🪔 उपवास-सण

🤝 भाऊबीज (यम द्वितीया) 2026

✍️ ज्योतिषाचार्य आदित्य धर द्विवेदी · 🔎 अंतिम समीक्षा: · 🧮 गणना-पद्धती

कार्तिक शुक्ल द्वितीया — बहीण भावाला तिलक करून दीर्घायुष्य मागते; यमुना-यमची कथा, अपराह्नचा तिलक-मुहूर्त आणि दीपोत्सवाचा समारोप.

भाऊबीज (यम द्वितीया) 2026 ची तिथी
बुधवार, 11 नोव्हेंबर 2026
कार्तिक · शुक्ल पक्ष · द्वितीया ( विक्रम संवत 2083 )
⭐ अभिजित मुहूर्त—
📿 तारीख-कालद्वितीया 10 नोव्हेंबर, 2:00 PM → 11 नोव्हेंबर, 3:53 PM
🌅 सूर्योदय6:40 AM
🌇 सूर्यास्त5:30 PM
🐄 गोधूलि बेला5:08 PM – 5:51 PM
⛔ राहुकाळ (टाळा)12:05 PM – 01:26 PM
पुढील वर्ष — 2027: रविवार, 31 ऑक्टोबर 2027
वेळ दिल्ली (IST) चे, Swiss Ephemeris-गणना, उदया-तिथि नियम। चंद्रोदय/सूर्योदय प्रत्येक शहर मध्ये वेगळा होतो आहे —

भाऊबीज कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षाच्या द्वितीयेला — दिवाळीच्या दोन दिवसांनंतर — साजरी केली जाते. हा पाच दिवसांच्या दीपोत्सवाचा शेवटचा दिवस आहे. या दिवशी बहीण भावाच्या कपाळावर तिलक करते, ओवाळते, त्याच्या दीर्घायुष्यसाठी कामना करते आणि भाऊ भेटवस्तू देऊन बहिणीच्या रक्षणाचे वचन पुनरावृत्ती करतो.

याला यम द्वितीया असेही म्हणतात — कथा आहे की याच दिवशी यमराज आपल्या बहीण यमुनाकडे भोजन करायला गेले होते आणि वरदान दिले की जो भाऊ या दिवशी बहिणीच्या घरी जाऊन तिलक करून घेईल आणि भोजन करेल, त्याला अकाल-मृत्यूचे भय राहणार नाही. खाली या वर्षीची तिथी, तिलकची शुभ वेळ, विधी, ताटाचे साहित्य, कथा, भोजन आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या प्रथा दिल्या आहेत.

महत्त्व — हे व्रत चा

रक्षाबंधनमध्ये बहीण भावाकडून रक्षणाची मागणी करते; भाऊबीजेमध्ये बहीण भावाच्या रक्षणासाठी (आयुष्यासाठी) प्रार्थना करते — हा बहिणीच्या आशीर्भावाचा सण आहे. म्हणूनच तिलक बहिणीच्या हाताने आणि भोजन बहिणीच्या घरी किंवा बहिणीच्या हातचे.

तिलकचा शुभ काळ अपराह्न (दुपारनंतर) आहे — द्वितीया तिथी दुपारी असल्यास श्रेष्ठ; अभिजित मुहूर्त (वर) देखील उत्तम. जर द्वितीया दोन दिवस अपराह्नाला स्पर्श करत असेल तर दुसरा दिवस घेतला जातो.

ज्यांचे भाऊ नाहीत, ते चंद्राला (किंवा मामा/चुलत भावाला) तिलक करतात; ज्यांच्या बहिणी नाहीत, ते आत्या/बहिणीसारख्या स्त्रीकडून तिलक करून घेतात — नाते भावनेचे आहे, रक्ताचे नाही.

पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)

ही कौटुंबिक विधी आहे — सकाळी तयारी, अपराह्नात तिलक-ओवाळणे, नंतर भोजन आणि भेटवस्तू.

  1. सकाळी बहीण स्नान करून पूजा-ताट सजवावे — कुंकू, अक्षता, हळद, दिवा, फुले, मिठाई, नारळ/सुपारी, मौली, विडेचे पान, कलावा; अनेक ठिकाणी ताटात सिंदूर, दूर्वा आणि सुके खोबरे सुद्धा.
  2. ज्या जागी भाऊ बसेल तिथे चौरंग, त्यावर पिठाची/तांदळाच्या पिठाची रांगोळी (अष्टदल) काढावी; भावाने पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे मुख करून बसावे, डोक्यावर रुमाल/टोपी असावी.
  3. अपराह्न-मुहूर्तात (वर वेळ) बहीण भावाच्या कपाळावर कुंकू-अक्षताचा तिलक करावे, कलावा बांधावा, ओवाळावे, हातात नारळ/सुपारी द्यावी आणि मिठाई खायला घालावी; मनात प्रार्थना — «यमराज! माझ्या भावाचे रक्षण करा, त्याचे आयुष्य दीर्घ असो.»
  4. भावाने बहिणीचे पाय स्पर्श करावे (लहान असल्यास बहिणीने भावाचे), भेटवस्तू/शगुन द्यावे आणि वचन पुन्हा सांगावे — «तुझे रक्षण करणे माझा धर्म आहे.» भाऊ-बहिणीने एकमेकांना मिठाई खाऊ घालावी.
  5. बहिणीने भावाला स्वतःच्या हातचे जेवण खाऊ घालावे — कथेत यमुनाने यमला भोजन घालावे होते; भाऊ बहिणीच्या घरी गेल्यास अधिक शुभ. भावाचा आवडीचा स्वयंपाक, विशेषकरून भात-कढी/खीर.
  6. पूर्वांचल-बिहारमध्ये बहिणी सकाळी «गोवर्धन कुटणे» करतात — शेणापासून यम/रिंगणीच्या काट्याची आकृती बनवून मुसळाने कुटतात, भावाच्या वयासाठी यमराजला शाप-भावात सांगतात — नंतर जिभेवर काटा टोचून पश्चात्ताप; ही लोकप्रथा आहे.
  7. संध्याकाळी यमराज व चित्रगुप्त यांच्यासाठी दिवा लावावा (दक्षिण दिशा, घराबाहेर); यमुना काठावरील लोक यमुना-स्नान व दीपदान करतात.
  8. दीपोत्सवाचा समारोप — दिवाळीचे उरलेले दिवे लावावे, बहीण निघताना शगुनासह.

📿 भाऊबीज (प्लूटो द्वितीया) कैसे करा — विस्तृत विधि, सामग्री checklist व नियम →

पूजा-सामग्री ची सूची

तिलकच्या ताटात हे सर्व असावे — भाऊ अनेक असल्यास प्रत्येकासाठी नारळ/सुपारी वेगवेगळे.

  • पूजा-ताट, कुंकू, रोळी, अक्षता (तांदूळ), हळद, चंदन
  • कलावा/मौली, दिवा (तुपाचा), कापूर, धूप
  • नारळ (सुके खोबरे) किंवा सुपारी — प्रत्येक भावासाठी एक
  • मिठाई (लडू/बर्फी/पेढा), खडीसाखर, विडेचे पान, वेलची
  • फुले, पुष्पहार, दूर्वा
  • पिठाची/तांदळाच्या पिठाची रांगोळी काढण्यासाठी, चौरंग, आसन
  • भावासाठी रुमाल/टोपी (डोके झाकण्यासाठी)
  • भेटवस्तू/शगुनचे पाकीट (भावाकडून), बहिणीकडून मिठाई-रुमाल
  • गोवर्धन-कूट (पूर्वांचल): शेण, मुसळ, रिंगणीचा काटा, हरभरा
  • यम-चित्रगुप्त दिवा: मातीचा दिवा, मोहरीचे तेल

🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा

📅 आपल्या शहर चा पंचांग

सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।

पंचांग पाहा →

प्रतिज्ञा-कथा

सूर्यपुत्र यमराज आणि त्यांची बहीण यमुना जुळी भावंडे होती. यमुना वारंवार भावाला आपल्या घरी जेवणासाठी बोलावित असे, पण मृत्यूच्या देवता यमाला वेळ मिळत नव्हता. एक दिन कार्तिक शुक्ल द्वितीयेला यमराज अचानक बहिणीच्या घरी पोहोचले. यमुना आनंदाने भरून गेली — भावाला स्नान घातले, टिळा लावून आरती केली, स्वतःच्या हाताने जेवू घातले.

📖 भाऊबीज (प्लूटो द्वितीया) ची पूरी व्रत-कथा पढ़ें →

भाऊबीजेचे भोजन — बहिणीच्या हातचे

या दिवशीचे भोजन बहिणीच्या हातचे असावे — हाच कथेचा सार आहे. भावाच्या पसंतीचे जेवण बनवा; परंपरेत तांदळाची एखादी वस्तू (खीर/कढी-भात) आणि गोड नक्कीच असावे.

  • उत्तर प्रदेश-बिहार: कढी-भात, पुरी-भाजी, खीर, दही-वडा; पूर्वांचलमध्ये «भाई-टीका» वर बजरी/मखाना-मिठाई
  • पंजाब-हरियाणा: मिठाई-मठरी, हलवा, सुकामेवा; भावासाठी विशेष «टिक्का» ची थाळी आणि सुके खोबरे
  • महाराष्ट्र (भाऊबीज): बासुंदी-पुरी, श्रीखंड, करंजी; बहीण भावाचे «औक्षण» करून जेवू घालते
  • बंगाल (भाई फोंटा): मिठाई-लुची-पायेश आणि भावाच्या पसंतीचा मासा-मांसाहार सुद्धा (कुटुंबाच्या प्रथेनुसार)
  • गुजरात-राजस्थान: लापसी, खीर, मोहनथाल, फराळ; बहीण भावाला साडी/बँगड्या भेट देते

वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत

भाऊबीज, भाई फोंटा, यम द्वितीया, भाई-टीका — नावे वेगवेगळी, पण भाव एकच.

उत्तर प्रदेश-बिहार (पूर्वांचल-अवध-मिथिला): सकाळी «गोधन कुटणे» — बहिणी शेणाचे यम/काटे मुसळाने कुटतात, हरभरे आणि बजरी (लहान तांदळाचे लाडू) भावाला खायला घालतात; दुपारी टिळा-आरती, भाऊ बहिणीच्या घरी जाऊन भोजन करतो; मिथिलामध्ये «भरदुतिया» — बहीण भावाच्या हाताच्या तळव्यावर चंदन-सिंदूर-पान ठेवून आशीर्वाद देते.
पंजाब-हरियाणा-दिल्लीः «टिक्का» — बहीण कुंकू-तांदळाचा टिळा लावून सुके खोबरे देते, भाऊ शगुन देतो; विवाहित बहिणी भावाच्या घरी जातात किंवा भाऊ बहिणीच्या सासरी जातो; दिवाळीची मिठाई आणि सुक्या मेव्याची देवाणघेवाण.
महाराष्ट्र-गोवा (भाऊबीज): बहीण भावाचे «औक्षण» (आरती-टिळा) करते, भाऊ भेटवस्तू देतो; ज्यांना भाऊ नाही, त्या चंद्राचे औक्षण करतात; बासुंदी-पुरीचे जेवण; दिवाळीचा शेवटचा दिवस.
बंगाल-असम-ओडिशा (भाऊ फोंटा): बहीण उजव्या हाताच्या करंगळीने चंदन-काजळ-दह्याचा फोंटा (टिळा) भावाच्या कपाळावर लावते, तीन वेळा मंत्र म्हणत — «भाइयेर कपाले दिलाम फोंटा, जमेर दुयारे पड़लो काँटा» (भावाच्या कपाळावर टिळा दिला, यमच्या दारात काटा पडला); शंख-उलुध्वनी, धान-दूर्वा घालून आशीर्वाद, मोठी मेजवानी.
गुजरात-राजस्थान (भाऊ बीज): नव्या वर्षाच्या (बेस्तु वर्ष) दुसऱ्या दिवशी; बहीण भावाला टिळा लावून जेवू घालते, भाऊ भेटवस्तू देतो; राजस्थानमध्ये «भाई दूज» वर भाऊ बहिणीच्या सासरी जाऊन टिळा लावून घेतो.
नेपाळ (भाऊ टीका): तिहारचा शेवटचा दिवस — बहिणी भावाच्या कपाळावर सात रंगांचा टिळा लावतात, तेलाचे वर्तुळ काढतात, अक्रोड फोडतात; भाऊ-बहीण दोघेही उपवास करून टिळ्यानंतर जेवतात.
दक्षिण भारतः कर्नाटक-आंध्रमध्ये यम द्वितीया / सोदर बिदिगे — बहीण भावाला भोजन वाढते, अनेक ठिकाणी भाऊ-बहीण एकत्र येऊन यमुना/नदीस्नान करण्याची परंपरा (कमी प्रचलित).
🙏 तुमचे घर ची रीत इससे वेगळा आहे? येथे लिखिए

दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।

प्रत्येक भेजी रीत आधी वाचली जाते आहे — अश्लील/विज्ञापन/ग़लत बात नाही जुड़ती।

क्या करा, क्या न करा

✅ क्या करा

  • टिळा दुपारी (किंवा अभिजित मुहूर्तात) द्यावा — वर वेळ दिलेली आहे; द्वितीया दोन दिवस असल्यास दुसरा दिवस निवडावा
  • भावाने पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून बसावे, डोके झाकलेले असावे; बहिणीने टिळ्यानंतर आरती आणि मिठाई द्यावी
  • भोजन बहिणीच्या हातचे असावे — शक्य असल्यास भावाने बहिणीच्या घरी जावे
  • भाऊ नसल्यास चंद्राला/मामासाहेबाला/चुलत भावाला टिळा लावावा; बहीण नसल्यास आत्याला/बहिणीसारख्या स्त्रीला सांगावे
  • संध्याकाळी यम-चित्रगुप्ताचा दिवा दक्षिण दिशेला लावावा

❌ क्या न करा

  • राहुकाळात टिळा लावू नये (वरील वेळ पाहावी)
  • भाऊ-बहिणीमध्ये या दिवशी भांडण वा कटू शब्द बोलू नयेत — सणाचा मूळ उद्देशच प्रेम आहे
  • भावाने रिकाम्या हाताने परत जाऊ नये — शगुन प्रतीkaत्मक असावा, मोठा नाही; बहिणीने कर्ज काढून भेटवस्तू देऊ नये
  • टिळा लावून भोजन केल्याशिवाय भावाला निरोप देऊ नये
  • दिपोत्सवाच्या शेवटच्या दिवशी घरात अंधार ठेवू नये — दिवे लावावेत

📍 शहरनिहाय वेळा — आपले शहर निवडा

भाऊबीज (भाई दूज) 2026 ची मुख्य वेळ प्रत्येक शहरात वेगळी असते. आपल्या शहरावर क्लिक करा:

तारीखओवाळणी/टिळ्याची शुभ वेळ
दिल्लीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:10 PM
मुंबईमंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:30 PM
कोलकाताबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:27 PM
चेन्नईबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:02 PM
बंगळुरूबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:13 PM
हैदराबादबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:08 PM
अहमदाबादमंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:30 PM
पुणेबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:26 PM
जयपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:16 PM
लखनौबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:55 PM
कानपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:59 PM
नागपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:05 PM
इंदूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:17 PM
भोपाळबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:11 PM
पाटणाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:39 PM
वडोदरामंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:28 PM
सुरतमंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:30 PM
लुधियानाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:15 PM
आग्राबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:07 PM
वाराणसीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:48 PM
प्रयागराजबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:52 PM
मेरठबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:08 PM
राजकोटमंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:37 PM
जबलपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:01 PM
अमृतसरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:18 PM
रांचीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:39 PM
रायपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:55 PM
गुवाहाटीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:12 PM
चंदीगडबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:11 PM
तिरुवनंतपुरमबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:17 PM
कोचीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:19 PM
कोइंबतूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:16 PM
मदुराईबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:12 PM
विशाखापट्टणमबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:49 PM
विजयवाडाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:00 PM
भुवनेश्वरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:38 PM
कटकबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:38 PM
डेहराडूनबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:06 PM
हरिद्वारबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:06 PM
मथुराबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:09 PM
अयोध्याबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:51 PM
उज्जैनबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:18 PM
नाशिकबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:26 PM
ग्वाल्हेरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:07 PM
जोधपूरमंगळवार, 10 नोव्हेंबर 20261:28 PM
उदयपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:25 PM
कोटाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:16 PM
श्रीनगरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:18 PM
जम्मूबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:18 PM
शिमलाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:10 PM
गोरखपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:46 PM
बस्तीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:48 PM
गयाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:40 PM
भागलपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:32 PM
सिलिगुडीबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:26 PM
जमशेदपूरबुधवार, 11 नोव्हेंबर 202612:36 PM
गाझियाबादबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:09 PM
नोएडाबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:09 PM
गुरुग्रामबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:11 PM
फरिदाबादबुधवार, 11 नोव्हेंबर 20261:09 PM

🪔 दीपोत्सव — पाच दिवस

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

भाऊबीज 2026 मध्ये कधी आहे?

वर दिलेली तारीख या वर्षाची कार्तिक शुक्ल द्वितीया आहे — पंचांग गणनेनुसार; टिळा लावण्यासाठी दुपारची/अभिजित वेळ (दिल्लीची) तिथेच आहे. द्वितीया दोन दिवस दुपारी येत असल्यास दुसरा दिवस भाऊबीज मानावा.

भाऊबीजेला टिळा लावण्यासाठी शुभ वेळ कोणती?

अपराह्न काळ (दुपारनंतर, अंदाजे १:३० ते ३:३०) सर्वोत्तम — याच वेळेत यमुनेने यमाला भोजन घातले होते; अभिजित मुहूर्त (वर दिलेला) सुद्धा उत्तम आहे. राहुकाळ टाळावा.

भाऊबीज आणि रक्षाबंधन यामध्ये काय फरक आहे?

रक्षाबंधन (श्रावण पौर्णिमा) मध्ये बहीण राखी बांधून भावाकडून रक्षण करण्याचे वचन घेते; भाऊबीजेमध्ये बहीण टिळा लावून भावाच्या दीर्घायुष्यासाठी यमराजाकडे प्रार्थना करते — येथे बहीण आशीर्वाद देते.

ज्याला भाऊ नाही, तिने काय करावे?

चंद्राला टिळा/अर्घ्य द्यावे (महाराष्ट्रात हीच रीत आहे), किंवा मामाला/चुलत-मातुल भावाला अथवा भावासारख्या व्यक्तीला टिळा लावावा. ज्याची बहीण नाही, त्याने आत्याच्या-मावशीच्या मुलीकडून किंवा बहिणीसमान असलेल्या स्त्रीकडून टिळा लावून घ्यावा.

बंगालमध्ये «भाई फोंटा» चा मंत्र कोणता आहे?

«भाइयेर कपाले दिलाम फोंटा, जमेर दुयारे पड़लो काँटा» — भावाच्या कपाळावर टिळा लावला, यमच्या दारात काटा पडला; तीन वेळा म्हणून बहीण धान आणि दूर्वेने आशीर्वाद देते.

🔔 याद दिलाएँ — प्रत्येक व्रत पासून एक दिवस आधी

आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।

संदेश Nakshtra Tak ची कडे पासून आएगा; नंबर कोणत्याही आणि ला नाही दिया जातो।

📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें

🌎 परदेशात भाऊबीज (यम द्वितीया) 2026: अमेरिका · कॅनडा · यूके · ऑस्ट्रेलिया · यूएई · कतार · सौदी अरेबिया · कुवेत · ओमान · बहरीन · सिंगापूर · मलेशिया · न्यूझीलंड · दक्षिण आफ्रिका · मॉरिशस · फिजी · नेदरलँड्स · जर्मनी · आयर्लंड

हे देखील पढ़ें: गोवर्धन पूजा (एक दिवस आधी) · दिवाळी · छठ पूजा (4 दिवस नंतर) · शुभ मुहूर्त

⚠️ हे तपशील पारंपरिक पद्धती आणि लोकमान्यतेवर आधारित आहे; आपल्या कुळाची आणि कुटुंबाची परंपरा च सर्वोपरि आहे. दुपारच्या वेळेची वेळ शहराच्या सूर्योदय-सूर्यास्तावरून बदलते.

🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका