🌕 शरद पूर्णिमा (कोजागरी) 2026
आश्विन पूर्णिमा — चाँदनी मध्ये रखी खीर, लक्ष्मी-पूजन आणि रात-जागरण; सोलह कलाओं वाला चंद्रमा अमृत बरसाता आहे।
शरद पूर्णिमा आश्विन मास ची पूर्णिमा आहे — दशहरे चे सुमारे पाँच दिवस नंतर आणि करवा चौथ पासून चार दिवस आधी। मान्यता आहे ची किंवा रात्र चंद्रमा आपल्या सोलह कलाओं पासून पूर्ण होतो आहे आणि त्याची किरणों पासून अमृत बरसता आहे; इसीलिए खीर बनाकर रात-भर चाँदनी मध्ये रखी जातात आहे आणि सुबह प्रसाद-रूप मध्ये खाई जातात आहे।
इसे कोजागरी पूर्णिमा देखील कहते आहेत — «ला जागर्ति?» यानी «कौन जाग रहा आहे?» — किंवा रात्र माँ लक्ष्मी पृथ्वी वर घूमकर देखती आहेत ची कौन जागकर उनका स्मरण करून रहा आहे, आणि त्याला धन-समृद्धी देतात आहेत। बंगाल-ओडिशा-असम-मिथिला मध्ये हेच दिवस लक्ष्मी पूजा चा मुख्य दिवस आहे, गुजरात मध्ये शरद-पूनम चा रास आणि ब्रज मध्ये रास-पूर्णिमा।
महत्त्व — हे व्रत चा
आयुर्वेद चे नुसार शरद ऋतू पित्त-प्रधान आहे आणि किंवा रात्र ची चाँदनी शीतल-औषधीय मानी गेली — दूध-चावल ची खीर चाँदनी मध्ये रखने पासून त्याच्या गुण बढ़ते आहेत। याच पासून अस्थमा-रोगियों ला किंवा रात्र खीर खिलाने ची लोक-परंपरा आहे।
हे लक्ष्मी-प्राप्ति चा व्रत आहे — पूर्णिमा ला स्त्रियाँ व्रत रखती आहेत, शाम ला चंद्रोदय वर चंद्र-अर्घ्य, रात्र मध्ये लक्ष्मी-पूजन आणि जागरण; अगले दिवस सुबह खीर चा प्रसाद विभागून व्रत खोलती आहेत।
ब्रज मध्ये हे श्रीकृष्ण चे महारास ची रात्र आहे — याच पूर्णिमा ला कृष्ण ने गोपियों संग रास रचाया था; म्हणून रास-पूर्णिमा देखील।
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
हे घरेलू विधि आहे — दिवस चा व्रत, चंद्रोदय वर अर्घ्य, रात्र लक्ष्मी-पूजन आणि चाँदनी मध्ये खीर।
- सुबह स्नान करके व्रत चा संकल्प लें — «मैं शरद पूर्णिमा चा व्रत लक्ष्मी-प्राप्ति व कुटुंब ची समृद्धी चे साठी करती हूँ।» दिवस मध्ये फलाहार।
- शाम ला घर चे मंदिर किंवा पूजा-स्थान ची सफ़ाई; लक्ष्मी जी व श्रीकृष्ण/राधा-कृष्ण ची मूर्ति/चित्र स्थापित करा, लाल किंवा पीला कपड़ा बिछाएँ।
- दूध-चावल-शक्कर ची खीर बनाएँ (केसर-इलायची-मेवा पासून) — पीतल किंवा चाँदी चे बर्तन मध्ये, ढक्कन नाही, सूक्ष्म कपड़ा/जाली पासून ढककर।
- चंद्रोदय (ऊपर वेळ) वर छत/आँगन मध्ये चंद्रमा ला जल-दूध चा अर्घ्य दें, दीप दिखाएँ; «ॐ सोम सोमाय नमः» किंवा चंद्र-मंत्र चा जप।
- खीर चा पात्र खुली छत किंवा आँगन मध्ये चाँदनी मध्ये ठेवा — जेथे सरळ चाँदनी पड़े; ऊपर जाली ताकि कीड़े-पक्षी न बैठें। कमी-पासून-कमी रात्र 12 बजे पर्यंत, परंपरा मध्ये पूरी रात्र।
- रात्र मध्ये लक्ष्मी-पूजन: दीप, फूल, कमल (मिले तर), खील-बताशे, सफ़ेद मिठाई, इत्र; श्रीसूक्त, लक्ष्मी-चालीसा किंवा «ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः» चा जप। घर चे द्वार-खिड़कियाँ खुली ठेवा, दीये जलाएँ।
- जागरण: रात्र मध्ये भजन-कीर्तन, कथा, किंवा कमी-पासून-कमी आधी रात्र पर्यंत जागकर लक्ष्मी-स्मरण — «ला जागर्ति» ची परंपरा।
- सुबह (किंवा आधी रात्र चे नंतर) चाँदनी मध्ये रखी खीर आधी लक्ष्मी जी व चंद्रमा ला भोग लगाएँ, नंतर कुटुंब मध्ये प्रसाद बाँटें आणि व्रत खोलें। रोगी, बच्चे, बुज़ुर्ग सबको दें।
पूजा-सामग्री ची सूची
खीर चे साठी साफ़ धातु चा बर्तन आणि जाली सर्वात ज़रूरी आहेत।
- खीर: दूध (गाय चा असो तर उत्तम), चावल, शक्कर/मिश्री, केसर, इलायची, बादाम-काजू-किशमिश, मखाने
- पीतल/चाँदी/स्टील चा खुला बर्तन + सूक्ष्म कपड़ा किंवा जाली (ढकने ला)
- लक्ष्मी जी व राधा-कृष्ण चा चित्र/मूर्ति, लाल-पीला कपड़ा
- दिवा (तूप), धूप, कापूर, अगरबत्ती
- फुले — कमळ/गुलाब, फुलांचा हार
- खील-बताशे, सफ़ेद मिठाई (बर्फ़ी/पेड़ा), फळ
- रोळी, अक्षता, हळद, मौली, चंदन, अत्तर
- चंद्र-अर्घ्य साठी ताँबे/चाँदी चा लोटा, दूध-जल
- श्रीसूक्त/लक्ष्मी-चालीसा ची पुस्तक, आसन
- पान, सुपारी, लवंग, वेलची, नारळ
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
एक साहूकार ची दोन बेटियाँ थीं। दोन्ही पूर्णिमा चा व्रत रखती थीं, वर बड़ी बेटी पूरी विधि पासून आणि छोटी अधूरे मन पासून — भोजन करके। विवाह चे नंतर छोटी बेटी ची संतानें जन्म लेते च मर जातात थीं। पंडितों ने बताया ची अधूरे व्रत चा हे फळ आहे।
छोटी बहन ने पूर्णिमा चा व्रत विधि पासून किया, वर त्या बार देखील त्याचा पुत्र जन्म चे नंतर निष्प्राण असो गेला। उसने बालक ला पटरे वर लिटाकर कपड़ा ढक दिया आणि बड़ी बहन ला बुलाकर त्याच पटरे वर बैठने ला कहा। बड़ी बहन चे बैठते च त्याच्या पुण्य-व्रत चे स्पर्श पासून बालक रो पड़ा।
बड़ी बहन बोली — «तू मुझ वर हत्या चा दोष लगाना चाहती थी?» छोटी ने कहा — «नाही दीदी, हे तर आधी पासून मरा था, तुम्हारे व्रत चे पुण्य पासून जीवित झाला आहे।» तभी पासून नगर मध्ये शरद पूर्णिमा चा व्रत विधि-पूर्वक करण्या ची परंपरा चली — हे कथा सिखाती आहे की व्रत मन पासून आणि पूरी विधि पासून असो।
दूसरी कथा कोजागरी ची आहे — किंवा रात्र माँ लक्ष्मी पृथ्वी वर उतरकर पूछती आहेत «ला जागर्ति?» — जो जागकर उनका स्मरण करतो आहे, त्याच्या घर ते स्थिर रहती आहेत। इसीलिए बंगाल मध्ये कोजागरी लक्ष्मी पूजा आणि मिथिला मध्ये कोजागरा (नवविवाहित वर चे घर) ची रीत आहे।
चाँदनी ची खीर — बनाने ची विधि आणि व्रत चा भोजन
खीर च किंवा पर्व चा प्रसाद आहे। दूध ला गाढ़ा करके चावल, शक्कर, केसर-इलायची आणि मेवे मिलाएँ; ठंडी करके खुले बर्तन मध्ये जाली पासून ढककर चाँदनी मध्ये ठेवा। प्लास्टिक/एल्यूमीनियम मध्ये न ठेवा — पीतल, चाँदी किंवा स्टील उत्तम।
- व्रत चा दिवस: फळ, दूध, साबूदाना-खिचड़ी किंवा सिंघाड़े चा हलवा; सेंधा नमक
- खीर (4 लोगों चे साठी): 1 लीटर दूध, 50 ग्राम चावल (भीगे), 80-100 ग्राम शक्कर, 5-6 केसर चे धागे, 4 इलायची, 2 चम्मच कटे मेवे — धीमी आँच वर 40 मिनिटे
- बंगाल-ओडिशा: कोजागरी ला चिड़े (चिवड़ा), नारियल, खोई-बताशे, दूध-मखाना चा प्रसाद
- ब्रज: रास-पूर्णिमा वर माखन-मिश्री आणि खीर चा भोग ठाकुर जी ला
- पुढील सुबह खीर चा प्रसाद सबको दें — विशेषकर बच्चों आणि अस्थमा/श्वास-रोगियों ला (लोक-मान्यता)
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
एक च पूर्णिमा — कहीं खीर आणि चाँदनी, कहीं लक्ष्मी पूजा, कहीं रास।
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- खीर सरळ चाँदनी मध्ये ठेवा — जेथे बादल/छज्जा न ढके; ऊपर जाली ज़रूर
- चंद्रोदय वर अर्घ्य दें, रात्र लक्ष्मी-पूजन आणि काही देर जागरण
- घर चे दरवाज़े-खिड़कियों वर दीये — «लक्ष्मी आगमन» चा संकेत
- सुबह खीर चा प्रसाद सबमें बाँटें, विशेषकर बच्चों आणि रोगियों मध्ये
- श्रीसूक्त किंवा लक्ष्मी-चालीसा चा पाठ करा
❌ क्या न करा
- खीर प्लास्टिक/एल्यूमीनियम चे बर्तन मध्ये न ठेवा; शिवाय जाली चे न ठेवा (कीड़े-पक्षी)
- रात्र मध्ये कलह, जुआ (कई जगह रिवाज आहे, वर लक्ष्मी-पूजा वाली रात्र मन-मुटाव नाही)
- पूर्णिमा ला बाल-नाख़ून काटना, मांस-मदिरा — परंपरा मध्ये वर्जित
- खीर बहुत गर्म रखने वर चाँदनी मध्ये न ठेवा — आधी ठंडी करा
- मधुमेह-रोगी शक्कर ची खीर चा प्रसाद थोड़ा-सा च लें
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शरद पूर्णिमा 2026 मध्ये केव्हा आहे?
ऊपर दिली गेली तिथी किंवा साल ची आश्विन पूर्णिमा आहे — पंचांग-गणना पासून; चंद्रोदय चा दिल्ली-समय आणि पूर्णिमा तिथी ची कालावधी देखील ऊपर आहे। पूर्णिमा तिथी यदि अगले दिवस पर्यंत चले तर चाँदनी-खीर त्याच रात्र ठेवा ज्या रात्र पूर्णिमा तिथी चंद्रोदय चे वेळ असो।
खीर चाँदनी मध्ये किती देर ठेवा?
चंद्रोदय चे नंतर पासून कमी-पासून-कमी आधी रात्र (12 बजे) पर्यंत; परंपरा मध्ये पूरी रात्र आणि सुबह प्रसाद। जाली पासून ढककर ठेवा।
क्या खीर सचमुच औषधी बन जाते आहे?
हे लोक आणि आयुर्वेदिक मान्यता आहे — शरद ची शीतल चाँदनी आणि दूध-चावल चा संयोग पित्त-शामक मानले गेला। इसे श्रद्धा आणि परंपरा चे रूप मध्ये लें; कोणत्याही रोग चा इलाज चिकित्सक पासून च कराएँ।
शरद पूर्णिमा आणि कोजागरी मध्ये क्या अंतर आहे?
दोन्ही एक च तिथी आहेत — आश्विन पूर्णिमा। उत्तर भारत मध्ये खीर-चंद्रमा वर ज़ोर आहे, बंगाल-ओडिशा-मिथिला-महाराष्ट्र मध्ये «कोजागरी» नाव पासून लक्ष्मी-पूजन व जागरण वर।
शरद पूर्णिमा चा व्रत कैसे खोलें?
पुढील सुबह चाँदनी मध्ये रखी खीर लक्ष्मी-चंद्रमा ला भोग लगाकर, त्याच चे प्रसाद पासून व्रत खोलें; रात्र मध्ये जागरण किया असो तर आधी रात्र चे नंतर देखील प्रसाद ले शकता आहेत।
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — अगले व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: करवा चौथ (4 दिवस नंतर) · दीपावली — लक्ष्मी पूजन · विजयादशमी · पूर्णिमा-एकादशी यादी
⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे। स्वास्थ्य-दावों ला श्रद्धा चे रूप मध्ये लें, चिकित्सा चा विकल्प नाही।
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका