🌿 तुळशी विवाह 2026

कार्तिक शुक्ल द्वादशी (देवउठनी एकादशी चे अगले दिवस) — तुलसी आई आणि शालिग्राम (भगवान विष्णु) चा विवाह: गोधूलि-प्रदोष मध्ये मंडप, कन्यादान, मंगलाष्टक, गन्ने चा मंडप; याच पासून विवाह-लग्न खुलते आहेत; तिथी, मुहूर्त, विधि, सामग्री, कथा व रीत।

**तुलसी विवाह** कार्तिक शुक्ल द्वादशी ला — देवउठनी (प्रबोधिनी) एकादशी चे ठीक अगले दिवस — तुलसी आई (वृंदा) आणि शालिग्राम-रूप भगवान विष्णु चा विवाह आहे। चातुर्मास मध्ये सोए झालेले भगवान एकादशी ला जागते आहेत आणि द्वादशी ला तुलसी पासून विवाह करतात आहेत — याच दिवस पासून हिन्दू घरों मध्ये विवाह-मुहूर्त (लग्न) खुलते आहेत। बहुत-से घर व मंदिर हे विवाह देवउठनी एकादशी ची च शाम ला करतात आहेत; कहीं द्वादशी पासून कार्तिक पूर्णिमा पर्यंत कोणत्याही देखील दिवस — ऊपर द्वादशी ची तिथी व गोधूलि-प्रदोष चा मुहूर्त आहे, एकादशी ची तिथी देवउठनी-पन्ने वर।

हे घर ची स्त्रियों चा उत्सव आहे — तुलसी ला दुल्हन ची तरह सजाना (लाल चुनरी, चूड़ी, बिंदी, सुहाग-सामग्री), गन्ने चा मंडप, शालिग्राम/विष्णु-मूर्ति ला दूल्हा बनाकर पीले वस्त्र, फेरे, मंगलाष्टक, कन्यादान (जिनके येथे कन्या न असो ते तुलसी-कन्यादान चा पुण्य लेते आहेत), नंतर विवाह चा भोज। रिकामे विधि, सामग्री, कथा (वृंदा-जालंधर), भोग, इलाक़ों ची रीत आणि सवाल।

महत्त्व — हे व्रत चा

वृंदा-तुलसी: असुर जालंधर ची पतिव्रता पत्नी वृंदा — विष्णु ने जालंधर-वध साठी त्याचा पातिव्रत्य भंग किया; वृंदा ने शाप दिया ची विष्णु पत्थर (शालिग्राम) असोत, आणि स्वतः अग्नी मध्ये समाई — त्याची राख पासून तुलसी उगी; विष्णु ने वरदान दिया ची तुलसी सदा उनके सोबत पूजी जाएगी आणि कार्तिक शुक्ल द्वादशी ला शालिग्राम-रूप मध्ये ते तुलसी पासून विवाह करेंगे — शिवाय तुलसी विष्णु चा भोग अधूरा।

कन्यादान चा पुण्य: मान्यता आहे ची जिनके घर कन्या नाही, ते तुलसी चा कन्यादान करून कन्यादान चा फळ पाते आहेत; जिनके विवाह मध्ये अडथळा असो ते तुलसी-विवाह मध्ये सम्मिलित होऊन वैवाहिक सुख ची प्रार्थना करतात आहेत; दांपत्य-कलह ची शांती।

विवाह-मुहूर्तों चा दरवाजा: देवशयनी पासून देवउठनी पर्यंत चातुर्मास मध्ये विवाह नाही असतात; तुलसी-विवाह चे सोबत च मांगलिक कार्य, विवाह, गृह-प्रवेश आरंभ — इसीलिए तुलसी-विवाह ला «पहिला विवाह» कहा जातो आहे; त्याच सप्ताह पासून लग्न-तिथियाँ शुरू।

कार्तिक-स्नान व दीपदान: कार्तिक-भर तुलसी वर संध्या-दीप; तुलसी-विवाह चे नंतर द्वादशी पासून पूर्णिमा पर्यंत भीष्म-पंचक, नंतर कार्तिक पूर्णिमा (देव दीपावली) — तुलसी-विवाह त्याच श्रृंखला ची कड़ी।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

घर मध्ये तुलसी-विवाह ची विधि — शाम गोधूलि/प्रदोष मध्ये (ऊपर वेळ); तुलसी = कन्या, शालिग्राम/विष्णु-मूर्ति (किंवा चित्र) = वर; घर चे पुरुष/ब्राह्मण संकल्प-मंत्र, स्त्रियाँ सजावट-गीत।

1. तैयारी (दिवस मध्ये): तुलसी चे गमले/चौरा ला धो-लीपकर रंगोली, गन्ने (4) चा मंडप (गन्ने चारही कोनों वर बाँधकर ऊपर चुनरी), आम-पत्ते व फूलों चा तोरण; गमले वर सुहाग-सामग्री; शालिग्राम (न असो तर विष्णु/कृष्ण ची छोटी मूर्ति किंवा चित्र) ला स्नान कराकर पीले वस्त्र, चंदन-तिलक — दूल्हा।
2. उपवास: घर ची स्त्री (किंवा विवाह कराने वाला) दिवस मध्ये फलाहार/एक वेळ; शाम विवाह चे नंतर भोजन।
3. तुलसी-श्रृंगार: तुलसी ला लाल चुनरी ओढ़ाना, चूड़ी-बिंदी-सिंदूर-मेहँदी-आलता (गमले वर), हल्दी लगाना (हल्दी-रस्म), फूल-माला; गमले ला साड़ी/लाल कपड़े पासून लपेटना — तुलसी दुल्हन।
4. विवाह-आरंभ (गोधूलि): कलश-स्थापना, गणेश-पूजन; शालिग्राम ला हात मध्ये लेकर/चौकी वर तुलसी चे दाएँ ठेवा; दोन्ही ला हल्दी-चंदन-अक्षत, वर ला पीली, कन्या ला लाल माला; «तुलसी विवाह» चा संकल्प — «मैं (नाव) तुलसी आई चा शालिग्राम भगवान पासून विवाह (कन्यादान) करवतो/कराती हूँ»।
5. कन्यादान व गठबंधन: तुलसी चे गमले वर हात रखकर कन्यादान-मंत्र/भावना; शालिग्राम व तुलसी चे मध्ये मौली/चुनरी पासून गठबंधन; मंगलाष्टक («मंगलम् भगवान विष्णुः…») पाठ, अक्षत-वर्षा; स्त्रियाँ विवाह-गीत/मंगल-गीत।
6. फेरे: शालिग्राम ला हात मध्ये लेकर तुलसी ची 7 परिक्रमा (किंवा तुलसी-गमले ला वर चे चारही कडे) — प्रत्येक फेरे वर अक्षत-फूल; सप्तपदी-भावना; नंतर तुलसी ला सिंदूर (विष्णु ची कडे पासून), वर-वधू ची आरती (कपूर)।
7. भोग व आरती: खीर-पूरी, लड्डू, फळ, पंचामृत, तुलसी-दल, गन्ना, सिंघाड़ा, बेर, आँवला, मूली (कार्तिक ची ऋतु-वस्तुएँ) — विष्णु-तुलसी ला; तुलसी-आरती («जय जय तुलसी आई») व विष्णु-आरती; «ॐ नमो भगवते वासुदेवाय» / «तुलसी श्रीर्महालक्ष्मी…» स्तोत्र।
8. कथा-भोज: वृंदा-जालंधर ची कथा (रिकामे); प्रसाद व विवाह-भोज (पूरी-सब्ज़ी-खीर-लड्डू) परिवार-पड़ोस ला; कन्या/ब्राह्मण ला दक्षिणा; गन्ने चा मंडप अगले दिवस पर्यंत, गन्ना प्रसाद-रूप मध्ये खाना; तुलसी-चुनरी पूर्णिमा/साल-भर।

पूजा-सामग्री ची सूची

सुहाग-सामग्री, गन्ने, शालिग्राम व कार्तिक ची ऋतु-वस्तुएँ — तुलसी-विवाह ची सूची।

• तुलसी चा पौधा (गमला/चौरा), शालिग्राम (किंवा विष्णु/कृष्ण-मूर्ति/चित्र), चौकी, पीला-लाल कपड़ा, कलश (जल-आम-पत्ते-नारियल)
• मंडप: 4 गन्ने, लाल चुनरी/साड़ी (मंडप-छत), आम-पत्ते व गेंदा चा तोरण, रंगोली-रंग, फूल-पत्ती
• तुळशी-श्रृंगार (सुहाग-सामग्री): लाल चुनरी, बांगड्या, बिंदी, सिंदूर, मेहेंदी, अल्ता, काजल, कंगवा, आरसा, बिछ्या (प्रतीक), लाल साडी/कापड.
• वर (शाळीग्राम): पिवळे वस्त्र/धोती, चंदन, मुकुट (कागद/फुल), पिवळा माळा, पवित्र धागा, माऊली (बंधन)
• पूजा: हळद, रोळी, अक्षत, चंदन, माऊली, सुपारी, लवंग-वेलची, अत्तर, पंचामृत, गंगाजल, तुळशी-डाळ, तूप-दिवा, धूप, कापूर, आरती-थाळी.
• हंगामी आनंद: ऊस, पाणी तांबूस पिंगट, मनुका, आवळा, मुळा, रताळे, केळी, पेरू; खीर, पुरी, लाडू, मिठाई; नारळ
• मंगलाष्टक/तुलसी-विवाह ची पुस्तिका, विवाह-गीत; कन्या-दक्षिणा; ब्राह्मण (असो तर) ची दक्षिणा
• अगले दिवस: गन्ना बाँटने/खाने ची रीत, तुलसी-दीप, चुनरी यथावत

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

वृंदा-जालंधर ची कथा: असुर-राज जालंधर (समुद्र पासून उत्पन्न, शिव-तेज) ची पत्नी वृंदा परम पतिव्रता थी — त्याच्या सतीत्व चे बल पासून जालंधर अजेय झाला, देवताओं ला हराकर स्वर्ग पर्यंत वर अधिकार करण्या लगा। देवताओं ने विष्णु पासून प्रार्थना ची; विष्णु जालंधर चा रूप धर वृंदा चे पास आए — वृंदा ने पति मानकर सेवा ची आणि त्याचा पातिव्रत्य भंग झाला; त्याच क्षण युद्ध मध्ये शिव ने जालंधर चा वध किया। सत्य जानकर वृंदा ने विष्णु ला शाप दिया — «तुम पत्थर असो जाओ» (शालिग्राम) आणि पति चे शव चे सोबत चिता मध्ये समा गेली।

देवताओं ची प्रार्थना वर विष्णु शाप-मुक्त झालेले, वर वृंदा चे सतीत्व चा सन्मान करतात झालेले बोले — «याची राख पासून जो पौधा उगेगा ते तुलसी होगा — मेरी प्रिय, मेरे प्रत्येक भोग मध्ये; आणि कार्तिक शुक्ल द्वादशी ला मैं शालिग्राम-रूप मध्ये इससे विवाह करूँगा; जो हे विवाह कराएगा त्याला कन्यादान चा फळ मिळेल।» तभी पासून तुलसी-विवाह; वृंदा चा वन = वृंदावन।

दूसरी मान्यता: तुलसी लक्ष्मी चा च अंश — विष्णु ला तुलसी-दल चे शिवाय भोग स्वीकार नाही; तुलसी-विवाह पासून घर मध्ये लक्ष्मी-नारायण चा वास; आणि चातुर्मास पासून जागे भगवान चा हे पहिला विवाह-उत्सव — म्हणून त्याच दिवस पासून लग्न।

खीर-पुरी-लाडू, ऊस-पाणी तांबूस-आवळा; लग्नाची मेजवानी

तुलसी-विवाह मध्ये विष्णु-तुलसी ला कार्तिक ची ऋतु-वस्तुएँ — गन्ना, सिंघाड़ा, बेर, आँवला, मूली, शकरकंद — आणि खीर-पूरी-लड्डू चा भोग; विवाह-भोज मध्ये परिवार-पड़ोस ला पूरी-सब्ज़ी-खीर/लड्डू; दिवस मध्ये फलाहार, शाम विवाह चे नंतर भोजन; गन्ना प्रसाद-रूप मध्ये अगले दिवस।

• अर्पण: खीर (तांदूळ-दूध), पुरी, बेसन/बुंदी-लाडू, पंचामृत, तुळस-डाळ, ऊस (सोललेली), पाण्याचे तांबूस, मनुका, आवळा, मुळा, रताळे, केळी, पेरू, नारळ.
• विवाह-भोज (परिवार-पड़ोस): पूरी, कद्दू/आलू ची सब्ज़ी, चने ची दाल, खीर, लड्डू, रायता, अचार — जसे घर चे विवाह मध्ये
• फलाहार (दिवस मध्ये): फळ, दूध, साबूदाना, सिंघाड़े चा हलवा, मखाने
• अगले दिवस: गन्ना विभागून खाना (मंडप चा), बचा भोग गाय ला; तुलसी-दल चा सेवन प्रसाद-रूप (कार्तिक)
• वर्जित: तुलसी-विवाह चे दिवस तुलसी-पत्ता तोड़ना (एक दिवस आधी तोड़कर ठेवा), प्याज़-लहसुन-माँस, तुलसी ला रात्र/एकादशी/रविवार ला छूना-जल देना (लोक-नियम)

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

उत्तर-मध्य भारत मध्ये द्वादशी (किंवा एकादशी ची शाम), महाराष्ट्र-गुजरात मध्ये द्वादशी पासून पूर्णिमा पर्यंत कोणता दिवस, दक्षिण मध्ये कार्तिक-दीप — रीतें।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: डेव्हिल एकादशी · कार्तिक पूर्णिमा (देव दिवाळी) · दिवाळी · विवाह पंचमी · विवाह चे शुभ मुहूर्त

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब व इलाक़े ची रीत सर्वोपरि आहे। तिथी दिल्ली (IST) ची उदया-तिथि व शास्त्र-नियम पासून; एकादशी-शाम ची लोक-रीत देखील मान्य।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका