🪔 नरक चतुर्दशी (छोटी दिवाळी) 2026
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी — दीपोत्सवाचा दुसरा दिवस; पहाटे अभ्यंगस्नान (रूप चौदस), संध्याकाळी यम-दीपदान आणि घरभर पणत्या.
नरक चतुर्दशी कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला साजरी केली जाते — साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी, पाच दिवसांच्या दीपोत्सवाचा दुसरा दिवस. उत्तर भारतात हिला «छोटी दिवाळी», राजस्थानात «रूप चौदस» (रूप चतुर्दशी), गुजरातमध्ये «काळी चौदस» आणि बंगालमध्ये «भूत चतुर्दशी» म्हणतात; तमिळनाडू आणि दक्षिण भारताच्या मोठ्या भागात तर याच पहाटेच्या तेल-स्नानाने दिवाळीच साजरी होते, आणि महाराष्ट्रात पहाटेच्या अभ्यंगस्नानाचा हा दिवस म्हणजे दिवाळीचा पहिला मोठा दिवस. हा दिवस भगवान श्रीकृष्णांनी केलेल्या नरकासुर-वधाची आठवण आहे — अत्याचार आणि अंधारावर प्रकाशाचा विजय.
या सणाच्या दोन मुख्य रीती आहेत आणि दोन्हींचे वेळेचे नियम वेगळे आहेत: (1) छोट्या दिवाळीच्या संध्याकाळचे यम-दीपदान प्रदोष-काळात होते — ज्या दिवशी सूर्यास्तानंतर चतुर्दशी असेल, त्या दिवशी; (2) अभ्यंगस्नान (तेल व उटणे लावून केलेले स्नान) सूर्योदयापूर्वी अरुणोदयात होते — ज्या पहाटे त्या वेळी चतुर्दशी असेल, त्या पहाटे. त्यामुळे काही वर्षी स्नान दुसऱ्या दिवशी सकाळी येते, म्हणजे ज्या दिवशी संध्याकाळी लक्ष्मीपूजन आहे त्याच दिवशी. आपल्या शहराचा नेमका दिवस व वेळ या पानावरील तिथी-तक्त्यात आणि शहरनिहाय पानावर पाहा; खाली विधी, साहित्य, कथा आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांतील रीती दिल्या आहेत.
महत्त्व — हे व्रत चा
नरकासुर-वध: प्राग्ज्योतिषपुरचा अत्याचारी राजा नरकासुर (भौमासुर) याने देवांना छळले, देवमाता अदितीची कुंडले हिरावून घेतली आणि सोळा हजार (काही ग्रंथांनुसार 16,100) राजकन्यांना बंदिवासात ठेवले होते. श्रीकृष्णांनी सत्यभामेला सोबत घेऊन त्याचा वध केला आणि सर्वांना मुक्त केले. याच विजयाच्या आनंदात पहाटेचे मंगलस्नान आणि दिवे लावण्याची परंपरा आहे — नावातील «नरक» हा शब्द नरकासुर आणि नरकाची भीती, या दोन्हींतून मुक्तीचा संकेत आहे.
यम-तर्पण आणि यम-दीपदान: शास्त्रांनुसार ही चतुर्दशी यमराजाच्या पूजेचाही दिवस आहे. सकाळी स्नानानंतर यम-तर्पण आणि संध्याकाळी घराच्या दारात दक्षिणमुखी चौमुखी दिवा — कुटुंब अकाली मृत्यू आणि नरक-यातनेच्या भीतीपासून सुरक्षित राहावे, या भावनेने. काही घरांत यम-दिवा धनत्रयोदशीला लावतात, काहींत छोट्या दिवाळीला आणि काहींत दोन्ही दिवशी — आपल्या घरची रीत पाळावी.
रूप चौदस आणि इतर रूपे: पहाटे तिळाच्या तेलाची मालिश आणि उटणे लावून केलेले स्नान आरोग्यासाठी आणि रूप खुलवण्यासाठी आहे — थंडीच्या सुरुवातीला शरीराला तयार करणारी ही रीत आयुर्वेदातील अभ्यंग-परंपरेशी जुळते. काही परंपरांमध्ये, विशेषतः उत्तर भारताच्या काही भागांत, या दिवशी हनुमान जयंती मानून हनुमानाची पूजा होते; गुजरातमध्ये काळी चौदसच्या रात्री महाकालीची उपासना होते आणि बंगालमध्ये भूत चतुर्दशीला पूर्वजांसाठी 14 दिवे आणि 14 शाक (पालेभाज्या) यांची रीत आहे.
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
या दिवसाच्या विधीचे दोन भाग आहेत — पहाटेचे स्नान आणि संध्याकाळचे दीपदान. ज्या वर्षी हे दोन वेगवेगळ्या दिवशी येतात, त्या वर्षी तक्ता पाहून त्याप्रमाणे करावे.
- सूर्योदयापूर्वी, अरुणोदयात उठावे; संपूर्ण अंगाला तिळाच्या तेलाची मालिश (अभ्यंग) करावी — डोके, कान, बेंबी आणि तळपायांना विशेषत्वाने. महाराष्ट्र आणि दक्षिण भारतात घरातील ज्येष्ठ स्त्री कुटुंबातील सर्वांच्या डोक्याला तेल लावते.
- तेलानंतर उटणे लावावे — बेसन किंवा जवाचे पीठ, हळद, चंदन-चूर्ण आणि थोडे दूध किंवा दही; महाराष्ट्रात तयार «उटणे» देखील मिळते. थोडा वेळ ठेवून हलक्या हाताने चोळून काढावे.
- स्नानाच्या वेळी अपामार्गाची (आघाडा) फांदी डोक्यावरून तीन वेळा फिरवण्याची जुनी रीत आहे — «सितालोष्ठसमायुक्तं सकण्टकदलान्वितम्। हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः॥»; अनेक घरांत त्याची पाने स्नानाच्या पाण्यात टाकतात.
- कोमट पाण्याने स्नान करून स्वच्छ किंवा नवीन कपडे घालावेत; टिळा लावून श्रीकृष्णांना नमस्कार करावा. महाराष्ट्र-गोव्यात स्नानानंतर कारीट (चिराटे) हे लहान कडू फळ पायाने फोडण्याची रीत आहे — नरकासुर-वधाचे प्रतीक.
- यम-तर्पण: दक्षिणेकडे तोंड करून, पाण्यात थोडे काळे तीळ घालून ओंजळीने जल अर्पण करावे आणि यमराजाची चौदा नावे घ्यावीत — «यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च। वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च॥ औदुम्बराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने। वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः॥» मग हात जोडून नमस्कार करावा.
- संध्याकाळी प्रदोष-काळात यम-दीपदान: कणकेचा किंवा मातीचा चौमुखी दिवा, मोहरीचे किंवा तिळाचे तेल, चार वाती; घराच्या मुख्य दाराच्या उंबरठ्याबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवावा आणि कुटुंबाच्या खुशालीसाठी व दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करावी.
- त्यानंतर घराचा प्रत्येक कोपरा, स्वयंपाकघर, पाण्याची जागा, तुळशी-वृंदावन, अंगण आणि दारात पणत्या लावाव्यात — अनेक घरांत 14 दिवे (चतुर्दशीची संख्या); बंगालमध्ये घरातील अंधाऱ्या कोपऱ्यांत चौद्दो प्रदीप.
- ज्या कुटुंबांची रीत आहे, त्यांनी संध्याकाळी किंवा रात्री हनुमान-पूजा (शेंदूर-चोळा, हनुमान चालीसा, बुंदीच्या लाडवांचा नैवेद्य) किंवा गुजरातप्रमाणे काळी चौदसला महाकाली/कुलदेवीची पूजा करावी; आरतीनंतर प्रसाद वाटावा आणि दुसऱ्या दिवशीच्या लक्ष्मीपूजनाची तयारी करावी.
📿 नरक चतुर्दशी (छोटी दिवाळी) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →
पूजा-सामग्री ची सूची
बहुतेक साहित्य धनत्रयोदशी-दिवाळीच्या साहित्यातच येते; स्नानाच्या वस्तू आदल्या रात्रीच तयार ठेवाव्यात — पहाटे शोधाशोध करायला वेळ मिळत नाही.
- तिळाचे तेल — मालिशसाठी (अनेक घरांत मोहरीचे तेल)
- उटणे — बेसन/जवाचे पीठ, हळद, चंदन-चूर्ण, दूध किंवा दही (किंवा तयार उटणे)
- अपामार्गाची (आघाडा) फांदी किंवा पाने — मिळाल्यास
- स्वच्छ किंवा नवीन कपडे, टॉवेल/पंचा, स्नानासाठी कोमट पाणी
- तर्पणासाठी तांब्याचा तांब्या/लोटा, काळे तीळ, पाणी, दर्भ (मिळाल्यास)
- यम-दिव्यासाठी कणकेचा किंवा मातीचा चौमुखी दिवा, चार वाती, तेल
- मातीच्या पणत्या (14 किंवा अधिक), तूप/तेल, कापसाच्या वाती
- रोळी/कुंकू, अक्षता, हळद, फुले-हार, धूप-अगरबत्ती, कापूर, आरतीचे ताट
- श्रीकृष्णांचे चित्र; ज्यांची रीत असेल त्यांच्यासाठी हनुमान किंवा महाकालीचे चित्र, शेंदूर, चमेलीचे तेल
- नैवेद्य — मिठाई, फळे, खील-बताशे; महाराष्ट्रात फराळ, बंगालमध्ये चौद्दो शाक
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
भूदेवीचा पुत्र नरकासुर याला वरदान मिळाले होते, पण शक्तीच्या मदाने तो अत्याचारी बनला — त्याने स्वर्गावर स्वारी केली, देवमाता अदितीची कुंडले हिसकावून घेतली आणि अनेक राजांच्या सोळा हजार कन्यांना आपल्या प्राग्ज्योतिषपुर नगरात बंदी करून ठेवले. देवराज इंद्राच्या विनंतीवरून श्रीकृष्ण सत्यभामेसह गरुडावर आरूढ होऊन तिथे पोहोचले.
📖 नरक चतुर्दशी (छोटी दिवाळी) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →
नरक चतुर्दशीचा नैवेद्य आणि भोजन
नरक चतुर्दशीला व्रत अनिवार्य नाही — हा स्नान, दीपदान आणि दिवाळीच्या तयारीचा दिवस आहे; पण हनुमान-पूजा किंवा रंतिदेव-कथेशी जोडलेल्या काही घरांत दिवसभराचा उपवास केला जातो. भोजन मात्र प्रदेशानुसार खूप वेगळे असते.
- बंगाल: भूत चतुर्दशीला चौद्दो शाक — कडुलिंब, मोहरी इत्यादी चौदा पालेभाज्या एकत्र करून केलेली भाजी, दुपारच्या जेवणात
- महाराष्ट्र: अभ्यंगस्नानानंतरचा पहिला फराळ — चकली, करंजी, शंकरपाळी, चिवडा, बेसनाचे लाडू, अनारसे
- तमिळनाडू: तेल-स्नानानंतर दीपावली-मरुंदु (सुंठ, ओवा, गूळ-तूप यांपासून बनवलेले पाचक लेहियम), मग मिठाई
- गुजरात: काळी चौदसला उडदाचे वडे — अनेक घरांत नैवेद्यातही आणि जेवणातही
- उत्तर भारत: दिवाळीची मिठाई (गुझिया, लाडू, बर्फी), हनुमानाला बुंदीचे लाडू किंवा चुरमा; संध्याकाळी साधे सात्त्विक जेवण
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
एकच चतुर्दशी — कुठे ही छोटी दिवाळी आहे, कुठे खुद्द दिवाळी, कुठे रूप खुलवण्याचा दिवस तर कुठे पूर्वजांची आणि महाकालीची रात्र.
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- सूर्योदयापूर्वी, अरुणोदयात तिळाच्या तेलाची मालिश करून उटणे लावून स्नान करावे — स्नानाचा दिवस तक्त्यात पाहावा
- स्नानानंतर दक्षिणेकडे तोंड करून यम-तर्पण किंवा निदान नमस्कार, आणि श्रीकृष्णांचे स्मरण
- संध्याकाळी प्रदोष-काळात दारात दक्षिणमुखी चौमुखी यम-दिवा अवश्य ठेवावा
- घरातील अंधारे कोपरे, स्वयंपाकघर, पाण्याची जागा आणि तुळशीपाशी दिवे लावावेत — दुसऱ्या दिवशीच्या लक्ष्मीपूजेपूर्वी घर उजळलेले राहावे
- दिवसा गरजूंना अन्न किंवा वस्त्र दान करावे — रंतिदेव-कथेचा हाच संदेश आहे
❌ क्या न करा
- या सकाळी सूर्योदयानंतरही झोपून राहणे — अभ्यंगस्नानाची वेळ पहाटच आहे
- यम-दिवा ओलांडणे, हलवणे किंवा विझवणे; तो दक्षिणेशिवाय इतर दिशेला ठेवणे
- दुसऱ्या दिवशी सकाळी विझलेल्या पणत्या कचऱ्यात फेकणे — थंड झाल्यावर आदराने झाडाखाली किंवा मातीत ठेवाव्यात, किंवा धुऊन पुन्हा वापराव्यात
- जळत्या दिव्यांजवळ पडदे-कपडे ठेवणे, आणि मुलांना फटाक्यांसोबत एकटे सोडणे
- काळी चौदस किंवा भूत चतुर्दशीच्या नावाखाली भीती पसरवणाऱ्या जादूटोण्याच्या भुलथापांना बळी पडणे — हा उपासनेचा आणि पूर्वज-स्मरणाचा दिवस आहे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नरक चतुर्दशी 2026 मध्ये कधी आहे? छोटी दिवाळी आणि अभ्यंगस्नान वेगवेगळ्या दिवशी का येऊ शकतात?
वरच्या तक्त्यात या वर्षीच्या कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीचे दिवस पंचांग-गणनेनुसार दिले आहेत. छोटी दिवाळी (यम-दीपदान) त्या दिवशी, ज्या दिवशी प्रदोष-काळात चतुर्दशी असेल; तर अभ्यंगस्नान त्या पहाटे, जेव्हा अरुणोदयाला (सूर्योदयापूर्वी) चतुर्दशी असेल. तिथीच्या क्षय-वृद्धीमुळे हे दोन वेगवेगळे दिवस येऊ शकतात — तेव्हा स्नान लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी सकाळी होते; आपल्या शहरातील पाचही दिवसांच्या तारखा दिवाळीच्या शहरनिहाय पानावर (उदा. /mr/vrat/diwali/lucknow) पाहा.
यम-दीपदान कसे करावे?
संध्याकाळी प्रदोष-काळात कणकेचा किंवा मातीचा चौमुखी दिवा घ्यावा, त्यात तेल घालून चार वाती लावाव्यात आणि घराच्या मुख्य दाराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवावा. हात जोडून यमराजाकडे कुटुंबाच्या रक्षणासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करावी; दिवा आपोआप जळू द्यावा, तो ओलांडू नये किंवा हलवू नये.
रूप चौदसला उटणे का लावतात?
रूप चौदसचे स्नान शरीराच्या शुद्धीचे आणि तेजाचे प्रतीक आहे — तेलाची मालिश थंडीपूर्वी त्वचेला आणि सांध्यांना पोषण देते आणि बेसन-हळद-चंदनाचे उटणे मळ काढून त्वचा स्वच्छ करते. परंपरेत पहाटेचे हे स्नान नरकाच्या भीतीतून मुक्ती आणि संपूर्ण दीपोत्सवासाठी तन-मनाची तयारी मानले जाते.
दक्षिण भारतात हीच दिवाळी असते का?
होय, तमिळनाडू आणि दक्षिण भारताच्या मोठ्या भागात नरक चतुर्दशीच्या सकाळलाच दिवाळी म्हणतात — पहाटेचे तेल-स्नान, नवीन कपडे, फटाके आणि मिठाई याच दिवशी. उत्तर भारतासारखे अमावास्येच्या संध्याकाळचे लक्ष्मीपूजन तिथे तितके केंद्रस्थानी नसते, मात्र कर्नाटकात आणि अनेक व्यापारी कुटुंबांत अमावास्येला लक्ष्मीपूजाही होते.
काळी चौदस आणि भूत चतुर्दशी म्हणजे काय?
गुजरात आणि राजस्थानच्या काही भागांत याच चतुर्दशीला काळी चौदस म्हणतात — रात्री महाकाली, हनुमान किंवा कुलदेवीची उपासना होते, जेणेकरून घरातून नकारात्मकता दूर राहावी. बंगालमध्ये हीच भूत चतुर्दशी — पूर्वजांच्या स्मरणार्थ 14 दिवे लावले जातात आणि 14 प्रकारच्या पालेभाज्या खाल्ल्या जातात; त्यानंतर अमावास्येला काली-पूजा.
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — पुढील व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: धनतेरस (एक दिवस आधी) · दीपावली — लक्ष्मी पूजन (प्रायः पुढील दिवस) · गोवर्धन पूजा · भाऊ दूज
⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधी व लोकमान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळाची रीत आणि पुरोहितांचा सल्ला सर्वोपरी आहे. स्नान आणि दीपदानाचा दिवस व वेळ शहरानुसार बदलू शकतो — आपल्या शहराच्या पंचांगातून किंवा किंवा साइटच्या शहरनिहाय पानावरून पडताळून पाहा.
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका