🐄 गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) 2026

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा — दिवाळीचा पुढचा दिवस; शेणाचे गोवर्धन, गाय-बैल पूजा, ५६ भोगांचा अन्नकूट आणि प्रदक्षिणा.

गोवर्धन पूजा कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेला — दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी — साजरी केली जाते. या दिवशी श्रीकृष्णाने इंद्राचा अहंकार मोडण्यासाठी गोवर्धन पर्वत बोटावर उचलून ब्रजवासीयांचे व गाईंचे रक्षण केले होते. तेव्हापासून घराच्या अंगणात शेणाचे गोवर्धन बनवून, गाय-बैलांची सजावट करून पूजा आणि अन्नकूट (छप्पन भोग) करण्याची परंपरा आहे.

हा शेतकरी आणि गृहिणीचा सण आहे — निसर्ग, गाय, अन्न आणि पर्वताप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा. मथुरा-वृंदावन-गोवर्धनमध्ये या दिवशी २१ किलोमीटरची गोवर्धन-परिक्रमा आणि मंदिरांमध्ये अन्नकूट महाप्रसादाचा मोठा भोग लावला जातो. खाली या वर्षाची तिथी, पूजा-मुहूर्त, विधी, साहित्य, कथा, अन्नकूटची रसोई आणि प्रांतांनुसार रिती दिल्या आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

गोवर्धन-लीलेची शिकवण ही आहे की, अहंकरी सत्तेची (इंद्र) नव्हे तर निसर्गाची (पर्वत, गाय, वन) पूजा करा — जो अन्न, जल, सावली देतो. म्हणूनच या दिवशी गाय-बैलांचा श्रृंगार आणि शेणाच्या गोवर्धनाची पूजा केली जाते.

अन्नकूटचा अर्थ आहे «अन्नाचा पर्वत» — नवीन पिकांतील भाज्या, धान्य, मिष्टान्नांपासून ५६ (किंवा शक्य असतील तितके) पदार्थ बनवून ठाकूरजींना (कृष्ण) भोग लावणे आणि नंतर सर्वांना प्रसाद वाटणे — हा घरच्या स्त्रियांच्या सामूहिक स्वयंपाकघरातील सर्वात मोठा दिवस आहे.

याच दिवशी बलि-प्रतिपदा (राजा बळीची पूजा) आणि गुजरातमध्ये नवीन वर्ष (बेस्तु वर्ष) असते; अनेक घरांमध्ये दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी यादरम्यान दरिद्र-निकास (सूप वाजवणे) देखील केले जाते. जर अमावस्या दुपारपर्यंत असेल तर गोवर्धन पूजा एका दिवसाने पुढेही जाऊ शकते — वरील तिथी पंचांगानुसार आहे.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा पारंपारिक घरगुती विधी आहे — सकाळी शेणाचे गोवर्धन, दुपारी गाय-पूजा, संध्याकाळी अन्नकूट-भोग आणि प्रदक्षिणा.

1. सकाळी स्नान करून घरच्या अंगणात/दारात शेणापासून गोवर्धन पर्वताची आकृती बनवा — झोपलेल्या पुरुषाच्या आकृतीसारखी किंवा ढिगाऱ्याच्या स्वरूपात; त्याला फुले, खील-बत्तासे, दिवे, हिरवे गवत, उसाचे तुकडे आणि छोट्या झेंड्यांनी सजवा; मध्यभागी श्रीकृष्णाची मूर्ती/चित्र किंवा मातीचे ग्वाल-बाल ठेवा.
2. गाय-बैलांना (किंवा गोशाळेतील गाईला) आंघोळ घाला व शिंगांना तेल-रंग लावा, गळ्यात फुलांची माला, कपाळावर हळद-कुंकू लावून टिळा लावा; त्यांना गूळ-हरभरा-हिरवा चारा खाऊ घाला — गाई या गोवर्धन-लीलेच्या केंद्रस्थानी आहेत.
3. पूजा-मुहूर्तात (सकाळी प्रतिपदेत, किंवा अभिजित मुहूर्तात — वरील वेळेनुसार) गोवर्धन-आकृतीची पूजा करा: कुंकू, अक्षता, फुले, धूप-दीप, नैवेद्य; «गोवर्धन धराधार गोकुल त्राण-कारक, विष्णु-बाहु-कृतोच्छ्राय गवां कोटि प्रदो भव» या मंत्राचे पठन करा किंवा «श्री गोवर्धन महाराज की जय» म्हणा.
4. अन्नकूट: दुपारी स्वयंपाकघरात नवीन पिकांच्या भाज्या (मिश्र भाजी — «अन्नकूटची भाजी»), कढी-भात, पुरी, बाजरीची/मक्याची भाकरी, खीर, हलवा, लाडू, मालपुआ, फळे, सुका मेवा — शक्य तितके पदार्थ बनवा (परंपरेत ५६); त्यांना ताटांमध्ये/पत्रावळींवर पर्वतासारखे सजवून ठाकूरजींसमोर ठेवा.
5. संध्याकाळी (गोधूलि वेळेत) ठाकूरजी आणि गोवर्धनाला अन्नकूटचा भोग लावा, आरती करा — «आरती कुंजबिहारी की»; दिवा लावा.
6. कुटुंबासह गोवर्धनची सात प्रदक्षिणा घाला — हातात पाण्याचा तांब्या घेऊन पाण्याचा प्रवाह सोडत (ब्रजमध्ये ही रीत आहे), «गोवर्धन महाराज की जय» म्हणत; लहान मुले, वृद्ध सर्वजण यात सहभागी होतात.
7. भोग लावलेला अन्नकूट-प्रसाद कुटुंबियांना, शेजाऱ्यांना, गोशाळेत आणि गरजूंना वाटा — या दिवशी प्रसाद कोणालाही परत करू नका.
8. शेणाचे गोवर्धन दुसऱ्या दिवशी सुकल्यानंतर गोवऱ्या बनवून किंवा शेतात/झाडाशी टाका — कचऱ्यात टाकू नका.

पूजा-सामग्री ची सूची

शेण, ऊस आणि नवीन भाज्या एका दिवस आधी जमवून ठेवा — दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी बाजार बंद असतात.

• गाईचे शेण (गोवर्धन-आकृतीसाठी), हिरवे गवत/दूर्वा
• श्रीकृष्णाची मूर्ती/चित्र, मातीचे ग्वाल-बाल-गाईचे खेळणे (मिळाल्यास)
• उसाचे तुकडे, छोटे झेंडे, फुले, फुलांची माला (झेंडू)
• कुंकू, अक्षता, हळद, गंध, मौली, चंदन
• दिवे, तूप/तेल, धूप, अगरबत्ती, कापूर
• खील-बत्तासे, मिठाई, फळे, सुका मेवा, लोणी-साखर (कृष्णाला प्रिय)
• अन्नकूटच्या भाज्या (मिश्र १०-१५ प्रकारच्या), धान्य, कढी-भात, पुरी, खीर, लाडूचे साहित्य
• पत्रावळी/ताटे भोग सजवण्यासाठी, तुळशीची पाने
• गाय-बैलांसाठी गूळ, हरभरा, हिरवा चारा, माला, शिंगांचे रंग
• प्रदक्षिणेसाठी पाण्याचा तांब्या, आरतीची ताटली

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

ब्रजमध्ये दरवर्षी इंद्राची पूजा केली जाई जेणेकरून पाऊस पडेल. बाळकृष्णाने नंदा बाबा आणि ब्रजवासीयांना सांगितले — «पाऊस इंद्र देत नाही, तो निसर्गाचा नियम आहे; आपल्याला आपले अन्न देणारा गोवर्धन पर्वत, आपल्या गायी आणि वनांची आपण पूजा केली पाहिजे.» ब्रजवासीयांनी त्या वर्षी इंद्राऐवजी गोवर्धनची पूजा केली आणि छप्पन भोग अर्पण केले.

इंद्र क्रोधाने पागल झाले आणि त्यांनी ब्रजावर मुसळधार पावसाचा प्रलय पाठवला. तेव्हा सात वर्षांच्या कृष्णाने गोवर्धन पर्वत आपल्या छोट्या बोटावर उचलला; सात दिवस आणि सात रात्र संपूर्ण ब्रज, गायी-वाछरे, ग्वाल-बाल त्याच्याखाली सुरक्षित राहिले. इंद्राचा अहंकार मोडला, त्यांनी क्षमा मागितली आणि कृष्णाला «गोविंद» (गायींचे स्वामी) हे नाव मिळाले.

सात दिवस कृष्णाने काहीही खाल्ले नाही — म्हणूनच आठव्या दिवशी ब्रजवासीयांनी त्यांना ५६ भोग (आठ प्रहर × सात दिवस) अर्पण केले; हाच अन्नकूट आहे. तेव्हापासून प्रत्येक कार्तिक शुक्ल प्रतिपदेला गोवर्धन-पूजा आणि अन्नकूटची परंपरा चालत आली आहे.

अन्नकूटची रसोई — ५६ भोग आणि गोवर्धनची भाजी

अन्नकूटमध्ये घरात जे काही बनू शकेल — ते सर्व ठाकूरजींना अर्पण करावे. सर्वात खास आहे «अन्नकूटची भाजी» — मोसमातील १०-१५ भाज्या (बटाटा, कोबी, वाटाणा, वांगी, मुळा, गाजर, भोपळा, दुधी भोपळा, टिंडा, शेवगा/घेवडा, रताळे, अरबी, कच्चा केळी, पालक-मेथी) एकत्र करून, कांदा-लसूणशिवाय, तूप-हिंग-जिरे-हळद-धणे-गरम मसाल्यामध्ये बनवली जाते.

• अन्नकूटची संमिश्र भाजी + कढी + भात + पुरी/बाजरीची भाकरी — या चार गोष्टी अनिवार्य मानल्या जातात
• गोड पदार्थ: खीर, मालपुआ, बुंदीचे लाडू, मोहनभोग/हल्वा, गुझिया, लोणी-साखर, पेढा
• तिखट/नमकीन पदार्थ: दही-वडा, कचुरी, पकोडी, चटणी, लोणचे, पापड, रायता
• फळे-मेवे: संत्रा/सफरचंद, केळी, डाळिंब, शिंगाडा, बदाम-काजू-बेदाणे; पान-सुपारी-लवंग-वेलची
• पहिला भोग ठाकूरजींना गोधुली वेळेत तुळशीपत्रासह; त्यानंतर गायीला, नंतर कुटुंब-शेजाऱ्यांना — अन्नकूट-प्रसाद जितका वाटला जाईल, तितका शुभ

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

ब्रजमध्ये परिक्रमा, गुजरातमध्ये नवीन वर्ष, डोंगरांमध्ये बळी-पूजा — एकाच प्रतिपदेचे अनेक रूपे.

क्या करा, क्या न करा

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: दीपावली (एक दिवस आधी) · भाऊ दूज (पुढील दिवस) · छठ पूजा · कृष्ण-आरती

⚠️ हे तपशील पारंपरिक पद्धत व लोक-मान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळ-कुटुंबाची रीत सर्वोपरि आहे. प्रतिपदेची तिथी अमावस्येच्या कालावधीनुसार एक दिवस बदलू शकते — स्थानिक पंचांगावरून ताडून घ्या.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका