🐄 बाख बारास (गोवतास द्वादशी/वासु बारास) 2026

गाय-बछड़े ची पूजा चा माताओं चा व्रत — भाद्रपद कृष्ण द्वादशी (बछ बारस: राजस्थान-UP-MP) आणि कार्तिक कृष्ण द्वादशी (गोवत्स/वसु/वाघ बारस: गुजरात-महाराष्ट्र, धनतेरस पासून एक दिवस आधी): गाय चा दूध-दही व चाकू पासून कटी वस्तु वर्जित, बाजरा-मोठ-कढ़ी, संतान ची मंगल-कामना; दोन्ही तिथी ऊपर।

**बछ बारस** (बछ द्वादशी, गोवत्स द्वादशी, वसु बारस, वाघ बारस) पुत्रवती माताओं चा व्रत आहे जिसमें गाय आणि त्याच्या बछड़े (वत्स) ची पूजा असते आहे — गाय मध्ये सर्व देवताओं चा वास आणि बछड़ा संतान चा प्रतीक; माताएँ आपल्या संतान ची लांब वय, आरोग्य आणि सुख चे साठी गाय-बछड़े ला तिलक-हल्दी-कुंकुम, अंकुरित मोठ-बाजरा आणि गुड़ खिलाकर परिक्रमा करती आहेत। किंवा दिवस गाय चा दूध-दही-घी नाही खाया जातो (बछड़े चे साठी छोड़ा जातो आहे) आणि चाकू पासून काटी-कटी कोणता वस्तु नाही खाते — म्हणून बाजरे ची रोटी, मोठ, कढ़ी आणि साबुत अनाज चा भोजन।

हे व्रत दोन वेगळा तिथियों वर दोन रूपों मध्ये मनाया जातो आहे: राजस्थान, उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, हरियाणा मध्ये **भाद्रपद कृष्ण द्वादशी** (जन्माष्टमी चे चार दिवस नंतर) ला «बछ बारस», आणि गुजरात-महाराष्ट्र मध्ये **कार्तिक कृष्ण द्वादशी** (धनतेरस पासून एक दिवस आधी, दिवाली-उत्सव चा पहिला दिवस) ला «वाघ बारस/वसु बारस/गोवत्स द्वादशी» — दोन्ही तिथी ऊपर आहेत; आपल्या इलाक़े ची तिथी पाहा। रिकामे विधि, सामग्री, कथा, भोजन, इलाक़ों ची रीत व सवाल।

महत्त्व — हे व्रत चा

गोवत्स-पूजा: गाय (कामधेनु) मध्ये 33 कोटि देवताओं चा वास — गोवत्स द्वादशी ला गाय-बछड़े ची पूजा पासून सर्व देवता प्रसन्न; भविष्य-पुराण मध्ये गोवत्स द्वादशी चा उल्लेख — नंदिनी गाय ची पूजा, वत्स = संतान; म्हणून माताओं चा व्रत।

संतान-कामना: मान्यता — गाय-बछड़े ची सेवा पासून संतान दीर्घायु व निरोग, निःसंतान ला संतान; कथा मध्ये गाय-बछड़े चा अपमान/वध संतान-हानि लाता आहे आणि सेवा पासून संतान लौटती आहे — व्रत चा मूल हेच।

दूध व चाकू चा त्याग: त्या दिवस गाय चा दूध-दही-घी बछड़े चा हक़ — म्हणून भैंस चा किंवा शिवाय दूध चा भोजन; चाकू पासून काटी सब्ज़ी/फळ वर्जित (गाय-बछड़े ला चोट न पहुँचे चा प्रतीक) — साबुत मोठ, बाजरा, कढ़ी, खीच; खेत ची उपज ला हात पासून तोड़ना।

दिवाली-आरंभ (गुजरात-महाराष्ट्र): वाघ बारस/वसु बारस पासून दिवाली चे पाँच-छह दिवस शुरू — वसु बारस (गाय-बछड़ा), धनतेरस, काली चौदस, दिवाली, बेस्तु वर्ष/पाड़वा, भाऊ बीज; गुजरात मध्ये व्यापारी किंवा दिवस बही-खाते चे लेन-देन बंद करून हिसाब पूरा करतात आहेत («वाघ» = बाघ, ऋण चुकाने चा दिवस)।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

बछ बारस/गोवत्स द्वादशी ची घरेलू विधि — सुबह गाय-बछड़े ची पूजा (गोशाला/पड़ोस ची गाय, न असो तर मिट्टी ची गाय-बछड़ा), दिवस मध्ये शिवाय दूध व शिवाय चाकू चा भोजन, कथा; गुजरात-महाराष्ट्र मध्ये शाम गोधूलि मध्ये।

1. सुबह: स्नान, स्वच्छ वस्त्र; गाय-बछड़े वाली गाय (दुधारू, बछड़ा सोबत) खोजें — गोशाला/पड़ोस; न मिले तर गीली मिट्टी पासून गाय-बछड़ा बनाकर किंवा चित्र वर पूजा।
2. संकल्प: «मैं (नाव) आपल्या संतान (नाव) ची दीर्घायु-सुख साठी बछ बारस/गोवत्स द्वादशी व्रत रखती हूँ; आज गाय चा दूध व चाकू-कटी वस्तु नाही लूँगी» — जल छोड़ें।
3. गाय-बछड़े चा स्नान-श्रृंगार: गाय चे पाय धोकर, हल्दी-कुंकुम-रोली चा तिलक (माथे व सींगों वर), फूल-माला, चुनरी/लाल कपड़ा पीठ वर, बछड़े ला देखील तिलक-माला; गाय ला घंटी (काही घर); कच्चा सूत गाय-बछड़े चे चारही कडे लपेटना (रक्षा-सूत्र)।
4. पूजन: अक्षत, फूल, दीप-धूप (गाय पासून दूर), जल-अर्घ्य; भोग — अंकुरित/भीगे मोठ, बाजरा, चना, गुड़, हिरवा चारा, केला, रोटी (बाजरे ची, हात पासून तोड़ी); गाय-बछड़े ला आपल्या हात पासून खिलाना; «ॐ सुरभ्यै नमः» / «सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते। मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नन्दिनि॥»
5. परिक्रमा व प्रार्थना: गाय-बछड़े ची 3/7 परिक्रमा, संतान ची रक्षा ची प्रार्थना, गाय ची पूँछ पासून आशीष (काही रीत); बच्चों पासून गाय-बछड़े ला छुआना/खिलाना।
6. कथा: बछ बारस/गोवत्स द्वादशी ची कथा (रिकामे — साहूकारनी व तालाब ची) घर ची बड़ी स्त्री पासून सुनना; कथा चे नंतर «बछ बारस आई» ची आरती (राजस्थान) किंवा गोमाता-आरती।
7. भोजन: दिवस मध्ये गाय चा दूध-दही-घी-मक्खन नाही, चाकू पासून कटी सब्ज़ी-फल नाही, गेहूँ (काही घर) नाही — बाजरे ची रोटी/ खीच, मोठ-चना (साबुत/अंकुरित), कढ़ी (भैंस-दही किंवा बेसन-छाछ), साबुत सब्ज़ी (कद्दू/लौकी हात पासून तोड़ी — काही घर), फळ साबुत (केला-अमरूद); एक वेळ (कई घर दोन वेळ हेच भोजन)।
8. गुजरात-महाराष्ट्र (वाघ/वसु बारस): शाम गोधूलि मध्ये गाय-बछड़े ची आरती-पूजा, गाय ला बाजरी-गुड़; घर मध्ये रंगोली-दीप (दिवाली-आरंभ), व्यापारी बही-खाते चा लेन-देन बंद; रात्र गाय चा दूध-वर्जित भोजन (उड़द/मूँग, बाजरी)।
9. समापन: गाय-बछड़े ला हिरवा चारा-गुड़; बचा भोग गाय ला; अगले दिवस सामान्य भोजन; बछ बारस वर मिट्टी ची गाय-बछड़ा जल मध्ये; बच्चों ला गाय-सेवा ची सीख।

पूजा-सामग्री ची सूची

गाय-बछड़े चा श्रृंगार, मोठ-बाजरा-गुड़ चा चारा-भोग आणि शिवाय दूध-बिना चाकू चा भोजन — बछ बारस ची सूची।

• गाय व बछड़ा (गोशाला/पड़ोस) — न असो तर मिट्टी ची गाय-बछड़ा किंवा गोमाता-चित्र; कलश (जल)
• श्रृंगार: हल्दी, कुंकुम, रोली, अक्षत, फूल-माला (गेंदा), लाल चुनरी/कपड़ा, कच्चा सूत, घंटी (वैकल्पिक), मेहँदी (सींग — काही रीत)
• चारा-भोग: अंकुरित/भीगे मोठ, बाजरा, चना, गुड़, हिरवा चारा, केला, बाजरे ची रोटी (हात पासून तोड़ी), गेहूँ चे आटे चे लड्डू (काही घर)
• पूजन: घी-दीप (गाय पासून दूर), धूप, कपूर, आरती-थाली, पान-सुपारी, नारियल; «गोवत्स द्वादशी/बछ बारस» कथा-पुस्तिका
• भोजन: बाजरे चा आटा, मोठ, चना, बेसन/भैंस-दही (कढ़ी), खीच (साबुत गेहूँ-बाजरा — काही घर), साबुत सब्ज़ी-फल, सेंधा नमक; गाय-दूध ची कोणता वस्तु नाही
• बच्चों चे साठी: गाय-बछड़े ला खिलाने चा चारा, नए वस्त्र (काही घर); गोदान/गोशाला-दान (श्रद्धानुसार — चारा, गुड़, धन)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

बछ बारस ची कथा (साहूकारनी आणि तालाब): एक साहूकार ने गाँव मध्ये तालाब खुदवाया, वर वर्षों पर्यंत उसमें पानी न भरा; पंडितों ने कहा — बड़े बेटे किंवा बहू ची बलि दोन तर भरेगा। साहूकारनी ने बहू ला मायके भेज दिया आणि बड़े बेटे-पोते ची बलि दे दिली — तालाब लबालब भर गेला। त्याच दिवस बछ बारस थी — साहूकारनी ने पूजा चे साठी गाय-बछड़ा खोजा; बछड़ा न मिला तर उसने गेहूँ चे छोटे दाने «बछड़ा» मानकर हात पासून काटे-पीसे (चाकू/उलझन — लोक-पाठ मध्ये «बछड़े ची जगह गेहूँ चे चुल्लू ला काटा»); कहीं पाठ मध्ये साहूकारनी ने भूल पासून गाय चे बछड़े चा च वध करून पूजा ची।

पूजा-कथा चे नंतर उसने «बछ बारस आई» पासून प्रार्थना ची — «बहू-बेटे ला क्षमा करना, मैंने अनजाने मध्ये जो बलि/वध किया…»; आई ने त्याची श्रद्धा पासून प्रसन्न होऊन बेटा-पोता आणि बछड़ा जीवित करून दिए; बहू लौटी तर घर भरा-पूरा मिला। तभी पासून बछ बारस ला गाय-बछड़े ची सेवा, चाकू पासून काही न काटना (गेहूँ/बछड़ा-कथा), आणि गाय चा दूध बछड़े ला छोड़ना — व्रत चे नियम; आणि सीख ची संतान-हित चे नाव वर कोणता बलि/हिंसा नाही — सेवा च फळ देतात आहे।

गोवत्स द्वादशी (पुराण): भविष्य-पुराण मध्ये — जो स्त्री कार्तिक कृष्ण द्वादशी ला नंदिनी (कामधेनु-पुत्री) गाय ची बछड़े-सहित पूजा करती, गाय चे दूध-दही-घी व तेल मध्ये तली वस्तु चा त्या दिवस त्याग करती आहे, त्याच्या पुत्र-पौत्र दीर्घायु असतात आहेत — हेच महाराष्ट्र-गुजरात ची वसु बारस; समुद्र-मंथन पासून कामधेनु चा प्रकट होना देखील याच दिवस (लोक-मत)।

बाजरे ची रोटी, मोठ, कढ़ी, खीच — शिवाय गाय-दूध, शिवाय चाकू; गाय-बछड़े ला मोठ-बाजरा-गुड़

बछ बारस चा भोजन याची ओळख — त्या दिवस गाय चा दूध-दही-घी नाही (बछड़े चा), चाकू पासून कटी कोणता वस्तु नाही, कई घर गेहूँ देखील नाही (कथा) — म्हणून बाजरे ची रोटी/खीच, मोठ-चना, कढ़ी (भैंस-दही/छाछ), साबुत सब्ज़ी-फल; गाय-बछड़े ला अंकुरित मोठ, बाजरा, गुड़, हिरवा चारा, केला।

• गाय-बछड़े चा चारा-भोग: अंकुरित मोठ, बाजरा, चना, गुड़, हिरवा चारा, केला, बाजरे ची रोटी, आटे चे लड्डू
• व्रती व घर चा भोजन: बाजरे ची रोटी (हात पासून तोड़ी), मोठ ची सब्ज़ी (साबुत), कढ़ी (भैंस-दही किंवा बेसन-छाछ), खीच (साबुत गेहूँ-बाजरा-दाल), कद्दू/लौकी (हात पासून तोड़ी — काही घर), दाल-बाटी (शिवाय घी-गाय — राजस्थान काही घर)
• फळ: केला, अमरूद, सेब — साबुत/हात पासून तोड़े; सूखे मेवे
• गुजरात-महाराष्ट्र (वसु बारस): बाजरी ची रोटी, मूँग/उड़द, गुड़; गाय चे दूध चा त्याग; तेल मध्ये तली वस्तु नाही (पुराण-नियम — काही घर)
• वर्जित: गाय चा दूध-दही-घी-मक्खन-पनीर-खीर, चाकू-कटी सब्ज़ी/फळ, गेहूँ (कथा — काही घर), तली वस्तु (काही रीत), माँस-मद्य

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

भाद्रपद ची बछ बारस (राजस्थान-UP-MP-हरियाणा) आणि कार्तिक ची वसु/वाघ बारस (गुजरात-महाराष्ट्र) — एक भाव, दोन तिथी, वेगळा-वेगळा रीत।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

हे देखील पढ़ें: नांगर षष्ठी(लल्ही छठ) · कृष्ण जन्माष्टमी · धनतेरस (वसु बारस चे अगले दिवस) · गोवर्धन पूजा(जा-पूजा) · जिवंत मुलगी

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता (बछ बारस-कथा, भविष्य-पुराण) वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व इलाक़े ची रीत सर्वोपरि आहे। दोन क्षेत्रीय तिथी ऊपर — दिल्ली (IST) ची उदया-तिथि (कार्तिक वाली प्रदोष-नियम) पासून; आरोग्य-स्थिती मध्ये व्रत न ठेवा।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका