🪔 दिवाळी (लक्ष्मीपूजन) 2026

कार्तिक अमावस्या — घर-घर दीप, लक्ष्मी-गणेश पूजन प्रदोष व स्थिर लग्न मध्ये; पाँच दिवस चे दीपोत्सव चा मुख्य दिवस।

दीपावली कार्तिक मास ची अमावस्या ला मनाई जातात आहे — साल चा सर्वात बड़ा पर्व। किंवा रात्र लक्ष्मी-गणेश ची पूजा असते आहे, घर चे प्रत्येक कोने मध्ये दीये जलते आहेत आणि मान्यता आहे ची माँ लक्ष्मी त्याच घर मध्ये येते आहेत जो साफ़, रोशन आणि प्रसन्न असो। श्रीराम याच दिवस चौदह वर्ष चा वनवास पूरा करून अयोध्या लौटे थे आणि अयोध्या दीपों पासून सजी थी।

पाँच दिवस चा दीपोत्सव — धनतेरस, नरक चतुर्दशी (छोटी दीवाली), दीपावली, गोवर्धन पूजा आणि भाऊ दूज — याची पूरी तालिका ऊपर आहे। रिकामे लक्ष्मी-पूजन चा प्रदोष व निशीथ मुहूर्त, घर ची पूजा-विधि, सामग्री, कथा, पकवान आणि वेगळा-वेगळा प्रदेशों ची रीत दिली गेली आहे।

महत्त्व — हे व्रत चा

अमावस्या ची सर्वात अँधेरी रात्र मध्ये दीप जलाना अंधकार वर प्रकाश, अज्ञान वर ज्ञान ची जीत चा प्रतीक आहे। समुद्र-मंथन पासून याच दिवस लक्ष्मी प्रकट हुईं, म्हणून लक्ष्मी-पूजन; सोबत मध्ये गणेश (बुद्धी), सरस्वती (विद्या) आणि कुबेर (कोष) ची पूजा। व्यापारियों चा नया वर्ष (बही-खाता) यहीं पासून शुरू होतो आहे।

लक्ष्मी-पूजन चा वेळ प्रदोष-काल आहे आणि उसमें देखील स्थिर लग्न — वृषभ लग्न (दिल्ली मध्ये शाम सुमारे 6:30-8:30) गृहस्थों चे साठी सर्वोत्तम; तांत्रिक/विशेष साधना चे साठी निशीथ काल (मध्य-रात्रि) आणि सिंह लग्न (रात्र सुमारे 12:30-2:30)। स्थिर लग्न मध्ये पूजी लक्ष्मी घर मध्ये स्थिर रहती आहेत — हेच मान्यता आहे।

दीवाली ची रात्र घर ची स्त्री ला «गृहलक्ष्मी» कहा जातो आहे — पूजा वही करवाती आहे, दीये वही जलाती आहे, आणि अहोई-करवा चौथ चे करवे चा जल वही घर मध्ये छिड़कती आहे। हे पर्व घर ची स्त्री चा च आहे।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे गृहस्थ ची घरेलू विधि आहे — दिवस मध्ये सफ़ाई-सजावट, प्रदोष-काल मध्ये लक्ष्मी-गणेश पूजन, नंतर दीपदान।

1. सुबह स्नान; घर ची अंतिम सफ़ाई; मुख्य दरवाजा वर रंगोली, तोरण (आम/अशोक चे पत्ते-गेंदा), दोन्ही कडे लक्ष्मी-पद (दहलीज़ पासून आत ची कडे), स्वस्तिक व शुभ-लाभ।
2. शाम ला पूजा-स्थान: उत्तर-पूर्व (ईशान्य) किंवा पूर्व दिशा मध्ये चौकी वर लाल/पीला कपड़ा; मध्ये मध्ये लक्ष्मी-गणेश ची नई मूर्ति (गणेश लक्ष्मी चे दाएँ), सोबत मध्ये कुबेर, सरस्वती चा चित्र, कलश (जल-सुपारी-सिक्का-आम चे पत्ते-नारियल), चाँदी/ताँबे चा सिक्का, बही-खाता, तिजोरी ची चाबी।
3. प्रदोष-काल (ऊपर वेळ) मध्ये कुटुंब सहित बैठें; हात मध्ये जल-अक्षत-फूल लेकर संकल्प — «मैं कुटुंब ची सुख-समृद्धि साठी लक्ष्मी-गणेश चा पूजन करती/करतो हूँ।»
4. आधी गणेश-पूजन (दूर्वा, मोदक/लड्डू, सिंदूर), नंतर कलश-पूजन, नंतर लक्ष्मी-पूजन — स्नान (जल-पंचामृत), वस्त्र, कमल/गुलाब-पुष्प, इत्र, रोली-अक्षत, खील-बताशे, मिठाई, फळ, पान-सुपारी, लौंग-इलायची; «ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद श्रीं ह्रीं श्रीं ॐ महालक्ष्म्यै नमः» चा जप किंवा श्रीसूक्त/लक्ष्मी-चालीसा चा पाठ।
5. कुबेर-सरस्वती-बही-खाता आणि तिजोरी चा पूजन; नए सिक्के-गहने पूजा मध्ये ठेवा। घर चे औज़ार/वाहन वर देखील रोली-अक्षत।
6. आरती — «ॐ जय लक्ष्मी आई», नंतर «जय गणेश देवा»; कपूर-आरती; कुटुंब चे सर्व सदस्य पाय छूएँ, बड़े छोटों ला आशीर्वाद आणि शगुन दें।
7. दीपदान: पूजा चे दीये पासून घर चे सर्व दीये जलाएँ — दरवाजा वर सर्वात आधी, नंतर तुलसी, स्वयंपाकघर, जल-स्थान, छत, प्रत्येक कमरा, बाहेर ची गली/नाली पर्यंत; एक बड़ा दीपक (किंवा अखंड) रात-भर पूजा-स्थान वर। एकूण दीयों ची संख्या 11, 21, 51 किंवा घर ची रीत पासून।
8. अहोई/करवा चौथ चा करवा असो तर त्याचा जल घर मध्ये छिड़कें आणि अहोई आई चा चित्र पोंछें। प्रसाद बाँटें, पड़ोसियों-सफ़ाईकर्मियों-काम करण्या वालों ला मिठाई-शगुन दें।
9. रात्र मध्ये लक्ष्मी-आगमन चे साठी घर चा मुख्य दरवाजा खुला/दीपों पासून रोशन ठेवा; पुढील सुबह (गोवर्धन/प्रतिपदा) पूजा-स्थान ची सफ़ाई आणि अन्नकूट।

पूजा-सामग्री ची सूची

धनतेरस ची सूची याच मध्ये मिला लें — तिन्ही दिवस ची सामग्री एक सोबत येते आहे।

• लक्ष्मी-गणेश ची मूर्ति (मिट्टी ची, नई), कुबेर व सरस्वती चा चित्र, लाल-पीला कपड़ा, चौकी
• कलश, आम चे पत्ते, नारियल, सुपारी, सिक्का, मौली, गंगाजल
• मिट्टी चे दीये (21/51), सरसों तेल, घी, रुई ची बत्तियाँ, एक बड़ा दीपक/अखंड
• रोली, कुमकुम, हळद, चंदन, अक्षत, सिंदूर, सुगंध, दुर्वा
• फूल — कमल (लक्ष्मी ला प्रिय), गुलाब, गेंदा; फूल-माला, तोरण
• खील-बताशे, चीनी चे खिलौने, मिठाई (लड्डू-बर्फ़ी), फळ (सीताफल/अनार/सिंघाड़ा), पान-सुपारी, लौंग-इलायची
• पंचामृत (दूध-दही-घी-शहद-शक्कर), मोदक/लड्डू (गणेश जी ला)
• नया सिक्का/गहना, बही-खाता, कलम, तिजोरी ची चाबी
• रंगोली चे रंग, लक्ष्मी-पद चे छापे, स्वस्तिक-शुभ-लाभ चे स्टिकर
• धूप, अगरबत्ती, कपूर, आरती-थाली, लक्ष्मी-चालीसा/श्रीसुक्त पुस्तक
• शगुन चे लिफ़ाफ़े, बच्चों चे साठी फुलझड़ी (सीमित)

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

समुद्र-मंथन चे वेळ क्षीरसागर पासून कार्तिक अमावस्या ला माँ लक्ष्मी कमल वर विराजमान प्रकट हुईं आणि उन्होंने भगवान विष्णु ला वरमाला पहनाई — तभी पासून हे रात्र लक्ष्मी-पूजन ची रात्र आहे। जो घर स्वच्छ, प्रकाशित आणि प्रसन्न असो, लक्ष्मी त्याच मध्ये प्रवेश करती आहेत — इसीलिए सफ़ाई, दीप आणि कुटुंब चा सोबत।

रामायण ची कथा — श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण चौदह वर्ष चे वनवास आणि रावण-विजय चे नंतर याच अमावस्या ला अयोध्या लौटे। अयोध्यावासियों ने घी चे दीयों पासून पूरी नगरी सजा दिली — अँधेरी अमावस्या पूनम-सी असो गेली। तभी पासून प्रत्येक घर आपल्या राम चे परतण्या ची खुशी मध्ये दीये जलाता आहे।

एक लोक-कथा मध्ये एक निर्धन बुढ़िया दीवाली ची रात्र सबके सो जाने चे नंतर देखील दीप जलाकर लक्ष्मी-स्मरण करती आहे। लक्ष्मी जी ने पूछा — «सर्व सो गेले, तू चा जागी आहे?» बुढ़िया बोली — «तुमची प्रतीक्षा मध्ये।» लक्ष्मी त्याच्या घर स्थिर असो गईं। सीख — दीवाली ची रात्र काही देर जागकर लक्ष्मी-स्मरण आणि पुढील सुबह ब्रह्म मुहूर्त मध्ये उठना।

लक्ष्मी-भोग आणि दीवाली चे पकवान

लक्ष्मी जी ला सफ़ेद व मीठा प्रिय आहे — खील-बताशे आणि खीर प्रत्येक घर चा भोग आहेत। पकवान धनतेरस पासून बनण्या शुरू असतात आहेत आणि भाऊ दूज पर्यंत चलते आहेत।

• भोग: खील-बताशे, चीनी चे खिलौने, खीर किंवा सूजी चा हलवा, बूंदी चे लड्डू, अनार-सीताफल-सिंघाड़ा, पान
• गणेश जी ला मोदक/लड्डू, कुबेर ला सफ़ेद मिठाई; कई घरों मध्ये 5 किंवा 11 तरह ची मिठाई-पकवान (छप्पन भोग ची छोटी झलक)
• उत्तर भारत चे पकवान: गुझिया, शक्करपारे, मठरी, नमकपारे, बेसन चे लड्डू, दही-भल्ले, पूड़ी-कद्दू/आलू ची सब्ज़ी
• पूर्वांचल-बिहार: ठेकुआ, खाजा, अनरसा, चूड़ा-दही; बंगाल: नारियल चे नाड़ू, संदेश; गुजरात-महाराष्ट्र: चकली, चिवड़ा, करंजी, अनारसे, लड्डू चा «फराल»; दक्षिण: मुरुक्कू, मैसूर-पाक, अधिरसम
• मधुमेह-रोगी बुज़ुर्ग असोत तर खोया-मिठाई कमी, फल-मखाने ज़्यादा; नए बर्तन मध्ये पहिला पकवान खीर

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

दीवाली सबकी आहे, वर प्रत्येक प्रदेश ची रात्र वेगळा दिखती आहे — लक्ष्मी पूजन कहीं, काली पूजा कहीं, तेल-स्नान कहीं।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: धनतेरस (2 दिवस आधी) · गोवर्धन पूजा / अन्नकूट (पुढील दिवस) · भाऊ दूज · छठ पूजा (6 दिवस नंतर) · लक्ष्मी-आरती आणि श्रीसुक्त

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे। स्थिर-लग्न चा वेळ शहर चे नुसार बदलता आहे — आपल्या शहर चे पंचांग पासून मिला लें। पटाखों मध्ये सुरक्षा आणि स्थानिक नियमों चा पालन करा।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका