🐄 गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) 2026

कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा — दिवाळीचा पुढचा दिवस; शेणाचे गोवर्धन, गाय-बैल पूजा, ५६ भोगांचा अन्नकूट आणि प्रदक्षिणा.

गोवर्धन पूजा कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या प्रतिपदेला — दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी — साजरी केली जाते. या दिवशी श्रीकृष्णाने इंद्राचा अहंकार मोडण्यासाठी गोवर्धन पर्वत बोटावर उचलून ब्रजवासीयांचे व गाईंचे रक्षण केले होते. तेव्हापासून घराच्या अंगणात शेणाचे गोवर्धन बनवून, गाय-बैलांची सजावट करून पूजा आणि अन्नकूट (छप्पन भोग) करण्याची परंपरा आहे.

हा शेतकरी आणि गृहिणीचा सण आहे — निसर्ग, गाय, अन्न आणि पर्वताप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा. मथुरा-वृंदावन-गोवर्धनमध्ये या दिवशी २१ किलोमीटरची गोवर्धन-परिक्रमा आणि मंदिरांमध्ये अन्नकूट महाप्रसादाचा मोठा भोग लावला जातो. खाली या वर्षाची तिथी, पूजा-मुहूर्त, विधी, साहित्य, कथा, अन्नकूटची रसोई आणि प्रांतांनुसार रिती दिल्या आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

गोवर्धन-लीलेची शिकवण ही आहे की, अहंकरी सत्तेची (इंद्र) नव्हे तर निसर्गाची (पर्वत, गाय, वन) पूजा करा — जो अन्न, जल, सावली देतो. म्हणूनच या दिवशी गाय-बैलांचा श्रृंगार आणि शेणाच्या गोवर्धनाची पूजा केली जाते.

अन्नकूटचा अर्थ आहे «अन्नाचा पर्वत» — नवीन पिकांतील भाज्या, धान्य, मिष्टान्नांपासून ५६ (किंवा शक्य असतील तितके) पदार्थ बनवून ठाकूरजींना (कृष्ण) भोग लावणे आणि नंतर सर्वांना प्रसाद वाटणे — हा घरच्या स्त्रियांच्या सामूहिक स्वयंपाकघरातील सर्वात मोठा दिवस आहे.

याच दिवशी बलि-प्रतिपदा (राजा बळीची पूजा) आणि गुजरातमध्ये नवीन वर्ष (बेस्तु वर्ष) असते; अनेक घरांमध्ये दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी यादरम्यान दरिद्र-निकास (सूप वाजवणे) देखील केले जाते. जर अमावस्या दुपारपर्यंत असेल तर गोवर्धन पूजा एका दिवसाने पुढेही जाऊ शकते — वरील तिथी पंचांगानुसार आहे.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

हा पारंपारिक घरगुती विधी आहे — सकाळी शेणाचे गोवर्धन, दुपारी गाय-पूजा, संध्याकाळी अन्नकूट-भोग आणि प्रदक्षिणा.

1. सकाळी स्नान करून घरच्या अंगणात/दारात शेणापासून गोवर्धन पर्वताची आकृती बनवा — झोपलेल्या पुरुषाच्या आकृतीसारखी किंवा ढिगाऱ्याच्या स्वरूपात; त्याला फुले, खील-बत्तासे, दिवे, हिरवे गवत, उसाचे तुकडे आणि छोट्या झेंड्यांनी सजवा; मध्यभागी श्रीकृष्णाची मूर्ती/चित्र किंवा मातीचे ग्वाल-बाल ठेवा.
2. गाय-बैलांना (किंवा गोशाळेतील गाईला) आंघोळ घाला व शिंगांना तेल-रंग लावा, गळ्यात फुलांची माला, कपाळावर हळद-कुंकू लावून टिळा लावा; त्यांना गूळ-हरभरा-हिरवा चारा खाऊ घाला — गाई या गोवर्धन-लीलेच्या केंद्रस्थानी आहेत.
3. पूजा-मुहूर्तात (सकाळी प्रतिपदेत, किंवा अभिजित मुहूर्तात — वरील वेळेनुसार) गोवर्धन-आकृतीची पूजा करा: कुंकू, अक्षता, फुले, धूप-दीप, नैवेद्य; «गोवर्धन धराधार गोकुल त्राण-कारक, विष्णु-बाहु-कृतोच्छ्राय गवां कोटि प्रदो भव» या मंत्राचे पठन करा किंवा «श्री गोवर्धन महाराज की जय» म्हणा.
4. अन्नकूट: दुपारी स्वयंपाकघरात नवीन पिकांच्या भाज्या (मिश्र भाजी — «अन्नकूटची भाजी»), कढी-भात, पुरी, बाजरीची/मक्याची भाकरी, खीर, हलवा, लाडू, मालपुआ, फळे, सुका मेवा — शक्य तितके पदार्थ बनवा (परंपरेत ५६); त्यांना ताटांमध्ये/पत्रावळींवर पर्वतासारखे सजवून ठाकूरजींसमोर ठेवा.
5. संध्याकाळी (गोधूलि वेळेत) ठाकूरजी आणि गोवर्धनाला अन्नकूटचा भोग लावा, आरती करा — «आरती कुंजबिहारी की»; दिवा लावा.
6. कुटुंबासह गोवर्धनची सात प्रदक्षिणा घाला — हातात पाण्याचा तांब्या घेऊन पाण्याचा प्रवाह सोडत (ब्रजमध्ये ही रीत आहे), «गोवर्धन महाराज की जय» म्हणत; लहान मुले, वृद्ध सर्वजण यात सहभागी होतात.
7. भोग लावलेला अन्नकूट-प्रसाद कुटुंबियांना, शेजाऱ्यांना, गोशाळेत आणि गरजूंना वाटा — या दिवशी प्रसाद कोणालाही परत करू नका.
8. शेणाचे गोवर्धन दुसऱ्या दिवशी सुकल्यानंतर गोवऱ्या बनवून किंवा शेतात/झाडाशी टाका — कचऱ्यात टाकू नका.

📿 गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

शेण, ऊस आणि नवीन भाज्या एका दिवस आधी जमवून ठेवा — दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी बाजार बंद असतात.

• गाईचे शेण (गोवर्धन-आकृतीसाठी), हिरवे गवत/दूर्वा
• श्रीकृष्णाची मूर्ती/चित्र, मातीचे ग्वाल-बाल-गाईचे खेळणे (मिळाल्यास)
• उसाचे तुकडे, छोटे झेंडे, फुले, फुलांची माला (झेंडू)
• कुंकू, अक्षता, हळद, गंध, मौली, चंदन
• दिवे, तूप/तेल, धूप, अगरबत्ती, कापूर
• खील-बत्तासे, मिठाई, फळे, सुका मेवा, लोणी-साखर (कृष्णाला प्रिय)
• अन्नकूटच्या भाज्या (मिश्र १०-१५ प्रकारच्या), धान्य, कढी-भात, पुरी, खीर, लाडूचे साहित्य
• पत्रावळी/ताटे भोग सजवण्यासाठी, तुळशीची पाने
• गाय-बैलांसाठी गूळ, हरभरा, हिरवा चारा, माला, शिंगांचे रंग
• प्रदक्षिणेसाठी पाण्याचा तांब्या, आरतीची ताटली

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

प्रतिज्ञा-कथा

ब्रजमध्ये दरवर्षी इंद्राची पूजा केली जाई जेणेकरून पाऊस पडेल. बाळकृष्णाने नंदा बाबा आणि ब्रजवासीयांना सांगितले — «पाऊस इंद्र देत नाही, तो निसर्गाचा नियम आहे; आपल्याला आपले अन्न देणारा गोवर्धन पर्वत, आपल्या गायी आणि वनांची आपण पूजा केली पाहिजे.» ब्रजवासीयांनी त्या वर्षी इंद्राऐवजी गोवर्धनची पूजा केली आणि छप्पन भोग अर्पण केले.

📖 गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

अन्नकूटची रसोई — ५६ भोग आणि गोवर्धनची भाजी

अन्नकूटमध्ये घरात जे काही बनू शकेल — ते सर्व ठाकूरजींना अर्पण करावे. सर्वात खास आहे «अन्नकूटची भाजी» — मोसमातील १०-१५ भाज्या (बटाटा, कोबी, वाटाणा, वांगी, मुळा, गाजर, भोपळा, दुधी भोपळा, टिंडा, शेवगा/घेवडा, रताळे, अरबी, कच्चा केळी, पालक-मेथी) एकत्र करून, कांदा-लसूणशिवाय, तूप-हिंग-जिरे-हळद-धणे-गरम मसाल्यामध्ये बनवली जाते.

• अन्नकूटची संमिश्र भाजी + कढी + भात + पुरी/बाजरीची भाकरी — या चार गोष्टी अनिवार्य मानल्या जातात
• गोड पदार्थ: खीर, मालपुआ, बुंदीचे लाडू, मोहनभोग/हल्वा, गुझिया, लोणी-साखर, पेढा
• तिखट/नमकीन पदार्थ: दही-वडा, कचुरी, पकोडी, चटणी, लोणचे, पापड, रायता
• फळे-मेवे: संत्रा/सफरचंद, केळी, डाळिंब, शिंगाडा, बदाम-काजू-बेदाणे; पान-सुपारी-लवंग-वेलची
• पहिला भोग ठाकूरजींना गोधुली वेळेत तुळशीपत्रासह; त्यानंतर गायीला, नंतर कुटुंब-शेजाऱ्यांना — अन्नकूट-प्रसाद जितका वाटला जाईल, तितका शुभ

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

ब्रजमध्ये परिक्रमा, गुजरातमध्ये नवीन वर्ष, डोंगरांमध्ये बळी-पूजा — एकाच प्रतिपदेचे अनेक रूपे.

क्या करा, क्या न करा

📍 शहरनिहाय वेळा — आपले शहर निवडा

गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) 2026 ची मुख्य वेळ प्रत्येक शहरात वेगळी असते. आपल्या शहरावर क्लिक करा:

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें🖼 तिथी-card साझा करा🎉 शुभेच्छा-card

🌎 परदेशात गोवर्धन पूजा (अन्नकूट) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: दीपावली (एक दिवस आधी) · भाऊ दूज (पुढील दिवस) · छठ पूजा · कृष्ण-आरती

⚠️ हे तपशील पारंपरिक पद्धत व लोक-मान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळ-कुटुंबाची रीत सर्वोपरि आहे. प्रतिपदेची तिथी अमावस्येच्या कालावधीनुसार एक दिवस बदलू शकते — स्थानिक पंचांगावरून ताडून घ्या.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका