🌿 तुळशी विवाह 2026

कार्तिक शुक्ल द्वादशी (देवउठनी एकादशीचा दुसरा दिवस) — तुळशीमाता आणि शाळिग्राम (भगवान विष्णू) यांचा विवाह: गोधूली-प्रदोष काळात मांडव, कन्यादान, मंगलाष्टके, उसाचा मांडव; यापासूनच लग्नाचे मुहूर्त सुरू होतात; तिथी, मुहूर्त, विधी, साहित्य, कथा व रीत.

**तुळशी विवाह** म्हणजे कार्तिक शुक्ल द्वादशीला — देवउठनी (प्रबोधिनी) एकादशीच्या अगदी दुसऱ्या दिवशी — होणारा तुळशीमाता (वृंदा) आणि शाळिग्राम-रूप भगवान विष्णू यांचा विवाह. चातुर्मासात निद्रिस्त असलेले भगवान एकादशीला जागे होतात आणि द्वादशीला तुळशीशी विवाह करतात — याच दिवसापासून हिंदू घरांमध्ये विवाह-मुहूर्त (लग्नतिथी) सुरू होतात. पुष्कळ घरे व मंदिरे हा विवाह देवउठनी एकादशीच्याच संध्याकाळी करतात; काही ठिकाणी द्वादशीपासून कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही दिवशी — वर द्वादशीची तिथी व गोधूली-प्रदोषाचा मुहूर्त दिला आहे, एकादशीची तिथी देवउठनीच्या पानावर.

हा घरातील स्त्रियांचा उत्सव आहे — तुळशीला नवरीसारखे सजवणे (लाल चुनरी, बांगड्या, टिकली, सौभाग्य-साहित्य), उसाचा मांडव, शाळिग्राम/विष्णू-मूर्तीला नवरदेव करून पिवळी वस्त्रे, फेरे, मंगलाष्टके, कन्यादान (ज्यांच्या घरी कन्या नाही ते तुळशी-कन्यादानाचे पुण्य मिळवतात), मग लग्नाचे जेवण. खाली विधी, साहित्य, कथा (वृंदा-जालंधर), नैवेद्य, वेगवेगळ्या प्रदेशांतील रीती आणि प्रश्न दिले आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

वृंदा-तुळस: असुर जालंधराची पतिव्रता पत्नी वृंदा — जालंधराच्या वधासाठी विष्णूने तिचे पातिव्रत्य भंग केले; वृंदेने शाप दिला की विष्णू दगड (शाळिग्राम) होवोत, आणि स्वतः अग्नीत प्रवेश केला — तिच्या राखेतून तुळस उगवली; विष्णूने वरदान दिले की तुळस सदैव त्यांच्यासोबत पूजली जाईल आणि कार्तिक शुक्ल द्वादशीला शाळिग्राम-रूपात ते तुळशीशी विवाह करतील — तुळशीशिवाय विष्णूचा नैवेद्य अपूर्ण.

कन्यादानाचे पुण्य: अशी मान्यता आहे की ज्यांच्या घरी कन्या नाही, त्यांना तुळशीचे कन्यादान केल्याने कन्यादानाचे फळ मिळते; ज्यांच्या विवाहात अडथळे येत असतील ते तुळशी-विवाहात सहभागी होऊन वैवाहिक सुखाची प्रार्थना करतात; दांपत्य-कलहाची शांती.

विवाह-मुहूर्तांचे दार: देवशयनीपासून देवउठनीपर्यंत चातुर्मासात विवाह होत नाहीत; तुळशी-विवाहाबरोबरच मंगल कार्ये, विवाह, गृहप्रवेश यांचा आरंभ — म्हणूनच तुळशी-विवाहाला «पहिला विवाह» म्हटले जाते; त्याच आठवड्यापासून लग्नतिथी सुरू.

कार्तिक-स्नान व दीपदान: संपूर्ण कार्तिक महिना तुळशीपाशी सांजवात; तुळशी-विवाहानंतर द्वादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत भीष्म-पंचक, मग कार्तिक पौर्णिमा (देव दीपावली) — तुळशी-विवाह त्याच साखळीतील एक कडी.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

घरी तुळशी-विवाह करण्याची पद्धत — संध्याकाळी गोधूली/प्रदोष काळात (वेळ वर दिली आहे); तुळस = कन्या, शाळिग्राम/विष्णू-मूर्ती (किंवा चित्र) = वर; घरातील पुरुष/ब्राह्मण संकल्प-मंत्र म्हणतात, स्त्रिया सजावट करतात व गीते गातात.

1. तयारी (दिवसा): तुळशीची कुंडी/वृंदावन धुऊन-सारवून रांगोळी, उसांचा (4) मांडव (ऊस चारही कोपऱ्यांना बांधून वर चुनरी), आंब्याच्या पानांचे व फुलांचे तोरण; कुंडीवर सौभाग्य-साहित्य; शाळिग्रामाला (नसल्यास विष्णू/कृष्णाची लहान मूर्ती किंवा चित्र) स्नान घालून पिवळी वस्त्रे, चंदनाचा टिळा — नवरदेव.
2. उपवास: घरातील स्त्रीने (किंवा विवाह लावणाऱ्या व्यक्तीने) दिवसा फलाहार/एक वेळ जेवण; संध्याकाळी विवाहानंतर भोजन.
3. तुळशीचा शृंगार: तुळशीला लाल चुनरी पांघरणे, बांगड्या-टिकली-सिंदूर-मेहंदी-अळता (कुंडीवर), हळद लावणे (हळदीचा विधी), फुलांचा हार; कुंडीला साडी/लाल कापड गुंडाळणे — तुळस नवरी.
4. विवाह-आरंभ (गोधूली): कलश-स्थापना, गणेश-पूजन; शाळिग्राम हातात घेऊन/चौरंगावर तुळशीच्या उजवीकडे ठेवा; दोघांना हळद-चंदन-अक्षता, वराला पिवळा, कन्येला लाल हार; «तुळशी विवाह» याचा संकल्प — «मी (नाव) तुळशीमातेचा शाळिग्राम भगवानांशी विवाह (कन्यादान) लावतो/लावते».
5. कन्यादान व गठबंधन: तुळशीच्या कुंडीवर हात ठेवून कन्यादान-मंत्र/भावना; शाळिग्राम व तुळस यांच्यामध्ये मौली/चुनरीने गाठ बांधणे; मंगलाष्टकांचे («मंगलम् भगवान विष्णुः…») पठण, अक्षतांचा वर्षाव; स्त्रिया लग्नाची गाणी/मंगल-गीते गातात.
6. फेरे: शाळिग्राम हातात घेऊन तुळशीला 7 प्रदक्षिणा (किंवा तुळशीची कुंडी वराभोवती) — प्रत्येक फेऱ्याला अक्षता-फुले; सप्तपदीची भावना; मग तुळशीला सिंदूर (विष्णूच्या वतीने), वर-वधूची आरती (कापूर).
7. नैवेद्य व आरती: खीर-पुरी, लाडू, फळे, पंचामृत, तुळशीदळ, ऊस, शिंगाडा, बोरे, आवळा, मुळा (कार्तिकातील हंगामी पदार्थ) — विष्णू-तुळशीला; तुळशीची आरती («जय जय तुलसी माता») व विष्णूची आरती; «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय» / «तुलसी श्रीर्महालक्ष्मी…» स्तोत्र.
8. कथा-भोजन: वृंदा-जालंधराची कथा (खाली); प्रसाद व लग्नाचे जेवण (पुरी-भाजी-खीर-लाडू) कुटुंबाला-शेजाऱ्यांना; कन्येला/ब्राह्मणाला दक्षिणा; उसाचा मांडव दुसऱ्या दिवसापर्यंत, ऊस प्रसाद म्हणून खाणे; तुळशीची चुनरी पौर्णिमेपर्यंत/वर्षभर.

📿 तुळशी विवाह कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

सौभाग्य-साहित्य, ऊस, शाळिग्राम व कार्तिकातील हंगामी पदार्थ — तुळशी-विवाहाची यादी.

• तुळशीचे रोप (कुंडी/वृंदावन), शाळिग्राम (किंवा विष्णू/कृष्ण-मूर्ती/चित्र), चौरंग, पिवळे-लाल कापड, कलश (पाणी-आंब्याची पाने-नारळ)
• मांडव: 4 ऊस, लाल चुनरी/साडी (मांडवाचे छत), आंब्याच्या पानांचे व झेंडूचे तोरण, रांगोळीचे रंग, फुले-पाने
• तुळशीचा शृंगार (सौभाग्य-साहित्य): लाल चुनरी, बांगड्या, टिकली, सिंदूर, मेहंदी, अळता, काजळ, कंगवा, आरसा, जोडवी (प्रतीक म्हणून), लाल साडी/कापड
• वर (शाळिग्राम): पिवळे वस्त्र/धोतर, चंदन, मुकुट (कागदाचा/फुलांचा), पिवळा हार, जानवे, मौली (गठबंधनासाठी)
• पूजन: हळद, कुंकू, अक्षता, चंदन, मौली, विड्याची पाने-सुपारी, लवंग-वेलची, अत्तर, पंचामृत, गंगाजल, तुळशीदळ, तुपाचा दिवा, धूप, कापूर, आरतीचे ताट
• हंगामी नैवेद्य: ऊस, शिंगाडा, बोरे, आवळा, मुळा, रताळे, केळी, पेरू; खीर, पुरी, लाडू, मिठाई; नारळ
• मंगलाष्टके/तुळशी-विवाहाची पुस्तिका, लग्नाची गाणी; कन्या-दक्षिणा; ब्राह्मणाची (असल्यास) दक्षिणा
• दुसऱ्या दिवशी: ऊस वाटण्याची/खाण्याची रीत, तुळशीपाशी दिवा, चुनरी तशीच ठेवणे

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

वृंदा-जालंधराची कथा: असुरराज जालंधराची (समुद्रातून उत्पन्न, शिव-तेज) पत्नी वृंदा परम पतिव्रता होती — तिच्या सतीत्वाच्या बळावर जालंधर अजिंक्य झाला, देवांना हरवून स्वर्गावरही अधिकार गाजवू लागला. देवांनी विष्णूची प्रार्थना केली; विष्णू जालंधराचे रूप घेऊन वृंदेकडे आले — वृंदेने पती समजून सेवा केली आणि तिचे पातिव्रत्य भंग झाले; त्याच क्षणी युद्धात शिवाने जालंधराचा वध केला. सत्य समजल्यावर वृंदेने विष्णूला शाप दिला — «तू दगड हो» (शाळिग्राम) आणि पतीच्या शवासोबत चितेत प्रवेश केला.

📖 तुळशी विवाह ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

खीर-पुरी-लाडू, ऊस-शिंगाडा-बोरे-आवळा; लग्नाचे जेवण

तुळशी-विवाहात विष्णू-तुळशीला कार्तिकातील हंगामी पदार्थ — ऊस, शिंगाडा, बोरे, आवळा, मुळा, रताळे — आणि खीर-पुरी-लाडू यांचा नैवेद्य; लग्नाच्या जेवणात कुटुंबाला-शेजाऱ्यांना पुरी-भाजी-खीर/लाडू; दिवसा फलाहार, संध्याकाळी विवाहानंतर भोजन; ऊस प्रसाद म्हणून दुसऱ्या दिवशी.

• नैवेद्य: खीर (तांदूळ-दूध), पुरी, बेसन/बुंदीचे लाडू, पंचामृत, तुळशीदळ, ऊस (सोललेला-कापलेला), शिंगाडा, बोरे, आवळा, मुळा, रताळे, केळी, पेरू, नारळ
• लग्नाचे जेवण (कुटुंब-शेजारी): पुरी, लाल भोपळ्याची/बटाट्याची भाजी, हरभऱ्याची डाळ, खीर, लाडू, रायते, लोणचे — घरच्या लग्नात असते तसे
• फलाहार (दिवसा): फळे, दूध, साबुदाणा, शिंगाड्याचा हलवा, मखाणे
• दुसऱ्या दिवशी: (मांडवाचा) ऊस वाटून खाणे, उरलेला नैवेद्य गाईला; तुळशीदळाचे सेवन प्रसाद म्हणून (कार्तिक)
• वर्ज्य: तुळशी-विवाहाच्या दिवशी तुळशीचे पान तोडणे (एक दिवस आधी तोडून ठेवा), कांदा-लसूण-मांस, तुळशीला रात्री/एकादशीला/रविवारी स्पर्श करणे-पाणी घालणे (लोक-नियम)

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

उत्तर-मध्य भारतात द्वादशीला (किंवा एकादशीच्या संध्याकाळी), महाराष्ट्र-गुजरातमध्ये द्वादशीपासून पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही दिवशी, दक्षिणेत कार्तिक-दीप — रीती.

क्या करा, क्या न करा

📍 शहरनिहाय वेळा — आपले शहर निवडा

तुळशी विवाह 2026 ची मुख्य वेळ प्रत्येक शहरात वेगळी असते. आपल्या शहरावर क्लिक करा:

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात तुळशी विवाह 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: डेव्हिल एकादशी · कार्तिक पूर्णिमा (देव दिवाळी) · दिवाळी · विवाह पंचमी · विवाह चे शुभ मुहूर्त

⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोक मान्यतेवर आधारित आहे; आपले कुळ-कुटुंब आणि प्रदेशाची रीत सर्वोच्च आहे. दिल्लीची तारीख (आय. एस. टी.) उगमाशी संबंधित आणि शास्त्रानुसार; एकादशीच्या संध्याकाळची लोक विधी देखील मान्य आहेत.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका