🤝 भाऊ दूज (प्लूटो द्वितीया) 2026
कार्तिक शुक्ल द्वितीया — बहन भाऊ ला तिलक करून लांब उम्र माँगती आहे; यमुना-यम ची कथा, अपराह्न चा तिलक-मुहूर्त आणि दीपोत्सव चा समापन।
भाऊ दूज कार्तिक मास चे शुक्ल पक्ष ची द्वितीया ला — दीपावली चे दोन दिवस नंतर — मनाई जातात आहे। हे पाँच दिवस चे दीपोत्सव चा आख़िरी दिवस आहे। किंवा दिवस बहन भाऊ चे माथे वर तिलक करती आहे, आरती उतारती आहे, त्याची लांब वय ची कामना करती आहे आणि भाऊ उपहार देकर बहन ची रक्षा चा वचन दोहराता आहे।
इसे प्लूटो द्वितीया देखील कहते आहेत — कथा आहे ची याच दिवस यमराज आपल्या बहन यमुना चे घर भोजन करण्या गेले थे आणि वरदान दिया ची जो भाऊ किंवा दिवस बहन चे घर जाकर तिलक कराए आणि भोजन करे, त्याला अकाल-मृत्यु चा भय न रहे। रिकामे किंवा साल ची तिथी, तिलक चा शुभ वेळ, विधि, थाली ची सामग्री, कथा, भोजन आणि वेगळा-वेगळा प्रदेशों ची रीत दिली गेली आहे।
महत्त्व — हे व्रत चा
रक्षाबंधन मध्ये बहन भाऊ पासून रक्षा माँगती आहे; भाऊ दूज मध्ये बहन भाऊ ची रक्षा (वय) चे साठी प्रार्थना करती आहे — हे बहन चे आशीर्वाद चा पर्व आहे। इसीलिए तिलक बहन चे हात पासून आणि भोजन बहन चे घर किंवा हात चा।
तिलक चा शुभ वेळ अपराह्न (दोपहर नंतर) आहे — द्वितीया तिथी दोपहर मध्ये असो तर श्रेष्ठ; अभिजित मुहूर्त (ऊपर) देखील उत्तम। यदि द्वितीया दोन दिवस अपराह्न ला छुए तर दुसरा दिवस लिया जातो आहे।
जिनके भाऊ नाही आहेत, ते चंद्रमा ला (किंवा मामा/चचेरे भाऊ ला) तिलक करती आहेत; जिनकी बहन नाही, ते बुआ/बहन-समान स्त्री पासून तिलक कराते आहेत — रिश्ता भाव चा आहे, ख़ून चा नाही।
पूजा-पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
हे घरेलू विधि आहे — सुबह तैयारी, अपराह्न मध्ये तिलक-आरती, नंतर भोजन आणि उपहार।
- सुबह बहन स्नान करके पूजा-थाली सजाए — रोली, अक्षत, कुमकुम, दीपक, फूल, मिठाई, नारियल/सुपारी, मौली, पान, कलावा; कई जगह थाली मध्ये सिंदूर, दूब-घास आणि सूखा नारियल देखील।
- ज्या स्थान वर भाऊ बैठेगा तेथे चौकी/पटरा, त्या वर आटे/चावल चे आटे पासून चौक (अष्टदल) बनाएँ; भाऊ पूर्व किंवा उत्तर दिशा ची कडे मुख करके बैठे, सिर वर रुमाल/टोपी।
- अपराह्न-मुहूर्त (ऊपर वेळ) मध्ये बहन भाऊ चे माथे वर रोली-अक्षत चा तिलक करे, कलावा बाँधे, आरती उतारे, हात मध्ये नारियल/सुपारी दे आणि मिठाई खिलाए; मन मध्ये प्रार्थना — «यमराज! मेरे भाऊ ची रक्षा करना, याची वय लांब असो।»
- भाऊ बहन चे पाय छुए (छोटी असो तर बहन भाऊ चे), उपहार/शगुन दे आणि वचन दोहराए — «तुम्हारी रक्षा मेरा धर्म आहे।» भाऊ-बहीण एकमेकांना ला मिठाई खिलाएँ।
- बहन भाऊ ला आपल्या हात चा भोजन कराए — कथा मध्ये यमुना ने प्लूटो ला भोजन केले था; भाऊ बहन चे घर जाए तर आणि शुभ। भाऊ ची पसंद चा खाना, विशेषकर चावल-कढ़ी/खीर।
- पूर्वांचल-बिहार मध्ये बहनें सुबह «गोधन कूटना» करती आहेत — गोबर पासून प्लूटो/रेंगनी चे काँटे ची आकृती बनाकर मूसल पासून कूटती आहेत, भाऊ ची उम्र चे साठी यमराज ला श्राप-भाव पासून कहती आहेत — नंतर जीभ वर काँटा चुभाकर पछतावा; हे लोक-रीत आहे।
- शाम ला यमराज व चित्रगुप्त चे साठी दीपक जलाएँ (दक्षिण दिशा, घर चे बाहेर); यमुना-किनारे चे लोग यमुना-स्नान व दीपदान करतात आहेत।
- दीपोत्सव चा समापन — दीवाली चे बचे दीये जलाएँ, बहन विदा असो तर शगुन चे सोबत।
पूजा-सामग्री ची सूची
तिलक ची थाली मध्ये हे सर्व असोत — भाऊ कई असोत तर प्रत्येक एक चे साठी नारियल/सुपारी वेगळा।
- पूजा-थाली, रोली, कुमकुम, अक्षत (तांदूळ), हळद, चंदन
- कलावा/मौली, दीपक (तूप), कपूर, धूप
- नारियल (सूखा गोला) किंवा सुपारी — प्रत्येक भाऊ चे साठी एक
- मिठाई (लाडू/बर्फी/पेडा), मिष्टान्न, पान, वेलदोडा
- फुले, फुले, गवताळ गवताळ प्रदेश
- आटे/चावल चे आटे चा चौक बनाने ला, चौकी/पटरा, आसन
- भाऊ चे साठी रुमाल/टोपी (सिर ढकने ला)
- उपहार/शगुन चा लिफ़ाफ़ा (भाऊ ची कडे पासून), बहन ची कडे पासून मिठाई-रुमाल
- गोधन-कूट (पूर्वांचल): गोबर, मूसल, रेंगनी चा काँटा, चना
- यम-चित्रगुप्त दीपक: मिट्टी चा दीया, सरसों तेल
🛍 पूजा-सामग्री व यंत्र पाहा 🙏 पूजा बुक करा
सूर्योदय, चंद्रोदय, राहुकाळ व चौघड़िया — तुमचे शहर चे अचूक वेळ पासून, निःशुल्क।
पंचांग पाहा →प्रतिज्ञा-कथा
सूर्य-पुत्र यमराज आणि त्यांची बहन यमुना जुड़वाँ थे। यमुना बार-बार भाऊ ला आपल्या घर भोजन वर बुलाती थीं, वर मृत्यू चे देवता प्लूटो ला वेळ न मिळतो था। एक दिवस कार्तिक शुक्ल द्वितीया ला यमराज अचानक बहन चे घर पहुँचे। यमुना आनंद पासून भर गईं — भाऊ ला स्नान केले, तिलक-आरती ची, आपल्या हात पासून भोजन केले।
प्रसन्न यमराज ने वर माँगने ला कहा। यमुना ने माँगा — «आप प्रत्येक साल याच दिवस मेरे घर आएँ, आणि जो भाऊ किंवा दिवस बहन चे घर जाकर त्याच्या हात पासून तिलक-भोजन ले, त्याला तुमचा (अकाल-मृत्यु चा) भय न रहे; जो बहन किंवा दिवस भाऊ ला तिलक करे, त्याचा सुहाग-सौभाग्य बढ़े।» यमराज ने «तथास्तु» कहा — तभी पासून हे प्लूटो द्वितीया / भाऊ दूज आहे।
दूसरी कथा श्रीकृष्ण ची आहे — नरकासुर-वध चे नंतर कृष्ण याच द्वितीया ला बहन सुभद्रा चे घर पहुँचे; सुभद्रा ने दीप-तिलक-भोजन पासून स्वागत किया। याच पासून महाराष्ट्र-गुजरात मध्ये इसे भाऊबीज/भाई-बीज कहते आहेत।
भाऊ दूज चा भोजन — बहन चे हात चा
किंवा दिवस चा भोजन बहन चे हात चा असो — हेच कथा चा सार आहे। भाऊ ची पसंद चा खाना बनाएँ; परंपरा मध्ये चावल ची कोणता चीज़ (खीर/कढ़ी-चावल) आणि मीठा ज़रूर।
- उत्तर प्रदेश-बिहार: कढ़ी-चावल, पूड़ी-सब्ज़ी, खीर, दही-बड़ा; पूर्वांचल मध्ये «भाई-टीका» वर बजरी/मखाना-मिठाई
- पंजाब-हरियाणा: मिठाई-मठरी, हलवा, मेवे; भाऊ चे साठी विशेष «टिक्का» ची थाली आणि सूखा नारियल
- महाराष्ट्र (भाऊबीज): बासुंदी-पूड़ी, श्रीखंड, करंजी; बहन भाऊ ला «औक्षण» चे नंतर खाना खिलाती आहे
- बंगाल (भाऊ फोंटा): मिठाई-लुची-पायेश आणि भाऊ ची पसंद चा मछली-मांसाहार देखील (कुटुंब ची रीत पासून)
- गुजरात-राजस्थान: लापसी, खीर, मोहनथाल, फरसाण; भाऊ बहन ला साड़ी/चूड़ी उपहार
वेगळा-वेगळा इलाक़ों ची रीत
भाऊ दूज, भाऊबीज, भाऊ फोंटा, प्लूटो द्वितीया, भाई-टीका — नाव वेगळा, भाव एक।
दादी-नानी पासून सुनी रीत, कथा, गीत किंवा पकवान — 2-4 पंक्तियाँ; हम पढ़कर तुमचे इलाक़े चे नाव पासून याच पन्ने वर जोड़ेंगे (फ़ोन दिखेगा नाही — सिर्फ़ पूछने चे साठी)।
✅ मिल गेली — पढ़कर 1-2 दिवस मध्ये याच पन्ने वर जोड़ेंगे। धन्यवाद!काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ पाठवत आहेक्या करा, क्या न करा
✅ क्या करा
- तिलक अपराह्न मध्ये (किंवा अभिजित मध्ये) — ऊपर वेळ; द्वितीया दोन दिवस असो तर दुसरा दिवस
- भाऊ पूर्व/उत्तर मुख बैठे, सिर ढका; बहन तिलक चे नंतर आरती आणि मिठाई
- भोजन बहन चे हात चा — शक्य असो तर भाऊ बहन चे घर जाए
- भाऊ न असो तर चंद्रमा/मामा/चचेरे भाऊ ला तिलक; बहन न असो तर बुआ/बहन-समान ला
- शाम ला यम-चित्रगुप्त चा दीपक दक्षिण दिशा मध्ये
❌ क्या न करा
- तिलक राहुकाळ मध्ये न करा (ऊपर वेळ पाहा)
- भाऊ-बहीण चे मध्ये या दिवस कलह/कड़वे बोल — पर्व चा मूल च प्रेम आहे
- भाऊ चा रिकामे हात परतणे — शगुन प्रतीकात्मक असो, बड़ा नाही; बहन ला कर्ज़ लेकर उपहार नाही
- तिलक करके भोजन चे शिवाय भाऊ ला विदा करना
- दीपोत्सव चे आख़िरी दिवस घर मध्ये अँधेरा — दीये जलाएँ
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भाऊ दूज 2026 मध्ये केव्हा आहे?
ऊपर दिली गेली तिथी किंवा साल ची कार्तिक शुक्ल द्वितीया आहे — पंचांग-गणना पासून; तिलक चा अपराह्न/अभिजित वेळ (दिल्ली) देखील तिथेच आहे। द्वितीया दोन दिवस अपराह्न ला छुए तर दुसरा दिवस भाऊ दूज।
भाऊ दूज वर तिलक चा शुभ वेळ क्या आहे?
अपराह्न काल (दोपहर नंतर, सुमारे 1:30-3:30) श्रेष्ठ — याच मध्ये यमुना ने प्लूटो ला भोजन केले था; अभिजित मुहूर्त (ऊपर) देखील उत्तम। राहुकाळ टालें।
भाऊ दूज आणि रक्षाबंधन मध्ये क्या अंतर आहे?
रक्षाबंधन (श्रावण पूर्णिमा) मध्ये बहन राखी बाँधकर भाऊ पासून रक्षा चा वचन लेती आहे; भाऊ दूज मध्ये बहन तिलक करून भाऊ ची वय चे साठी यमराज पासून प्रार्थना करती आहे — येथे बहन आशीर्वाद देतात आहे।
जिसका भाऊ न असो, ते क्या करे?
चंद्रमा ला तिलक/अर्घ्य दे (महाराष्ट्र मध्ये हेच रीत), किंवा मामा/चचेरे-ममेरे भाऊ किंवा भाई-समान ला तिलक करे। जिसकी बहन न असो, ते बुआ-मौसी ची बेटी किंवा बहन-समान स्त्री पासून तिलक कराए।
बंगाल मध्ये «भाऊ फोंटा» चा मंत्र क्या आहे?
«भाइयेर कपाले दिलाम फोंटा, जमेर दुयारे पड़लो काँटा» — भाऊ चे माथे वर तिलक लगा, प्लूटो चे दरवाजा वर काँटा पड़ गेला; तीन बार बोलकर बहन धान-दूब पासून आशीर्वाद देतात आहे।
आपला WhatsApp नंबर लिखिए — प्रत्येक बड़े व्रत-त्योहार पासून एक दिवस आधी तिथी, मुहूर्त आणि सामग्री-सूची चा संदेश मिळेल। मुफ़्त, कभी देखील बंद करून शकते आहेत।
✅ नोंदवले असो गेला — अगले व्रत पासून एक दिवस आधी संदेश आएगा।काही गड़बड़ हुई — नंतर कोशिश करा।⏳ नोंदवले असो रहा…📲 सहेलियों-परिवार ला WhatsApp वर भेजें
हे देखील पढ़ें: गोवर्धन पूजा (एक दिवस आधी) · दिवाळी · छठ पूजा (4 दिवस नंतर) · शुभ मुहूर्त
⚠️ हे तपशील पारंपरिक विधि व लोक-मान्यता वर आधारित आहे; आपल्या एकूण-कुटुंब ची रीत सर्वोपरि आहे। अपराह्न-काल चा वेळ शहर चे सूर्योदय-सूर्यास्त पासून बदलता आहे।
🌐 Read this page in English · ← सर्व उपवास-सण · संपूर्ण उत्सव-दिनदर्शिका