज सण
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हरतालिका तीज 2027 मध्ये कधी आहे?
वर दिलेली तिथी ही या वर्षीची भाद्रपद शुद्ध तृतीया आहे — पंचांग-गणनेनुसार; प्रदोष (मुख्य पूजा) व सूर्योदय (व्रतारंभ/पारणे) यांची दिल्लीची वेळही तिथेच; दुसरा दिवस गणेश चतुर्थी.
हरतालिका आणि हरियाली तीज यांत काय फरक आहे?
हरियाली तीज श्रावण शुद्ध तृतीया (श्रावण — हिरव्या बांगड्या, झोके, उत्सव, फलाहार); हरतालिका भाद्रपद शुद्ध तृतीया (एका महिन्यानंतर — 24 तास निर्जळ, रात्र-जागरण, मातीच्या मूर्ती, सर्वात कठोर); कजरी तीज या दोघींच्या मध्ये (श्रावण वद्य तृतीया; पूर्णिमांत गणनेत भाद्रपद कृष्ण तृतीया).
खरोखरच पाणीसुद्धा पिऊ नये का?
शास्त्रीय विधान निर्जळ (आचमन कुळाच्या रितीनुसार मान्य); सूर्योदयापासून दुसऱ्या सूर्योदयापर्यंत. हे कठोर आहे — फक्त निरोगी स्त्रियांनीच करावे; गर्भवती, रुग्ण, स्तनपान करणाऱ्या स्त्रियांनी फळे-पाणी घेऊन करावे; तब्येत बिघडली तर पाणी-जेवण घ्या — व्रत हे पार्वतीचे तप आहे, प्राणसंकट नव्हे.
एकदा सुरू केले तर दरवर्षी करणे आवश्यक आहे का?
लोकपरंपरेत होय — म्हणून पहिले व्रत विचार करून; पण आजारपण/गर्भारपण/सुतक यांमुळे सुटले तर फलाहाराने करा किंवा घरातील दुसरी स्त्री पूजा करेल, नंतर उद्यापन — अशुभ काहीही होत नाही, भाव मुख्य आहे.
चार प्रहरांची पूजा कशी करावी?
सूर्यास्तापासून दुसऱ्या सूर्योदयापर्यंत रात्रीचे चार समान भाग (~3 तास) — पहिला प्रहर प्रदोष (मुख्य पूजा-कथा), मग ~9, ~12, ~3 वाजता — प्रत्येक वेळी फुले-अक्षता-दिवा-मंत्र-आरती-कथा; मैत्रिणींसोबत गाणी-भजन केल्याने जागरण सोपे जाते; एकही प्रहर जमला नाही तर प्रदोष-पूजा व सकाळची पूजा पुरेशी.
मातीची मूर्ती घडवता आली नाही तर?
बाजारातील मातीचे शिव-पार्वती-गणेश किंवा शाळिग्राम/शिवलिंग व गौरीचे चित्रही मान्य; वाळूची/हळदीची छोटी पिंडी सर्वात सोपी; प्लास्टर-रंगाची मूर्ती नको (विसर्जनाचा प्रश्न).
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — पुढील व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
🌎 परदेशात हरतालिका तीज (बडी तीज) 2027: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड
हे देखील पढ़ें: गणेश चतुर्थी (पुढील दिवस) · हरियाली तीज (एक महीना आधी) · कजरी तीज · महाशिवरात्री (शिव-पार्वती विवाह)
⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोककथांवर आधारित आहे; आपल्या कुळातील-कुटुंबाची आणि भागचीची प्रथा सर्वोच्च आहे. निर्जळा व्रत केवळ निरोगी महिलांसाठी आहे-आरोग्य अर्धे.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका