🕉 સંકટમોચન હનુમાનાષ્ટક

📜 સંકટમોચન હનુમાનાષ્ટક

સ્તોત્ર

રચયિતાગોસ્વામી તુલસીદાસ

ભાષાવ્રજ

છંદ8 સવૈયા + 1 દોહો

પાઠ-સમયઆશરે 5 મિનિટ

વિશેષ દિવસમંગળવાર, શનિવાર

ટેક«કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ…»

સંકટમોચન હનુમાનાષ્ટકના આઠ છંદોમાં હનુમાનજીના આઠ મોટા «સંકટ-મોચન» પ્રસંગો છે — સૂર્ય-ભક્ષણ, સુગ્રીવ-રામ મિલન, સીતાની શોધ, અશોક-વાટિકા, સંજીવની, નાગપાશ, અહિરાવણ-વધ — અને અંતે ભક્ત પોતાનું સંકટ હરવાની પ્રાર્થના કરે છે.

📖 સંપૂર્ણ પાઠ — અર્થ સાથે

સરળતાથી વાંચી શકાય તે માટે મૂળ પાઠ ગુજરાતી લિપિમાં આપ્યો છે (ઉચ્ચાર એ જ રહે છે); દેવનાગરી કે Roman લિપિમાં જોવા માટે બટન દબાવો.

बाल समय रबि भक्षि लियो तब, तीनहुँ लोक भयो अँधियारो। ताहि सों त्रास भयो जग को, यह संकट काहु सों जात न टारो॥ देवन आनि करी बिनती तब, छाँड़ि दियो रबि कष्ट निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

બાલ સમય રબિ ભક્ષિ લિયો તબ, તીનહુઁ લોક ભયો અઁધિયારો। તાહિ સોં ત્રાસ ભયો જગ કો, યહ સંકટ કાહુ સોં જાત ન ટારો॥ દેવન આનિ કરી બિનતી તબ, છાઁડ઼િ દિયો રબિ કષ્ટ નિવારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Bal Samay Rabi Bhakshi Liyo Tab, Tinahun Lok Bhayo Andhiyaro | Tahi Son Tras Bhayo Jag Ko, Yah Sankat Kahu Son Jat Na Taro || Devan Ani Kari Binati Tab, Chhandi Diyo Rabi Kashta Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

બાળપણમાં આપે સૂર્યને ગળી લીધો ત્યારે ત્રણેય લોકમાં અંધારું છવાઈ ગયું; જગત ભયભીત થઈ ગયું અને આ સંકટ કોઈથી ટળ્યું નહીં. દેવતાઓએ આવીને વિનંતી કરી, ત્યારે આપે સૂર્યને છોડીને કષ્ટ દૂર કર્યું — હે કપિ, જગતમાં કોણ નથી જાણતું કે આપનું નામ «સંકટમોચન» છે.

बालि की त्रास कपीस बसै गिरि, जात महाप्रभु पंथ निहारो। चौंकि महा मुनि साप दियो तब, चाहिय कौन बिचार बिचारो॥ कै द्विज रूप लिवाय महाप्रभु, सो तुम दास के सोक निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

બાલિ કી ત્રાસ કપીસ બસૈ ગિરિ, જાત મહાપ્રભુ પંથ નિહારો। ચૌંકિ મહા મુનિ સાપ દિયો તબ, ચાહિય કૌન બિચાર બિચારો॥ કૈ દ્વિજ રૂપ લિવાય મહાપ્રભુ, સો તુમ દાસ કે સોક નિવારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Bali Ki Tras Kapis Basai Giri, Jat Mahaprabhu Panth Niharo | Chaunki Maha Muni Sap Diyo Tab, Chahiy Kaun Bichar Bicharo || Kai Dvij Rup Livay Mahaprabhu, So Tum Das Ke Sok Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

વાલીના ડરથી સુગ્રીવ પર્વત પર રહેતા હતા અને મહાપ્રભુ (રામ)ની રાહ જોતા હતા; (વાલીને) મહામુનિનો શાપ હતો, છતાં ઉપાય વિચારવાનો હતો. આપ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધરીને પ્રભુને (સુગ્રીવ પાસે) લઈ આવ્યા અને એ દાસનો શોક દૂર કર્યો.

अंगद के सँग लेन गये सिय, खोज कपीस यह बैन उचारो। जीवत ना बचिहौ हम सो जु, बिना सुधि लाए इहाँ पगु धारो॥ हेरि थके तट सिंधु सबै तब, लाय सिया सुधि प्रान उबारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

અંગદ કે સઁગ લેન ગયે સિય, ખોજ કપીસ યહ બૈન ઉચારો। જીવત ના બચિહૌ હમ સો જુ, બિના સુધિ લાએ ઇહાઁ પગુ ધારો॥ હેરિ થકે તટ સિંધુ સબૈ તબ, લાય સિયા સુધિ પ્રાન ઉબારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Angad Ke Sang Len Gaye Siy, Khoj Kapis Yah Bain Ucharo | Jivat Na Bachihau Ham So Ju, Bina Sudhi Lae Ihan Pagu Dharo || Heri Thake Tat Sindhu Sabai Tab, Lay Siya Sudhi Pran Ubaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

અંગદની સાથે આપ સીતાની શોધમાં ગયા; સુગ્રીવે કહ્યું હતું — સીતાના સમાચાર લાવ્યા વિના અહીં પગ મૂક્યો તો જીવતા નહીં બચો. સૌ સમુદ્ર-કિનારે શોધી-શોધીને થાકી ગયા, ત્યારે આપે સીતાની ભાળ લાવીને સૌના પ્રાણ બચાવ્યા.

रावन त्रास दई सिय को सब, राक्षसि सों कहि सोक निवारो। ताहि समय हनुमान महाप्रभु, जाय महा रजनीचर मारो॥ चाहत सीय असोक सों आगि सु, दै प्रभु मुद्रिका सोक निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

રાવન ત્રાસ દઈ સિય કો સબ, રાક્ષસિ સોં કહિ સોક નિવારો। તાહિ સમય હનુમાન મહાપ્રભુ, જાય મહા રજનીચર મારો॥ ચાહત સીય અસોક સોં આગિ સુ, દૈ પ્રભુ મુદ્રિકા સોક નિવારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Ravan Tras Dai Siy Ko Sab, Rakshasi Son Kahi Sok Nivaro | Tahi Samay Hanuman Mahaprabhu, Jay Maha Rajnichar Maro || Chahat Siy Asok Son Agi Su, Dai Prabhu Mudrika Sok Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

રાવણે રાક્ષસીઓ દ્વારા સીતાને ખૂબ ડરાવ્યાં; તે સમયે હે મહાપ્રભુ હનુમાન, આપે જઈને મોટા-મોટા રાક્ષસોને માર્યા. જ્યારે સીતાજી અશોક-વૃક્ષ પાસે અગ્નિ માગી રહ્યાં હતાં, ત્યારે આપે પ્રભુની વીંટી આપીને તેમનો શોક દૂર કર્યો.

बान लग्यो उर लछिमन के तब, प्रान तजे सुत रावन मारो। लै गृह बैद्य सुषेन समेत, तबै गिरि द्रोन सु बीर उपारो॥ आनि सजीवन हाथ दई तब, लछिमन के तुम प्रान उबारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

બાન લગ્યો ઉર લછિમન કે તબ, પ્રાન તજે સુત રાવન મારો। લૈ ગૃહ બૈદ્ય સુષેન સમેત, તબૈ ગિરિ દ્રોન સુ બીર ઉપારો॥ આનિ સજીવન હાથ દઈ તબ, લછિમન કે તુમ પ્રાન ઉબારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Ban Lagyo Ur Lachhiman Ke Tab, Pran Taje Sut Ravan Maro | Lai Grih Baidya Sushen Samet, Tabai Giri Dron Su Bir Uparo || Ani Sajivan Hath Dai Tab, Lachhiman Ke Tum Pran Ubaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

રાવણ-પુત્ર (મેઘનાદ)નું બાણ લક્ષ્મણની છાતીમાં વાગ્યું અને તેઓ મૂર્છિત થઈ ગયા; આપ વૈદ્ય સુષેણને ઘર સહિત લઈ આવ્યા અને પછી દ્રોણગિરિ પર્વત જ ઉખાડી લાવ્યા. સંજીવની લાવીને આપે લક્ષ્મણના પ્રાણ બચાવ્યા.

रावन जुद्ध अजान कियो तब, नाग कि फाँस सबै सिर डारो। श्रीरघुनाथ समेत सबै दल, मोह भयो यह संकट भारो॥ आनि खगेस तबै हनुमान जु, बंधन काटि सुत्रास निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

રાવન જુદ્ધ અજાન કિયો તબ, નાગ કિ ફાઁસ સબૈ સિર ડારો। શ્રીરઘુનાથ સમેત સબૈ દલ, મોહ ભયો યહ સંકટ ભારો॥ આનિ ખગેસ તબૈ હનુમાન જુ, બંધન કાટિ સુત્રાસ નિવારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Ravan Juddha Ajan Kiyo Tab, Nag Ki Phans Sabai Sir Daro | Shriraghunath Samet Sabai Dal, Moh Bhayo Yah Sankat Bharo || Ani Khages Tabai Hanuman Ju, Bandhan Kati Sutras Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

રાવણે છળથી યુદ્ધ કર્યું અને સૌ પર નાગપાશ નાખી દીધો; શ્રી રઘુનાથ સહિત આખી સેના મૂર્છિત થઈ ગઈ — આ ભારે સંકટ હતું. ત્યારે હે હનુમાનજી, આપ ગરુડને લઈ આવ્યા, તેમણે બંધન કાપ્યાં અને ભય દૂર થયો.

बंधु समेत जबै अहिरावन, लै रघुनाथ पताल सिधारो। देबिहिं पूजि भली बिधि सों बलि, देउ सबै मिलि मंत्र बिचारो॥ जाय सहाय भयो तब ही, अहिरावन सैन्य समेत सँहारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

બંધુ સમેત જબૈ અહિરાવન, લૈ રઘુનાથ પતાલ સિધારો। દેબિહિં પૂજિ ભલી બિધિ સોં બલિ, દેઉ સબૈ મિલિ મંત્ર બિચારો॥ જાય સહાય ભયો તબ હી, અહિરાવન સૈન્ય સમેત સઁહારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Bandhu Samet Jabai Ahiravan, Lai Raghunath Patal Sidharo | Debihin Puji Bhali Bidhi Son Bali, Deu Sabai Mili Mantra Bicharo || Jay Sahay Bhayo Tab Hi, Ahiravan Sainya Samet Sanharo | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

જ્યારે અહિરાવણ ભાઈ (લક્ષ્મણ) સહિત રઘુનાથને પાતાળમાં લઈ ગયો અને દેવીની પૂજા કરીને તેમનો બલિ આપવાનો વિચાર કર્યો, ત્યારે આપે ત્યાં જઈને સહાય કરી અને અહિરાવણને સેના સહિત મારી નાખ્યો.

काज किये बड़ देवन के तुम, बीर महाप्रभु देखि बिचारो। कौन सो संकट मोर गरीब को, जो तुमसों नहिं जात है टारो॥ बेगि हरो हनुमान महाप्रभु, जो कछु संकट होय हमारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

કાજ કિયે બડ઼ દેવન કે તુમ, બીર મહાપ્રભુ દેખિ બિચારો। કૌન સો સંકટ મોર ગરીબ કો, જો તુમસોં નહિં જાત હૈ ટારો॥ બેગિ હરો હનુમાન મહાપ્રભુ, જો કછુ સંકટ હોય હમારો। કો નહિં જાનત હૈ જગ મેં કપિ, સંકટમોચન નામ તિહારો॥

Kaj Kiye Bad Devan Ke Tum, Bir Mahaprabhu Dekhi Bicharo | Kaun So Sankat Mor Garib Ko, Jo Tumason Nahin Jat Hai Taro || Begi Haro Hanuman Mahaprabhu, Jo Kachhu Sankat Hoy Hamaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

હે વીર મહાપ્રભુ, આપે દેવતાઓનાં મોટાં-મોટાં કાર્યો કર્યાં છે — વિચારો, મારા જેવા ગરીબનું એવું કયું સંકટ છે જે આપનાથી ન ટળે? હે મહાપ્રભુ હનુમાન, મારું જે કંઈ સંકટ હોય, તે જલદી હરી લો.

॥ दोहा ॥ लाल देह लाली लसे, अरु धरि लाल लँगूर। बज्र देह दानव दलन, जय जय जय कपि सूर॥

॥ દોહા ॥ લાલ દેહ લાલી લસે, અરુ ધરિ લાલ લઁગૂર। બજ્ર દેહ દાનવ દલન, જય જય જય કપિ સૂર॥

|| Doha || Lal Deh Lali Lase, Aru Dhari Lal Langur | Bajra Deh Danav Dalan, Jai Jai Jai Kapi Sur ||

લાલ શરીર પર (સિંદૂરની) લાલાશ શોભે છે, અને પૂંછડી પણ લાલ છે; વજ્ર જેવું શરીર, દાનવોનું દમન કરનારા હે વીર કપિ, આપનો જય હો, જય હો, જય હો.

📿 જપ-ગણતરી (108 મણકાની માળા)

દરેક જપ વખતે બટન દબાવો; દર 108 જપે એક માળા પૂરી થાય છે (ફોન વાઇબ્રેટ થશે). ગણતરી આ જ ઉપકરણ/બ્રાઉઝરમાં સચવાય છે.

📅 આગામી શુભ દિવસો (અમારા પંચાંગ મુજબ)

24 ઑક્ટો (શનિવાર)
27 ઑક્ટો (મંગળવાર)
31 ઑક્ટો (શનિવાર)
3 નવે (મંગળવાર)
7 નવે (શનિવાર)
10 નવે (મંગળવાર)

તારીખો દિલ્હીના સૂર્યોદય મુજબ છે; તમારા શહેર માટે આજનું પંચાંગ જુઓ.

🪔 જપ / પાઠ કેવી રીતે કરવો

સમય: હનુમાન ચાલીસા પછી; મંગળવાર/શનિવાર.
વિધિ: દરેક છંદના અંતની ટેક «કો નહિં જાનત…» વખતે હનુમાનજીના એ પ્રસંગનું ધ્યાન કરો.
સંખ્યા: રોજ 1; સંકટમાં 7 કે 11 પાઠ.

🛕 પૂજા-વિધિ (ક્રમવાર)

🧺 જરૂરી સામગ્રી

હનુમાનજીનું ચિત્ર/મૂર્તિ
સિંદૂર અને ચમેલીનું તેલ (ચોળા માટે)
લાલ ફૂલ (જાસૂદ/ગુલાબ)
લાલ વસ્ત્ર કે લાલ આસન
ઘી/તલના તેલનો દીવો, ધૂપ
ગોળ-ચણા, બુંદી કે ચણાના લોટના લાડુનો ભોગ
તુલસીપત્ર (ભોગ પર)
જળ-પાત્ર, અક્ષત

🪷 વિધિ

સ્નાન કરીને સ્વચ્છ (શક્ય હોય તો ધોયેલાં) વસ્ત્રો પહેરો; પૂજા-સ્થાન સાફ કરીને બાજઠ પર સ્વચ્છ વસ્ત્ર પાથરો.
આચમન (ત્રણ વાર જળ ગ્રહણ) કરીને હાથ-મોંની શુદ્ધિ કરો; આસન પર બેસીને મન શાંત કરો.
દીવો (ઘી કે તલના તેલનો) પ્રગટાવો — દીવો દેવતાની જમણી બાજુ રાખવાની પરંપરા છે.
જમણા હાથમાં જળ, અક્ષત અને ફૂલ લઈને સંકલ્પ કરો — તમારું નામ, ગોત્ર, સ્થળ, તિથિ અને પૂજાનો હેતુ મનમાં કે બોલીને કહો; પછી જળ જમીન પર છોડી દો.
સૌથી પહેલાં શ્રી ગણેશનું સ્મરણ કરો (ૐ ગં ગણપતયે નમઃ).
હનુમાનજીની સાથે શ્રીરામ-સીતાનું સ્મરણ કરો — હનુમાન-પૂજા રામ-ભક્તિ સાથે જ પૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
પ્રતિમાને જળથી સ્નાન કરાવો (ચિત્ર હોય તો જળનો છંટકાવ કરો), પછી સિંદૂર અને ચમેલીનું તેલ અર્પણ કરો (મંગળવાર/શનિવારે ચોળો ચઢાવવાની પરંપરા છે).
લાલ ફૂલ, અક્ષત, ધૂપ-દીપ અર્પણ કરો; ગોળ-ચણા કે લાડુનો ભોગ તુલસીપત્ર સાથે ધરાવો.
હનુમાન ચાલીસા/બજરંગ બાણ/સુંદરકાંડનો પાઠ કરો, પછી «આરતી કીજૈ હનુમાન લલા કી» ગાઓ.
અંતે આરતી કરો, પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરો અને પ્રદક્ષિણા કરો (જગ્યા ન હોય તો પોતાની જગ્યાએ જ ફરીને).
પૂજામાં થયેલી ભૂલચૂક માટે ક્ષમા-પ્રાર્થના કરો, પ્રસાદ વહેંચો અને પોતે પણ ગ્રહણ કરો.

⚠️ નિયમો અને સાવચેતી

પાઠના દિવસે બ્રહ્મચર્ય, સાત્ત્વિક ભોજન અને ક્રોધ-ત્યાગનું પાલન કરો.
માંસ-મદિરાનું સેવન ન કરો; હનુમાન-પૂજામાં પવિત્રતાને સૌથી ઉપર માનવામાં આવી છે.
પરંપરામાં સ્ત્રીઓ પ્રતિમાને સ્પર્શ કે ચોળો અર્પણ કરતી નથી, પરંતુ પાઠ, ભજન અને દીપ-આરતી સૌ કોઈ કરી શકે છે.
સૂતક કે અશૌચના દિવસોમાં વિધિવત્ પૂજાને બદલે માનસિક સ્મરણ કરો.

🌟 લાભ (પરંપરા મુજબ)

સંકટ-નિવારણની પ્રાર્થના — દરેક છંદ એક મોટા સંકટમાંથી ઉગારવાની કથા છે.
આત્મવિશ્વાસ: «કૌન સો સંકટ મોર ગરીબ કો, જો તુમસોં નહિં જાત હૈ ટારો».

આ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલી પરંપરાગત માન્યતાઓ છે; ફળ શ્રદ્ધા, નિયમ-પાલન અને પોતાનાં કર્મો પર આધાર રાખે છે એમ માનવામાં આવે છે.

❓ વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

હનુમાનાષ્ટક અને હનુમાન ચાલીસામાં શો ફરક છે?

ચાલીસામાં 40 ચોપાઈઓમાં ગુણ-વર્ણન છે; અષ્ટકમાં 8 છંદોમાં 8 સંકટ-મોચન પ્રસંગો છે — બંને મોટે ભાગે સાથે વંચાય છે.

📿 હનુમાન ચાલીસા · 🪔 શ્રી હનુમાન આરતી (આરતી કીજૈ હનુમાન લલા કી) · 🪔 તમારી કુંડળી પરથી તમારો ગ્રહ/ઇષ્ટદેવ જાણો · 🧙 જ્યોતિષીને પૂછો · 🕉 બધા મંત્રો અને આરતીઓ · 🇮🇳 હિન્દીમાં વાંચો · 🌐 English

નોંધ: ભક્તિભાવ અને શુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે પાઠ કરો; વિશેષ અનુષ્ઠાન માટે જાણકાર આચાર્યનું માર્ગદર્શન લો.

અન્ય મંત્ર અને આરતી

આ વિષયનાં પાનાં

મંત્ર, આરતી અને ચાલીસા વ્રત-તહેવાર સ્વપ્ન-કોશ હિંદુ કેલેન્ડર શુભ મુહૂર્ત આજનું પંચાંગ આજનું રાશિફળ આજનું પંચાંગ મફત કુંડળી કુંડળી મેળાપ