🐄 बछ बारस (गोवत्स द्वादशी / वसुबारस) 2026

गाय-वासराची पूजा करणाऱ्या मातांचे व्रत — श्रावण वद्य द्वादशी (पूर्णिमांत गणनेत भाद्रपद कृष्ण द्वादशी; बछ बारस: राजस्थान-उत्तर प्रदेश-मध्य प्रदेश) आणि आश्विन वद्य द्वादशी (पूर्णिमांत गणनेत कार्तिक कृष्ण द्वादशी; गोवत्स/वसु/वाघ बारस: गुजरात-महाराष्ट्र, धनत्रयोदशीच्या एक दिवस आधी): गाईचे दूध-दही व सुरीने कापलेले पदार्थ वर्ज्य, बाजरी-मटकी-कढी, संततीच्या मंगलाची कामना; दोन्ही तिथी वर दिल्या आहेत.

**बछ बारस** (बछ द्वादशी, गोवत्स द्वादशी, वसुबारस, वाघ बारस) हे पुत्रवती मातांचे व्रत आहे, ज्यात गाय व तिच्या वासराची (वत्स) पूजा होते — गाईमध्ये सर्व देवतांचा वास आणि वासरू हे संततीचे प्रतीक; माता आपल्या संततीच्या दीर्घायुष्यासाठी, आरोग्यासाठी व सुखासाठी गाय-वासराला टिळा लावून, हळद-कुंकू वाहून, मोड आलेली मटकी-बाजरी व गूळ खाऊ घालून प्रदक्षिणा घालतात. या दिवशी गाईचे दूध-दही-तूप खाल्ले जात नाही (ते वासरासाठी ठेवले जाते) आणि सुरीने कापलेला-चिरलेला कोणताही पदार्थ खात नाहीत — म्हणून बाजरीची भाकरी, मटकी, कढी आणि अख्ख्या धान्याचे जेवण.

हे व्रत दोन वेगवेगळ्या तिथींना दोन रूपांत पाळले जाते: राजस्थान, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, हरियाणात **श्रावण वद्य द्वादशीला** (पूर्णिमांत गणनेत भाद्रपद कृष्ण द्वादशी; जन्माष्टमीनंतर चार दिवसांनी) «बछ बारस», आणि गुजरात-महाराष्ट्रात **आश्विन वद्य द्वादशीला** (पूर्णिमांत गणनेत कार्तिक कृष्ण द्वादशी; धनत्रयोदशीच्या एक दिवस आधी, दिवाळी-उत्सवाचा पहिला दिवस) «वाघ बारस/वसु बारस/गोवत्स द्वादशी» — दोन्ही तिथी वर आहेत; आपल्या भागाची तिथी पाहा. खाली विधी, साहित्य, कथा, भोजन, प्रदेशांच्या रिती व प्रश्न.

महत्त्व — हे व्रत चा

गोवत्स-पूजा: गाईत (कामधेनू) 33 कोटी देवतांचा वास — गोवत्स द्वादशीला गाय-वासराच्या पूजेने सर्व देवता प्रसन्न होतात; भविष्य पुराणात गोवत्स द्वादशीचा उल्लेख — नंदिनी गाईची पूजा, वत्स = संतती; म्हणून हे मातांचे व्रत.

संतती-कामना: श्रद्धा अशी — गाय-वासराच्या सेवेने संतती दीर्घायुषी व निरोगी होते, निःसंतानांना संतती लाभते; कथेत गाय-वासराचा अपमान/वध संततीची हानी घडवतो आणि सेवेने संतती परत मिळते — व्रताचे मूळ हेच.

दूध व सुरीचा त्याग: त्या दिवशी गाईच्या दुधा-दह्या-तुपावर वासराचा हक्क — म्हणून म्हशीचे किंवा दूधविरहित जेवण; सुरीने चिरलेली भाजी/फळे वर्ज्य (गाय-वासराला इजा होऊ नये याचे प्रतीक) — अख्खी मटकी, बाजरी, कढी, खीच; शेतातील उत्पन्न हाताने तोडणे.

दिवाळीचा आरंभ (गुजरात-महाराष्ट्र): वाघ बारस/वसुबारसेपासून दिवाळीचे पाच-सहा दिवस सुरू होतात — वसुबारस (गाय-वासरू), धनत्रयोदशी, काळी चौदस, दिवाळी, बेस्तु वर्ष/पाडवा, भाऊबीज; गुजरातमध्ये व्यापारी या दिवशी वह्या-खात्यांतील देवघेव बंद करून हिशेब पूर्ण करतात («वाघ» म्हणजे वाघ; कर्ज फेडण्याचा दिवस).

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

बछ बारस/गोवत्स द्वादशीचा घरगुती विधी — सकाळी गाय-वासराची पूजा (गोशाळेतील/शेजारची गाय, नसेल तर मातीचे गाय-वासरू), दिवसा दुधाविना व सुरीविना जेवण, कथा; गुजरात-महाराष्ट्रात संध्याकाळी गोधूलि वेळी.

1. सकाळ: स्नान, स्वच्छ वस्त्रे; वासरू असलेली गाय (दुभती, वासरू सोबत) शोधा — गोशाळा/शेजार; न मिळाल्यास ओल्या मातीचे गाय-वासरू करून किंवा चित्राची पूजा.
2. संकल्प: «मी (नाव) माझ्या संततीच्या (नाव) दीर्घायुष्यासाठी व सुखासाठी बछ बारस/गोवत्स द्वादशीचे व्रत करते; आज गाईचे दूध व सुरीने कापलेला पदार्थ घेणार नाही» — पाणी सोडा.
3. गाय-वासराचे स्नान-शृंगार: गाईचे पाय धुऊन हळद-कुंकू-रोलीचा टिळा (कपाळावर व शिंगांवर), फुलांची माळ, पाठीवर ओढणी/लाल कापड, वासरालाही टिळा-माळ; गाईला घंटा (काही घरांत); कच्चे सूत गाय-वासराभोवती गुंडाळणे (रक्षासूत्र).
4. पूजन: अक्षता, फुले, दिवा-धूप (गाईपासून दूर), जल-अर्घ्य; नैवेद्य — मोड आलेली/भिजवलेली मटकी, बाजरी, हरभरा, गूळ, हिरवा चारा, केळे, भाकरी (बाजरीची, हाताने मोडलेली); गाय-वासराला स्वतःच्या हाताने खाऊ घालणे; «ॐ सुरभ्यै नमः» / «सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते। मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नन्दिनि॥»
5. प्रदक्षिणा व प्रार्थना: गाय-वासराला 3/7 प्रदक्षिणा, संततीच्या रक्षणाची प्रार्थना, गाईच्या शेपटीने आशीर्वाद (काही रितींत); मुलांकडून गाय-वासराला स्पर्श करवणे/खाऊ घालवणे.
6. कथा: बछ बारस/गोवत्स द्वादशीची कथा (खाली — सावकारीण व तलावाची) घरातील ज्येष्ठ स्त्रीकडून ऐकणे; कथेनंतर «बछ बारस माता» यांची आरती (राजस्थान) किंवा गोमातेची आरती.
7. भोजन: दिवसा गाईचे दूध-दही-तूप-लोणी नाही, सुरीने चिरलेली भाजी-फळे नाहीत, गहू (काही घरांत) नाही — बाजरीची भाकरी/खीच, मटकी-हरभरा (अख्खे/मोड आलेले), कढी (म्हशीचे दही किंवा बेसन-ताक), अख्खी भाजी (भोपळा/दुधी हाताने मोडलेला — काही घरांत), अख्खी फळे (केळे-पेरू); एकवेळ (अनेक घरांत दोन्ही वेळा हेच जेवण).
8. गुजरात-महाराष्ट्र (वाघ बारस/वसुबारस): संध्याकाळी गोधूलि वेळी गाय-वासराची आरती-पूजा, गाईला बाजरी-गूळ; घरात रांगोळी-दिवे (दिवाळीचा आरंभ), व्यापाऱ्यांची वह्या-खात्यांतील देवघेव बंद; रात्री गाईचे दूध वर्ज्य असलेले जेवण (उडीद/मूग, बाजरी).
9. समापन: गाय-वासराला हिरवा चारा-गूळ; उरलेला नैवेद्य गाईला; दुसऱ्या दिवशी नेहमीचे जेवण; बछ बारसेला केलेले मातीचे गाय-वासरू पाण्यात विसर्जित; मुलांना गोसेवेची शिकवण.

पूजा-सामग्री ची सूची

गाय-वासराचा शृंगार, मटकी-बाजरी-गुळाचा चारा-नैवेद्य आणि दुधाविना-सुरीविना जेवण — बछ बारसची यादी.

• गाय व वासरू (गोशाळा/शेजार) — नसल्यास मातीचे गाय-वासरू किंवा गोमातेचे चित्र; कलश (पाणी)
• शृंगार: हळद, कुंकू, रोली, अक्षता, फुलांची माळ (झेंडू), लाल ओढणी/कापड, कच्चे सूत, घंटा (ऐच्छिक), मेंदी (शिंगांना — काही रितींत)
• चारा-नैवेद्य: मोड आलेली/भिजवलेली मटकी, बाजरी, हरभरा, गूळ, हिरवा चारा, केळे, बाजरीची भाकरी (हाताने मोडलेली), गव्हाच्या पिठाचे लाडू (काही घरांत)
• पूजन: तुपाचा दिवा (गाईपासून दूर), धूप, कापूर, आरतीचे ताट, विडा-सुपारी, नारळ; «गोवत्स द्वादशी/बछ बारस» कथा-पुस्तिका
• भोजन: बाजरीचे पीठ, मटकी, हरभरा, बेसन/म्हशीचे दही (कढी), खीच (अख्खे गहू-बाजरी — काही घरांत), अख्खी भाजी-फळे, सैंधव मीठ; गाईच्या दुधाचा कोणताही पदार्थ नाही
• मुलांसाठी: गाय-वासराला खाऊ घालण्यासाठी चारा, नवे कपडे (काही घरांत); गोदान/गोशाळा-दान (श्रद्धेनुसार — चारा, गूळ, पैसे)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

बछ बारसची कथा (सावकारीण आणि तलाव): एका सावकाराने गावात तलाव खोदवला, पण वर्षानुवर्षे त्यात पाणी भरले नाही; पंडितांनी सांगितले — मोठ्या मुलाचा किंवा सुनेचा बळी द्याल तर भरेल. सावकारणीने सुनेला माहेरी पाठवून दिले आणि मोठ्या मुलाचा-नातवाचा बळी दिला — तलाव काठोकाठ भरला. त्याच दिवशी बछ बारस होती — सावकारणीने पूजेसाठी गाय-वासरू शोधले; वासरू मिळाले नाही तेव्हा तिने गव्हाचे छोटे दाणे «वासरू» मानून हाताने कापले-दळले (सुरी/गोंधळ — लोकपाठात «वासराऐवजी गव्हाच्या ओंजळीला कापले»); काही पाठांत सावकारणीने चुकून गाईच्या वासराचाच वध करून पूजा केली.

पूजा-कथेनंतर तिने «बछ बारस माता» यांची प्रार्थना केली — «सून-मुलाला क्षमा कर, मी नकळत जो बळी/वध केला…»; मातेने तिच्या श्रद्धेने प्रसन्न होऊन मुलगा-नातू आणि वासरू जिवंत केले; सून परतली तेव्हा घर भरलेले-नांदते दिसले. तेव्हापासून बछ बारसेला गाय-वासराची सेवा, सुरीने काहीही न कापणे (गहू/वासरू-कथा), आणि गाईचे दूध वासरासाठी सोडणे — हे व्रताचे नियम; आणि शिकवण अशी की संततीच्या हिताच्या नावाखाली कोणताही बळी/हिंसा नको — सेवाच फळ देते.

गोवत्स द्वादशी (पुराण): भविष्य पुराणात — जी स्त्री आश्विन वद्य द्वादशीला (पूर्णिमांत गणनेत कार्तिक कृष्ण द्वादशी) नंदिनी (कामधेनूची कन्या) गाईची वासरासह पूजा करते, त्या दिवशी गाईचे दूध-दही-तूप व तेलात तळलेले पदार्थ त्यागते, तिचे पुत्र-पौत्र दीर्घायुषी होतात — हीच महाराष्ट्र-गुजरातची वसुबारस; समुद्रमंथनातून कामधेनू प्रकटली तीही याच दिवशी (लोकमत).

बाजरीची भाकरी, मटकी, कढी, खीच — गाईच्या दुधाविना, सुरीविना; गाय-वासराला मटकी-बाजरी-गूळ

बछ बारसचे जेवण हीच तिची ओळख — त्या दिवशी गाईचे दूध-दही-तूप नाही (ते वासराचे), सुरीने कापलेला कोणताही पदार्थ नाही, अनेक घरांत गहूही नाही (कथा) — म्हणून बाजरीची भाकरी/खीच, मटकी-हरभरा, कढी (म्हशीचे दही/ताक), अख्खी भाजी-फळे; गाय-वासराला मोड आलेली मटकी, बाजरी, गूळ, हिरवा चारा, केळे.

• गाय-वासराचा चारा-नैवेद्य: मोड आलेली मटकी, बाजरी, हरभरा, गूळ, हिरवा चारा, केळे, बाजरीची भाकरी, पिठाचे लाडू
• व्रती व घरच्यांचे जेवण: बाजरीची भाकरी (हाताने मोडलेली), मटकीची भाजी (अख्खी), कढी (म्हशीचे दही किंवा बेसन-ताक), खीच (अख्खे गहू-बाजरी-डाळ), भोपळा/दुधी (हाताने मोडलेला — काही घरांत), दाल-बाटी (तूप व गाईच्या दुधाविना — राजस्थानात काही घरांत)
• फळे: केळे, पेरू, सफरचंद — अख्खी/हाताने तोडलेली; सुकामेवा
• गुजरात-महाराष्ट्र (वसुबारस): बाजरीची भाकरी, मूग/उडीद, गूळ; गाईच्या दुधाचा त्याग; तेलात तळलेले पदार्थ नाहीत (पुराण-नियम — काही घरांत)
• वर्ज्य: गाईचे दूध-दही-तूप-लोणी-पनीर-खीर, सुरीने चिरलेली भाजी/फळे, गहू (कथा — काही घरांत), तळलेले पदार्थ (काही रितींत), मांस-मद्य

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

श्रावण वद्यातील बछ बारस (पूर्णिमांत गणनेत भाद्रपद; राजस्थान-उत्तर प्रदेश-मध्य प्रदेश-हरियाणा) आणि आश्विन वद्यातील वसुबारस/वाघ बारस (पूर्णिमांत गणनेत कार्तिक; गुजरात-महाराष्ट्र) — एकच भाव, दोन तिथी, वेगवेगळ्या रिती.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

हे देखील पढ़ें: नांगर षष्ठी(लल्ही छठ) · कृष्ण जन्माष्टमी · धनतेरस (वसु बारस चे अगले दिवस) · गोवर्धन पूजा(जा-पूजा) · जिवंत मुलगी

⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोकमान्यता (बाचा बारास-कथा, भविष्य पुराण) वर आधारित आहे; आमचे कुल-कुटुम्बाची आणि भागाची विधी सर्वोच्च आहेत. दोन प्रादेशिक तारखा-दिल्ली (आय. एस. टी.) उदय तारखेनुसार (आश्विन/कार्तिकवाली तारखेच्या प्रदोष-नियम); आरोग्याच्या समस्या असल्यास उपवास करू नका.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका