🌕 शरद पौर्णिमा (कोजागिरी) 2026
आश्विन पौर्णिमा — चांदण्यात ठेवलेली खीर, लक्ष्मी-पूजन आणि रात्रीचे जागरण; सोळा कलांनी पूर्ण असलेला चंद्र अमृताचा वर्षाव करतो.
शरद पौर्णिमा म्हणजे आश्विन महिन्याची पौर्णिमा — दसऱ्यानंतर साधारण पाच दिवसांनी आणि करवा चौथच्या चार दिवस आधी. अशी मान्यता आहे की या रात्री चंद्र आपल्या सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याच्या किरणांतून अमृत बरसते; म्हणूनच खीर करून ती रात्रभर चांदण्यात ठेवली जाते आणि सकाळी प्रसाद म्हणून खाल्ली जाते.
हिला कोजागिरी पौर्णिमा असेही म्हणतात — «को जागर्ति?» म्हणजे «कोण जागे आहे?» — या रात्री लक्ष्मीमाता पृथ्वीवर फिरून पाहते की कोण जागे राहून तिचे स्मरण करत आहे, आणि त्याला धन-समृद्धी देते. बंगाल-ओडिशा-आसाम-मिथिला या भागांत हाच दिवस लक्ष्मी पूजेचा मुख्य दिवस आहे, गुजरातमध्ये शरद-पूनमचा रास आणि ब्रजमध्ये रास-पौर्णिमा.
महत्त्व — हे व्रत चा
आयुर्वेदानुसार शरद ऋतू पित्त-प्रधान आहे आणि या रात्रीचे चांदणे शीतल व औषधी मानले गेले आहे — दूध-तांदळाची खीर चांदण्यात ठेवल्याने तिचे गुण वाढतात. यामुळेच दम्याच्या रुग्णांना या रात्री खीर खाऊ घालण्याची लोक-परंपरा आहे.
हे लक्ष्मी-प्राप्तीचे व्रत आहे — पौर्णिमेला स्त्रिया व्रत करतात, संध्याकाळी चंद्रोदयाला चंद्राला अर्घ्य, रात्री लक्ष्मी-पूजन आणि जागरण; दुसऱ्या दिवशी सकाळी खिरीचा प्रसाद वाटून उपवास सोडतात.
ब्रजमध्ये ही श्रीकृष्णाच्या महारासाची रात्र आहे — याच पौर्णिमेला कृष्णाने गोपींसोबत रास रचला होता; म्हणून हिला रास-पौर्णिमा असेही म्हणतात.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
ही घरगुती पद्धत आहे — दिवसभर व्रत, चंद्रोदयाला अर्घ्य, रात्री लक्ष्मी-पूजन आणि चांदण्यात खीर.
- सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करा — «मी शरद पौर्णिमेचे व्रत लक्ष्मी-प्राप्तीसाठी व कुटुंबाच्या समृद्धीसाठी करते.» दिवसा फलाहार.
- संध्याकाळी घरातील देवघर किंवा पूजेची जागा स्वच्छ करा; लक्ष्मीची व श्रीकृष्ण/राधा-कृष्णाची मूर्ती/चित्र स्थापन करा, लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरा.
- दूध-तांदूळ-साखरेची खीर करा (केशर-वेलची-सुकामेवा घालून) — पितळेच्या किंवा चांदीच्या भांड्यात, झाकण न ठेवता, तलम कापडाने/जाळीने झाकून.
- चंद्रोदयाला (वेळ वर दिली आहे) गच्चीवर/अंगणात चंद्राला पाणी-दुधाचे अर्घ्य द्या, दिवा दाखवा; «ॐ सोम सोमाय नमः» किंवा चंद्र-मंत्राचा जप.
- खिरीचे भांडे उघड्या गच्चीवर किंवा अंगणात चांदण्यात ठेवा — जिथे थेट चांदणे पडेल; वर जाळी ठेवा म्हणजे किडे-पक्षी बसणार नाहीत. किमान रात्री 12 वाजेपर्यंत, परंपरेनुसार संपूर्ण रात्र.
- रात्री लक्ष्मी-पूजन: दिवा, फुले, कमळ (मिळाल्यास), लाह्या-बत्तासे, पांढरी मिठाई, अत्तर; श्रीसूक्त, लक्ष्मी-चालीसा किंवा «ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः» याचा जप. घराची दारे-खिडक्या उघडी ठेवा, दिवे लावा.
- जागरण: रात्री भजन-कीर्तन, कथा, किंवा किमान मध्यरात्रीपर्यंत जागे राहून लक्ष्मी-स्मरण — «को जागर्ति» ची परंपरा.
- सकाळी (किंवा मध्यरात्रीनंतर) चांदण्यात ठेवलेल्या खिरीचा आधी लक्ष्मीला व चंद्राला नैवेद्य दाखवा, मग कुटुंबात प्रसाद वाटा आणि उपवास सोडा. रुग्ण, मुले, वृद्ध सर्वांना द्या.
पूजा-सामग्री ची सूची
खिरीसाठी स्वच्छ धातूचे भांडे आणि जाळी या सर्वात आवश्यक गोष्टी आहेत.
- खीर: दूध (गाईचे असल्यास उत्तम), तांदूळ, साखर/खडीसाखर, केशर, वेलची, बदाम-काजू-बेदाणे, मखाणे
- पितळ/चांदी/स्टीलचे उघडे भांडे + तलम कापड किंवा जाळी (झाकण्यासाठी)
- लक्ष्मीचे व राधा-कृष्णाचे चित्र/मूर्ती, लाल-पिवळे वस्त्र
- दिवा (तुपाचा), धूप, कापूर, उदबत्ती
- फुले — कमळ/गुलाब, फुलांचा हार
- लाह्या-बत्तासे, पांढरी मिठाई (बर्फी/पेढा), फळे
- कुंकू, अक्षता, हळद, मौली, चंदन, अत्तर
- चंद्र-अर्घ्यासाठी तांब्याचा/चांदीचा लोटा, दूध-पाणी
- श्रीसूक्त/लक्ष्मी-चालीसा यांची पोथी, आसन
- विड्याची पाने, सुपारी, लवंग, वेलची, नारळ
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
एका सावकाराला दोन मुली होत्या. दोघीही पौर्णिमेचे व्रत करत असत, पण मोठी मुलगी पूर्ण विधीने आणि धाकटी अर्धवट मनाने — जेवण करून. लग्नानंतर धाकट्या मुलीची मुले जन्मताच मरत असत. पंडितांनी सांगितले की हे अपूर्ण व्रताचे फळ आहे.
धाकट्या बहिणीने पौर्णिमेचे व्रत विधिपूर्वक केले, पण त्या वेळीही तिचा मुलगा जन्मानंतर निष्प्राण झाला. तिने बाळाला पाटावर झोपवून त्यावर कापड झाकले आणि मोठ्या बहिणीला बोलावून त्याच पाटावर बसायला सांगितले. मोठी बहीण बसताच तिच्या पुण्य-व्रताच्या स्पर्शाने बाळ रडू लागले.
मोठी बहीण म्हणाली — «तुला माझ्यावर हत्येचा दोष लावायचा होता का?» धाकटी म्हणाली — «नाही ताई, हा तर आधीच मेलेला होता, तुझ्या व्रताच्या पुण्याने जिवंत झाला आहे.» तेव्हापासून नगरात शरद पौर्णिमेचे व्रत विधिपूर्वक करण्याची परंपरा सुरू झाली — ही कथा शिकवते की व्रत मनापासून आणि पूर्ण विधीने करावे.
दुसरी कथा कोजागिरीची आहे — या रात्री लक्ष्मीमाता पृथ्वीवर उतरून विचारते «को जागर्ति?» — जो जागे राहून तिचे स्मरण करतो, त्याच्या घरी ती स्थिर राहते. म्हणूनच बंगालमध्ये कोजागरी लक्ष्मी पूजा आणि मिथिलेत कोजागरा (नवविवाहित वराच्या घरी) ही रीत आहे.
चांदण्यातली खीर — करण्याची पद्धत आणि उपवासाचे जेवण
खीर हाच या सणाचा प्रसाद आहे. दूध आटवून त्यात तांदूळ, साखर, केशर-वेलची आणि सुकामेवा घाला; गार करून उघड्या भांड्यात जाळीने झाकून चांदण्यात ठेवा. प्लॅस्टिक/ॲल्युमिनियमच्या भांड्यात ठेवू नका — पितळ, चांदी किंवा स्टील उत्तम.
- उपवासाचा दिवस: फळे, दूध, साबुदाण्याची खिचडी किंवा शिंगाड्याचा हलवा; सैंधव मीठ
- खीर (4 जणांसाठी): 1 लिटर दूध, 50 ग्रॅम तांदूळ (भिजवलेले), 80-100 ग्रॅम साखर, केशराच्या 5-6 काड्या, 4 वेलची, 2 चमचे चिरलेला सुकामेवा — मंद आचेवर 40 मिनिटे
- बंगाल-ओडिशा: कोजागरीला चिडे (पोहे), नारळ, खोई-बत्तासे, दूध-मखाण्यांचा प्रसाद
- ब्रज: रास-पौर्णिमेला ठाकुरजींना लोणी-खडीसाखर आणि खिरीचा नैवेद्य
- दुसऱ्या दिवशी सकाळी खिरीचा प्रसाद सर्वांना द्या — विशेषतः मुलांना आणि दमा/श्वसनाच्या रुग्णांना (लोक-मान्यता)
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
एकच पौर्णिमा — कुठे खीर आणि चांदणे, कुठे लक्ष्मी पूजा, कुठे रास.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- खीर थेट चांदण्यात ठेवा — जिथे ढग/छज्जा आड येणार नाही; वर जाळी अवश्य ठेवा
- चंद्रोदयाला अर्घ्य द्या, रात्री लक्ष्मी-पूजन आणि थोडा वेळ जागरण
- घराच्या दारा-खिडक्यांत दिवे — «लक्ष्मी आगमन» याचा संकेत
- सकाळी खिरीचा प्रसाद सर्वांना वाटा, विशेषतः मुलांना आणि रुग्णांना
- श्रीसूक्त किंवा लक्ष्मी-चालीसा यांचे पठण करा
❌ क्या न करा
- खीर प्लॅस्टिक/ॲल्युमिनियमच्या भांड्यात ठेवू नका; जाळीशिवाय ठेवू नका (किडे-पक्षी)
- रात्री भांडण, जुगार (अनेक ठिकाणी रिवाज आहे, पण लक्ष्मी-पूजेच्या रात्री मनात कटुता नको)
- पौर्णिमेला केस-नखे कापणे, मांस-मद्य — परंपरेत वर्ज्य
- खीर खूप गरम असताना चांदण्यात ठेवू नका — आधी गार करा
- मधुमेहाच्या रुग्णांनी साखरेच्या खिरीचा प्रसाद थोडासाच घ्यावा
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शरद पौर्णिमा 2026 मध्ये कधी आहे?
वर दिलेली तारीख या वर्षीची आश्विन पौर्णिमा आहे — पंचांग-गणनेनुसार; चंद्रोदयाची दिल्लीची वेळ आणि पौर्णिमा तिथीचा कालावधीही वर दिला आहे. पौर्णिमा तिथी दुसऱ्या दिवसापर्यंत असल्यास चांदण्यातली खीर त्याच रात्री ठेवा ज्या रात्री चंद्रोदयाच्या वेळी पौर्णिमा तिथी असेल.
खीर चांदण्यात किती वेळ ठेवावी?
चंद्रोदयानंतर किमान मध्यरात्रीपर्यंत (12 वाजेपर्यंत); परंपरेनुसार संपूर्ण रात्र आणि सकाळी प्रसाद. जाळीने झाकून ठेवा.
खीर खरोखरच औषध बनते का?
ही लोक आणि आयुर्वेदिक मान्यता आहे — शरदातील शीतल चांदणे आणि दूध-तांदळाचा संयोग पित्तशामक मानला गेला आहे. याकडे श्रद्धा आणि परंपरा म्हणून पहा; कोणत्याही आजारावर उपचार डॉक्टरांकडूनच करून घ्या.
शरद पौर्णिमा आणि कोजागिरी यांत काय फरक आहे?
दोन्ही एकच तिथी आहेत — आश्विन पौर्णिमा. उत्तर भारतात खीर-चंद्र यांवर भर आहे, तर बंगाल-ओडिशा-मिथिला-महाराष्ट्रात «कोजागिरी» या नावाने लक्ष्मी-पूजन व जागरण यांवर.
शरद पौर्णिमेचा उपवास कसा सोडावा?
दुसऱ्या दिवशी सकाळी चांदण्यात ठेवलेल्या खिरीचा लक्ष्मी-चंद्राला नैवेद्य दाखवून, त्याच प्रसादाने उपवास सोडा; रात्री जागरण केले असल्यास मध्यरात्रीनंतरही प्रसाद घेता येतो.
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — अगले व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
🌎 परदेशात शरद पौर्णिमा (कोजागिरी) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड
हे देखील पढ़ें: करवा चौथ (4 दिवस नंतर) · दीपावली — लक्ष्मी पूजन · विजयादशमी · पूर्णिमा-एकादशी यादी
⚠️ हे वर्णन पारंपारिक पद्धती आणि लोक मान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळ आणि कुटुंबांची प्रथा सर्वोच्च आहे. आरोग्यविषयक दाव्यांचा विश्वास म्हणून विचार करा, ते वैद्यकीय उपचारांचे समानार्थी नाहीत.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका