🪙 धनत्रयोदशी (धनतेरस) 2026

कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी — दीपोत्सव चा पहिला दिवस; धन्वंतरि-जयंती, कुबेर-लक्ष्मी पूजन, नई ख़रीद आणि यम-दीपदान।

धनतेरस कार्तिक मास चे कृष्ण पक्ष ची त्रयोदशी ला मनाया जातो आहे — दीपावली पासून दोन दिवस आधी, पाँच दिवस चे दीपोत्सव (धनतेरस, नरक चतुर्दशी, दीपावली, गोवर्धन, भाऊ दूज) चा पहिला दिवस। याच दिवस समुद्र-मंथन पासून भगवान धन्वंतरि अमृत-कलश लेकर प्रकट झालेले थे, म्हणून हे आरोग्य चा पर्व देखील आहे — राष्ट्रीय आयुर्वेद दिवस।

घरों मध्ये किंवा दिवस बर्तन, सोना-चाँदी, झाड़ू, धनिया ख़रीदने; शाम ला प्रदोष-काल मध्ये लक्ष्मी-कुबेर-धन्वंतरि ची पूजा; आणि दक्षिण दिशा मध्ये यमराज चे साठी दीपदान (यम-दीपक) ची परंपरा आहे। रिकामे किंवा साल ची तिथी, प्रदोष-काल चा पूजा-मुहूर्त, विधि, सामग्री, कथा आणि वेगळा-वेगळा प्रदेशों ची रीत दिली गेली आहे।

महत्त्व — हे व्रत चा

धन + तेरस = त्रयोदशी ला धन ची पूजा। मान्यता आहे ची किंवा दिवस ख़रीदी धातु/वस्तु तेरह गुना बढ़ती आहे — म्हणून बर्तन (विशेषकर पीतल-ताँबा-चाँदी), सोना आणि नया सामान लेने चा चलन आहे। झाड़ू ला लक्ष्मी चा प्रतीक मानकर ख़रीदा जातो आहे आणि धनिया चे बीज दीवाली चे नंतर बोए जातात आहेत।

यम-दीपदान: कथा चे नुसार या दिवस घर चे बाहेर दक्षिण दिशा मध्ये यमराज चे साठी दीपक जलाने पासून कुटुंब वर अकाल-मृत्यु चा संकट टलता आहे — हे या दिवस ची सर्वात ज़रूरी घरेलू रीत आहे, जो ख़रीदारी ची चमक मध्ये अक्सर छूट जाते आहे।

पूजा चा वेळ प्रदोष-काल (सूर्यास्त चे नंतर सुमारे 2 तास 24 मिनिटे) आहे, आणि इसमें देखील स्थिर लग्न (वृषभ लग्न, दिल्ली मध्ये शाम सुमारे 6:30-8:30 चे मध्ये) श्रेष्ठ — स्थिर लग्न मध्ये ची गेली लक्ष्मी-पूजा पासून लक्ष्मी स्थिर रहती आहेत, ऐसी मान्यता आहे।

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हे घरेलू विधि आहे — दिवस मध्ये ख़रीद आणि सफ़ाई, शाम ला प्रदोष मध्ये पूजा आणि यम-दीपक।

1. सुबह घर ची सफ़ाई; मुख्य दरवाजा वर रंगोली, तोरण, स्वस्तिक आणि दोन्ही कडे लक्ष्मी-पद (पैरों चे निशान) बनाएँ — दहलीज़ पासून पूजा-स्थान ची कडे।
2. दिवस मध्ये ख़रीदारी — धातु चा बर्तन (पीतल/ताँबा/चाँदी; ख़ाली नाही लाते, उसमें चावल/शक्कर/जल भरकर घर लाएँ), सोना-चाँदी चा सिक्का, नई झाड़ू, धनिया चे बीज, दीये।
3. शाम ला पूजा-स्थान वर चौकी वर लाल कपड़ा बिछाकर लक्ष्मी-गणेश, कुबेर आणि भगवान धन्वंतरि चा चित्र/मूर्ति ठेवा; ख़रीदा झाला बर्तन-सिक्का सामने ठेवा, त्या वर रोली-अक्षत।
4. प्रदोष-काल (ऊपर वेळ) मध्ये पूजा: कलश-स्थापना, दीप-धूप, फूल, रोली-अक्षत, खील-बताशे, मिठाई, धनिया; «ॐ धन्वंतरये नमः», «ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं कुबेराय नमः» व लक्ष्मी-मंत्र चा जप; धन्वंतरि पासून आरोग्य आणि कुबेर-लक्ष्मी पासून धन ची प्रार्थना।
5. तिजोरी/बही-खाते/गल्ले ची पूजा — रोली पासून स्वस्तिक, अक्षत, फूल; व्यापारी नई बही याच दिवस किंवा दीवाली ला शुरू करतात आहेत।
6. यम-दीपदान: सूर्यास्त चे नंतर आटे किंवा मिट्टी चे चौमुखी दीपक मध्ये सरसों चा तेल, चार बत्तियाँ; घर चे बाहेर दक्षिण दिशा ची कडे मुख करके ठेवा, अनाज (गेहूँ) ची ढेरी वर; कुटुंब ची स्त्री हात जोड़कर प्रार्थना करे — «मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह, त्रयोदश्यां दीपदानात् सूर्यजः प्रीयतां मम»। रात-भर जलने दें।
7. घर चे प्रत्येक कोने, तुलसी-चौरा, स्वयंपाकघर, जल-स्थान आणि दरवाजा वर 13 (किंवा 5-7) दीये जलाएँ — दीपोत्सव यहीं पासून शुरू होतो आहे।
8. आरती चे नंतर प्रसाद बाँटें; ख़रीदा बर्तन पहली बार दीवाली ची पूजा मध्ये किंवा अगले दिवस स्वयंपाकघर मध्ये उपयोग करा।

पूजा-सामग्री ची सूची

पूजा-सामग्री दीवाली चे साठी देखील सोबत मध्ये ले लें — तीन दिवस पर्यंत चलती आहे।

• लक्ष्मी-गणेश, कुबेर आणि धन्वंतरि जी चा चित्र/मूर्ति, लाल कपड़ा, चौकी
• मिट्टी चे दीये (13 किंवा अधिक), सरसों चा तेल, घी, रुई ची बत्तियाँ
• यम-दीपक साठी आटे/मिट्टी चा चौमुखी दीपक + गेहूँ ची ढेरी
• कलश, आम चे पत्ते, नारियल, मौली, रोली, अक्षत, हल्दी, चंदन
• खील-बताशे, मिठाई (लड्डू/बर्फ़ी), फळ, पान-सुपारी, लौंग-इलायची
• धनिया (साबुत) — पूजा मध्ये आणि दीवाली चे नंतर बोने ला
• नया धातु-बर्तन / सिक्का / झाड़ू — ख़रीदा झाला, पूजा मध्ये रखने ला
• फूल-माला (गेंदा), कमल (मिले तर), गुलाब
• रंगोली चे रंग, तोरण, लक्ष्मी-पद चे छापे
• धूप-अगरबत्ती, कापूर, आरती-थाळी, गंगाजल

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

राजा हिम चे पुत्र ची पत्रिका मध्ये विवाह चे चौथे दिवस सर्प-दंश पासून मृत्यू लिखी थी। नई दुल्हन ने त्या रात्र पति ला सोने नाही दिया — कमरे चे दरवाजा वर सोने-चाँदी चे गहनों आणि सिक्कों चा ढेर लगाया, चारही कडे दीपक जलाए आणि रात-भर गीत-कथा सुनाती आहे।

यमराज सर्प चा रूप लेकर आए, वर दीपों आणि गहनों ची चमक पासून त्यांची डोळे चौंधिया गईं; ते ढेर वर बसून रात-भर गीत सुनते रहे आणि भोर असतात च शिवाय दंश दिए लौट गेले। किंवा तरह दीप-दान आणि जागरण पासून राजकुमार चे प्राण बचे — तभी पासून त्रयोदशी ला यम-दीपदान ची परंपरा आहे, ताकि कुटुंब वर अकाल-मृत्यु न आए।

दूसरी कथा समुद्र-मंथन ची आहे — देवताओं आणि असुरों चे मंथन पासून याच त्रयोदशी ला भगवान धन्वंतरि हात मध्ये अमृत-कलश साठी प्रकट झालेले; ते आयुर्वेद चे देवता आहेत। कलश साठी प्रकट असल्याने पासून च किंवा दिवस बर्तन (कलश) ख़रीदने ची रीत जुड़ी आहे। दोन दिवस नंतर अमावस्या ला लक्ष्मी प्रकट हुईं — इसीलिए दीपावली।

धनतेरस चा भोग आणि भोजन

धनतेरस वर व्रत अनिवार्य नाही — हे पूजा-ख़रीद चा दिवस आहे; वर कई घरों मध्ये स्त्रियाँ प्रदोष-व्रत (त्रयोदशी) रखती आहेत आणि पूजा चे नंतर फलाहार/भोजन करती आहेत।

• भोग: खील-बताशे, सफ़ेद मिठाई (बर्फ़ी/पेड़ा), धनिया-गुड़ ची पंजीरी (कई घरों मध्ये विशेष), नारियल, फळ
• धन्वंतरि जी ला: तुलसी-दल चे सोबत दूध/खीर किंवा हल्दी-दूध चा भोग — आरोग्य चा प्रतीक
• दीवाली ची मिठाइयाँ (गुझिया, शक्करपारे, नमकीन) कई घरों मध्ये धनतेरस पासून च बनना शुरू
• प्रदोष-व्रत रखने वाली स्त्रियाँ दिवस मध्ये फल-दूध, पूजा चे नंतर सात्विक भोजन
• नए बर्तन मध्ये पहिला भोजन दीवाली चे दिवस बनाएँ — खीर किंवा हलवा

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

धनतेरस पूरे देश मध्ये आहे, वर कहीं बर्तन, कहीं यम-दीपक, कहीं गाय-पूजा प्रमुख।

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

हे देखील पढ़ें: दीपावली — लक्ष्मी पूजन (2 दिवस नंतर) · गोवर्धन पूजा · भाऊ दूज · ख़रीद चे शुभ मुहूर्त

⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे। स्थिर-लग्न चा वेळ शहर चे नुसार बदलता आहे — आपल्या शहर चे पंचांग पासून मिला लें।

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका