🕯️ कार्तिक पूर्णिमा (देव दिवाळी) 2026
कार्तिक मास ची पूर्णिमा — गंगा-स्नान, नदी मध्ये दीपदान, त्रिपुरारी पूर्णिमा, देव दीपावली आणि गुरु नानक जयंती एक च दिवस।
कार्तिक पूर्णिमा साल ची सर्वात पवित्र पूर्णिमाओं मध्ये आहे — दीपावली चे ठीक पंद्रह दिवस नंतर। किंवा दिवस भगवान शिव ने त्रिपुरासुर चा वध किया था, म्हणून इसे त्रिपुरारी पूर्णिमा कहते आहेत; देवताओं ने याच ची खुशी मध्ये काशी मध्ये दीप जलाए — हेच देव दीपावली आहे। कार्तिक-भर चा स्नान-दीपदान-व्रत याच दिवस पूरा होतो आहे।
स्त्रियाँ सुबह नदी/तालाब मध्ये स्नान, शाम ला नदी किंवा घर चे जल-पात्र मध्ये आटे चे दीये (दीपदान) आणि तुलसी-पूजा करती आहेत; कई घर याच दिवस तुलसी विवाह देखील करतात आहेत। सिखों चे साठी हे गुरु नानक देव जी चा प्रकाश-पर्व आहे। रिकामे किंवा साल ची तिथी, स्नान-दीपदान चा वेळ, विधि, सामग्री, कथा आणि इलाक़ों ची रीत दिली गेली आहे।
महत्त्व — हे व्रत चा
पद्म-पुराण मध्ये कार्तिक पूर्णिमा चे स्नान आणि दीपदान चा फळ अश्वमेध यज्ञ चे बरोबर बताया गेला आहे। कार्तिक-स्नान (पूरे महीने ब्रह्म-मुहूर्त मध्ये स्नान) चा समापन याच दिवस होतो आहे — जो पूरे महीने न करून सकें, ते किंवा एक दिवस ज़रूर करा।
किंवा दिवस नदी मध्ये 365 (किंवा जितने शक्य) दीये छोड़ने ची परंपरा आहे — साल चे प्रत्येक दिवस चे साठी एक; काशी चे घाटों ची देव दीपावली विश्व-प्रसिद्ध आहे। हे विष्णु चे मत्स्य-अवतार चा दिवस देखील मानले गेला आहे।
पूर्णिमा चा व्रत आणि शाम ला चंद्रोदय वर अर्घ्य — कार्तिक पूर्णिमा ला कृत्तिका नक्षत्र असो तर त्याला «महाकार्तिकी» कहते आहेत, आणि देखील शुभ।
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
हे घरेलू विधि आहे — भोर मध्ये स्नान, दिवस मध्ये व्रत/दान, शाम ला दीपदान आणि तुलसी-चंद्र पूजा।
- ब्रह्म-मुहूर्त (ऊपर वेळ) मध्ये नदी/तालाब/घर मध्ये गंगाजल मिळून स्नान; स्नान करतात झालेले «ॐ नमो नारायणाय» चा जप; सूर्य ला अर्घ्य।
- संकल्प — «मैं कार्तिक पूर्णिमा चा व्रत, स्नान व दीपदान कुटुंब चे कल्याण साठी करती हूँ।» दिवस मध्ये फलाहार किंवा एक वेळ भोजन।
- सुबह घर मध्ये विष्णु-लक्ष्मी व शिव ची पूजा — पीले फूल, तुलसी, बेलपत्र, पंचामृत; सत्यनारायण-कथा किंवा दिवस विशेष फलदायी मानी जातात आहे (कई घर पंडित बुलाकर करवाते आहेत)।
- दान: अन्न, वस्त्र, कंबल (सर्दी शुरू), घी, गुड़, तिल — ज़रूरतमंद/ब्राह्मण ला; गौशाला मध्ये गाय ला चारा।
- शाम ला सूर्यास्त चे नंतर (प्रदोष मध्ये) तुलसी-चौरे वर 11/21 दीये, तुलसी ची परिक्रमा; घर चे प्रत्येक कोने, दरवाजा आणि छत वर दीये — हेच «देव दीपावली»।
- दीपदान: आटे चे दीये बनाकर (किंवा मिट्टी चे) घी/तेल भरकर नदी-तालाब मध्ये बहाएँ; नदी न असो तर घर चे बड़े पात्र मध्ये जल भरकर उसमें दीये तैराएँ — 5, 11, 21 किंवा 365 ची संख्या मध्ये।
- चंद्रोदय (ऊपर वेळ) वर चंद्रमा ला दूध-जल चा अर्घ्य; पूर्णिमा चा व्रत त्याच्या नंतर खोलें।
- रात्र मध्ये शिव-स्मरण — त्रिपुरारी ची जय; काशी-प्रयाग-हरिद्वार जा सकें तर घाट वर आरती मध्ये सम्मिलित असोत, न असो तर घर वर आरती «ॐ जय जगदीश हिरव्या»।
पूजा-सामग्री ची सूची
दीपदान चे आटे चे दीये घर वर एक दिवस आधी बनला लें — 21 किंवा 51 तर आसानी पासून बन जातात आहेत।
- गंगाजल, ताँबे चा लोटा (स्नान-अर्घ्य ला)
- आटे/मिट्टी चे दीये (21/51/365), घी-सरसों तेल, रुई ची बत्ती, दीये बहाने ला पत्तल/दोना
- तुलसी चा पौधा, तुलसी-पूजा ला लाल चुनरी, रोली, अक्षत, फूल
- विष्णु-लक्ष्मी व शिव चा चित्र, बेलपत्र, पीले फूल, पंचामृत
- सत्यनारायण-कथा ची सामग्री (असो तर): केला-पत्ते, पंचामृत, पंजीरी (आटे/सूजी ची), केला, सुपारी
- दान ची चीज़ें — अन्न, कंबल, वस्त्र, तिल, गुड़, घी
- धूप, कपूर, अगरबत्ती, आरती-थाली, शंख-घंटा
- चंद्र-अर्घ्य ला दूध-जल, खीर (भोग)
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
तारकासुर चे तीन पुत्रों — तारकाक्ष, कमलाक्ष आणि विद्युन्माली — ने तपस्या पासून ब्रह्मा पासून तीन उड़ने वाले नगर (त्रिपुर) पाए, जो सिर्फ़ तभी नष्ट असो शकता थे जब तिन्ही एक सीध मध्ये आएँ आणि एक च बाण पासून बिंधें। उनके अत्याचार पासून त्रस्त देवता शिव ची शरण गेले।
शिव ने पृथ्वी ला रथ, सूर्य-चंद्र ला पहिए, मेरु ला धनुष, वासुकी ला प्रत्यंचा आणि विष्णु ला बाण बनाया; कार्तिक पूर्णिमा ला जब तिन्ही नगर एक सीध मध्ये आए, एक बाण पासून त्रिपुर भस्म झाला। देवताओं ने काशी मध्ये दीप जलाकर उत्सव मनाया — हेच «त्रिपुरारी पूर्णिमा» आणि «देव दीपावली» आहे।
दूसरी कथा मत्स्य-अवतार ची — याच पूर्णिमा ला विष्णु ने मछली चा रूप धरकर प्रलय पासून मनु आणि वेदों ची रक्षा ची। आणि तीसरी — याच दिवस 1469 मध्ये गुरु नानक देव जी चा प्रकाश झाला (सिख-परंपरा चे नुसार), म्हणून गुरुद्वारों मध्ये प्रकाश-पर्व।
व्रत चा भोजन, सत्यनारायण चा प्रसाद आणि खीर
पूर्णिमा चा व्रत दिन-भर फलाहार किंवा एक वेळ सात्विक भोजन; शाम ला चंद्र-अर्घ्य चे नंतर खीर। सत्यनारायण-कथा असो तर पंजीरी-पंचामृत-केला चा प्रसाद।
- दिवस: फळ, दूध, साबूदाना किंवा सिंघाड़े चा हलवा; सेंधा नमक
- सत्यनारायण प्रसाद: सूजी/आटे ची पंजीरी (घी-शक्कर-मखाना), पंचामृत, केला, तुलसी-दल
- शाम: चावल-दूध ची खीर (चंद्रमा ला भोग), पूड़ी-सब्ज़ी, हलवा
- बंगाल-ओडिशा: «रास पूर्णिमा» वर खिचुड़ी-लाबड़ा, पायेश; ओडिशा मध्ये कार्तिक-हब्ब चा अंतिम भोजन
- दान चा अन्न-गुड़-तिल भोजन पासून आधी वेगळा रख दें
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
एक पूर्णिमा, अनेक नाव — देव दीपावली, त्रिपुरारी, रास पूर्णिमा, बोइता बंदाण, प्रकाश-पर्व।
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- स्नान ब्रह्म-मुहूर्त मध्ये, गंगाजल मिळून; सूर्य ला अर्घ्य
- शाम ला दीपदान — नदी न असो तर घर चे जल-पात्र मध्ये
- सर्दी ची शुरुआत — कंबल/वस्त्र-दान या दिवस विशेष
- तुलसी-पूजा आणि परिक्रमा; तुलसी विवाह बाक़ी असो तर आज अंतिम दिवस
- चंद्रोदय वर अर्घ्य, नंतर व्रत खोलें
❌ क्या न करा
- दीये प्लास्टिक/थर्मोकोल ची नाव मध्ये नाही — पत्तल/दोना/आटे चे दीये (नदी साफ़ रहे)
- पूर्णिमा ला बाल-नाख़ून, मांस-मदिरा, कलह — वर्जित
- घाट वर खोल पानी मध्ये दीपदान नाही; बच्चों ला अकेला नाही
- तुलसी-दल शाम ला न तोड़ें
- व्रत मध्ये तामसिक भोजन नाही
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कार्तिक पूर्णिमा 2026 मध्ये केव्हा आहे?
ऊपर दिली गेली तिथी किंवा साल ची कार्तिक पूर्णिमा आहे — पंचांग-गणना पासून; चंद्रोदय, ब्रह्म-मुहूर्त (स्नान) आणि प्रदोष (दीपदान) चे दिल्ली-समय देखील तिथेच आहेत।
देव दीपावली आणि दीपावली मध्ये क्या अंतर आहे?
दीपावली कार्तिक अमावस्या ला मनुष्यों ची लक्ष्मी-पूजा आहे; देव दीपावली पंद्रह दिवस नंतर कार्तिक पूर्णिमा ला देवताओं चा दीपोत्सव — त्रिपुरासुर-वध ची खुशी मध्ये, काशी चे घाटों वर सर्वात भव्य।
दीपदान कैसे करा अगर नदी पास न असो?
घर चे आँगन/छत वर बड़े पात्र (परात/टब) मध्ये जल भरकर उसमें आटे किंवा मिट्टी चे दीये तैराएँ, तुलसी-चौरे वर दीये जलाएँ — फळ वही मानले गेला आहे। प्लास्टिक ची नाव न बनाएँ।
क्या या दिवस सत्यनारायण कथा करवानी चाहिए?
कार्तिक पूर्णिमा सत्यनारायण-कथा चे साठी साल ची सर्वात शुभ पूर्णिमा मानी जातात आहे; घर वर पंडित पासून किंवा पुस्तक पासून स्वतः देखील ची जा शकते आहे — पंजीरी-पंचामृत-केले चा प्रसाद।
कार्तिक-स्नान क्या आहे?
कार्तिक-भर (शरद पूर्णिमा पासून कार्तिक पूर्णिमा) रोज़ भोर मध्ये स्नान, तुलसी-पूजा आणि दीपदान चा नियम; याचा समापन कार्तिक पूर्णिमा ला होतो आहे। पूरा महीना न असो सके तर एकादशी पासून पूर्णिमा चे पाँच दिवस (भीष्म पंचक) देखील पर्याप्त आहेत।
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — अगले व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: प्रबोधिनी एकादशी / तुळशी विवाह · शरद पूर्णिमा · दिवाळी · पूर्णिमा-यादी
⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे। घाट वर सुरक्षा आणि नदी ची स्वच्छता चा ध्यान ठेवा।
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका