🕉 दुर्गा चालीसा

📿 दुर्गा चालीसा

चालीसा

रचयितादेवीदास

भाषाअवधी-ब्रज

छंद40 चौपाया + 1 दोहा

पाठासाठी वेळसुमारे 8–10 मिनिटे

विशेष दिवसनवरात्र, अष्टमी, शुक्रवार

माळरुद्राक्ष किंवा रक्तचंदन

दुर्गा चालीसेत दुर्गा मातेच्या अनेक रूपांचे — अन्नपूर्णा, गौरी, सरस्वती, लक्ष्मी, दहा महाविद्या, काली — आणि तिने केलेल्या असुरसंहाराचे (महिषासुर, शुंभ-निशुंभ, रक्तबीज) वर्णन आहे. नवरात्रात हिचा नित्य पाठ विशेषत्वाने केला जातो.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

नमो नमो दुर्गे सुख करनी। नमो नमो अम्बे दुःख हरनी॥

Namo Namo Durge Sukh Karni | Namo Namo Ambe Duhkh Harni ||

सुख देणाऱ्या हे दुर्गे, तुम्हाला नमस्कार; दुःख हरणाऱ्या हे अंबे, तुम्हाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार.

निरंकार है ज्योति तुम्हारी। तिहूँ लोक फैली उजियारी॥

Nirankar Hai Jyoti Tumhari | Tihun Lok Phaili Ujiyari ||

तुमची ज्योत निराकार आहे, तिचा प्रकाश तिन्ही लोकांत पसरलेला आहे.

शशि ललाट मुख महाविशाला। नेत्र लाल भृकुटि विकराला॥

Shashi Lalat Mukh Mahavishala | Netra Lal Bhrikuti Vikarala ||

तुमच्या कपाळावर चंद्र आहे, मुख विशाल आहे; नेत्र लाल आणि भुवया विक्राळ आहेत.

रूप मातु को अधिक सुहावे। दरश करत जन अति सुख पावे॥

Rup Matu Ko Adhik Suhave | Darash Karat Jan Ati Sukh Pave ||

मातेचे रूप अत्यंत मनोहर आहे; त्याच्या दर्शनाने भक्तांना परम सुख मिळते.

तुम संसार शक्ति लय कीना। पालन हेतु अन्न धन दीना॥

Tum Sansar Shakti Lay Kina | Palan Hetu Anna Dhan Dina ||

जगाची सारी शक्ती तुमच्यात सामावलेली आहे; पालनासाठी तुम्ही अन्न आणि धन दिले.

अन्नपूर्णा हुई जग पाला। तुम ही आदि सुन्दरी बाला॥

Annapurna Hui Jag Pala | Tum Hi Adi Sundari Bala ||

अन्नपूर्णा बनून तुम्ही जगाचे पालन करता; आदिसुंदरी बाला (त्रिपुरसुंदरी) तुम्हीच आहात.

प्रलयकाल सब नाशन हारी। तुम गौरी शिवशंकर प्यारी॥

Pralaykal Sab Nashan Hari | Tum Gauri Shivashankar Pyari ||

प्रलयकाळी सर्वांचा नाश करणाऱ्या तुम्ही आहात; शिवशंकरांची प्रिय गौरी तुम्हीच आहात.

शिव योगी तुम्हरे गुण गावें। ब्रह्मा विष्णु तुम्हें नित ध्यावें॥

Shiv Yogi Tumhare Gun Gaven | Brahma Vishnu Tumhen Nit Dhyaven ||

शिव आणि योगी तुमचे गुण गातात; ब्रह्मा आणि विष्णू नित्य तुमचे ध्यान करतात.

रूप सरस्वती को तुम धारा। दे सुबुद्धि ऋषि मुनिन उबारा॥

Rup Sarasvati Ko Tum Dhara | De Subuddhi Rishi Munin Ubara ||

तुम्ही सरस्वतीचे रूप धारण करून ऋषि-मुनींना सद्बुद्धी दिली आणि त्यांचा उद्धार केला.

धरयो रूप नरसिंह को अम्बा। परगट भई फाड़कर खम्बा॥

Dharyo Rup Narsinh Ko Amba | Pargat Bhai Phadakar Khamba ||

हे अंबे, तुम्ही नरसिंहाचे रूप धारण केले आणि खांब फोडून प्रकट झालात.

रक्षा करि प्रह्लाद बचायो। हिरणाकुश को स्वर्ग पठायो॥

Raksha Kari Prahlad Bachayo | Hiranakush Ko Svarga Pathayo ||

तुम्ही रक्षण करून प्रल्हादाला वाचवले आणि हिरण्यकशिपूला (वध करून) स्वर्गी धाडले.

लक्ष्मी रूप धरो जग माहीं। श्री नारायण अंग समाहीं॥

Lakshmi Rup Dharo Jag Mahin | Shri Narayan Ang Samahin ||

तुम्ही जगात लक्ष्मीचे रूप धारण केले आणि श्री नारायणांच्या अंगी सामावलात.

क्षीरसिन्धु में करत विलासा। दयासिन्धु दीजै मन आसा॥

Kshirasindhu Men Karat Vilasa | Dayasindhu Dijai Man Asa ||

क्षीरसागरात तुम्ही विहार करता; हे दयासागरे, माझ्या मनातील आशा पूर्ण करा.

हिंगलाज में तुम्हीं भवानी। महिमा अमित न जात बखानी॥

Hingalaj Men Tumhin Bhavani | Mahima Amit Na Jat Bakhani ||

हिंगलाज (शक्तिपीठात) भवानी तुम्हीच आहात; तुमच्या अपार महिमेचे वर्णन करता येत नाही.

मातंगी अरु धूमावति माता। भुवनेश्वरी बगला सुख दाता॥

Matangi Aru Dhumavati Mata | Bhuvaneshvari Bagla Sukh Data ||

मातंगी, धूमावती, भुवनेश्वरी आणि बगलामुखी — ही (महाविद्या) रूपे सुख देणारी आहेत.

श्री भैरव तारा जग तारिणी। छिन्न भाल भव दुःख निवारिणी॥

Shri Bhairav Tara Jag Tarini | Chhinna Bhal Bhav Duhkh Nivarini ||

भैरवी आणि तारा या रूपांत तुम्ही जगाला तारता; छिन्नमस्ता रूपात जगाची दुःखे दूर करता.

केहरि वाहन सोह भवानी। लांगुर वीर चलत अगवानी॥

Kehari Vahan Soh Bhavani | Langur Vir Chalat Agavani ||

हे भवानी, सिंह तुमचे वाहन आहे; वीर लांगुर (हनुमान/भैरव) तुमच्या स्वागताला पुढे चालतात.

कर में खप्पर खड्ग विराजै। जाको देख काल डर भाजै॥

Kar Men Khappar Khadga Virajai | Jako Dekh Kal Dar Bhajai ||

तुमच्या हातात खप्पर आणि खड्ग शोभतात; ते पाहून काळही घाबरून पळून जातो.

सोहै अस्त्र और त्रिशूला। जाते उठत शत्रु हिय शूला॥

Sohai Astra Aur Trishula | Jate Uthat Shatru Hiy Shula ||

तुमची अस्त्रे आणि त्रिशूळ शोभतात; ते पाहून शत्रूंच्या हृदयात कळ उठते.

नगरकोट में तुम्हीं विराजत। तिहुँलोक में डंका बाजत॥

Nagarkot Men Tumhin Virajat | Tihunlok Men Danka Bajat ||

नगरकोटात (कांगड्यात) तुम्हीच विराजमान आहात; तिन्ही लोकांत तुमचा डंका वाजतो.

शुम्भ निशुम्भ दानव तुम मारे। रक्तबीज शंखन संहारे॥

Shumbha Nishumbha Danav Tum Mare | Raktabij Shankhan Sanhare ||

तुम्ही शुंभ-निशुंभ दानवांना मारले आणि रक्तबीजासारख्या असंख्य असुरांचा संहार केला.

महिषासुर नृप अति अभिमानी। जेहि अघ भार मही अकुलानी॥

Mahishasur Nrip Ati Abhimani | Jehi Agh Bhar Mahi Akulani ||

अत्यंत अहंकारी राजा महिषासुराच्या पापांच्या ओझ्याने पृथ्वी व्याकूळ झाली होती.

रूप कराल कालिका धारा। सेन सहित तुम तिहि संहारा॥

Rup Karal Kalika Dhara | Sen Sahit Tum Tihi Sanhara ||

तेव्हा तुम्ही कालीचे विक्राळ रूप धारण करून त्याच्या सैन्यासह त्याचा संहार केला.

परी गाढ़ सन्तन पर जब जब। भई सहाय मातु तुम तब तब॥

Pari Gadh Santan Par Jab Jab | Bhai Sahay Matu Tum Tab Tab ||

जेव्हा जेव्हा संतांवर संकट आले, तेव्हा तेव्हा हे माते, तुम्ही त्यांच्या साहाय्याला धावलात.

अमरपुरी अरु बासव लोका। तब महिमा सब रहें अशोका॥

Amarpuri Aru Basav Loka | Tab Mahima Sab Rahen Ashoka ||

अमरपुरी (स्वर्ग) आणि इंद्रलोक — सारे तुमच्या महिमेमुळे शोकरहित राहतात.

ज्वाला में है ज्योति तुम्हारी। तुम्हें सदा पूजें नर-नारी॥

Jvala Men Hai Jyoti Tumhari | Tumhen Sada Pujen Nar-Nari ||

ज्वालामुखी (शक्तिपीठात) तुमची ज्योत आहे; स्त्री-पुरुष सदैव तुमची पूजा करतात.

प्रेम भक्ति से जो यश गावें। दुःख दारिद्र निकट नहिं आवें॥

Prem Bhakti Se Jo Yash Gaven | Duhkh Daridra Nikat Nahin Aven ||

जे प्रेमाने आणि भक्तीने तुमचे यश गातात, त्यांच्याजवळ दुःख आणि दारिद्र्य येत नाही.

ध्यावे तुम्हें जो नर मन लाई। जन्म-मरण ताकौ छुटि जाई॥

Dhyave Tumhen Jo Nar Man Lai | Janma-Maran Takau Chhuti Jai ||

जो मन लावून तुमचे ध्यान करतो, तो जन्म-मरणाच्या बंधनातून सुटतो.

जोगी सुर मुनि कहत पुकारी। योग न हो बिन शक्ति तुम्हारी॥

Jogi Sur Muni Kahat Pukari | Yog Na Ho Bin Shakti Tumhari ||

योगी, देव आणि मुनी पुकारून सांगतात — तुमच्या शक्तीशिवाय योग सिद्ध होत नाही.

शंकर आचारज तप कीनो। काम अरु क्रोध जीति सब लीनो॥

Shankar Acharaj Tap Kino | Kam Aru Krodh Jiti Sab Lino ||

आचार्य शंकरांनी तप करून काम आणि क्रोध — सारे जिंकले.

निशिदिन ध्यान धरो शंकर को। काहु काल नहिं सुमिरो तुमको॥

Nishidin Dhyan Dharo Shankar Ko | Kahu Kal Nahin Sumiro Tumako ||

ते रात्रंदिवस शंकरांचे ध्यान करत राहिले, पण त्यांनी कधीही तुमचे स्मरण केले नाही.

शक्ति रूप का मरम न पायो। शक्ति गई तब मन पछितायो॥

Shakti Rup Ka Maram Na Payo | Shakti Gai Tab Man Pachhitayo ||

त्यांना शक्तिरूपाचे रहस्य उमगले नाही; जेव्हा शक्ती निघून गेली, तेव्हा ते मनात पस्तावले.

शरणागत हुई कीर्ति बखानी। जय जय जय जगदम्ब भवानी॥

Sharnagat Hui Kirti Bakhani | Jai Jai Jai Jagdamba Bhavani ||

तेव्हा शरण येऊन त्यांनी तुमची कीर्ती गायली — «जय जय जय जगदंबा भवानी».

भई प्रसन्न आदि जगदम्बा। दई शक्ति नहिं कीन विलम्बा॥

Bhai Prasanna Adi Jagdamba | Dai Shakti Nahin Kin Vilamba ||

आदि जगदंबा प्रसन्न झाली आणि क्षणाचाही विलंब न करता तिने त्यांना (पुन्हा) शक्ती दिली.

मोको मातु कष्ट अति घेरो। तुम बिन कौन हरै दुःख मेरो॥

Moko Matu Kashta Ati Ghero | Tum Bin Kaun Harai Duhkh Mero ||

हे माते, मला अनेक कष्टांनी घेरले आहे; तुमच्याशिवाय माझे दुःख कोण हरण करणार?

आशा तृष्णा निपट सतावें। मोह मदादिक सब बिनशावैं॥

Asha Trishna Nipat Sataven | Moh Madadik Sab Binashavain ||

आशा आणि तृष्णा मला फार छळतात; (तुमच्या कृपेने) मोह, मद आदी सारे विकार नष्ट होवोत.

शत्रु नाश कीजै महारानी। सुमिरौं इकचित तुम्हें भवानी॥

Shatru Nash Kijai Maharani | Sumiraun Ikachit Tumhen Bhavani ||

हे महाराणी, माझ्या शत्रूंचा नाश करा; हे भवानी, मी एकाग्र मनाने तुमचे स्मरण करतो.

करो कृपा हे मातु दयाला। ऋद्धि-सिद्धि दै करहु निहाला॥

Karo Kripa He Matu Dayala | Riddhi-Siddhi Dai Karhu Nihala ||

हे दयाळू माते, कृपा करा; ऋद्धी-सिद्धी देऊन मला कृतार्थ करा.

जब लगि जिऊँ दया फल पाऊँ। तुम्हरो यश मैं सदा सुनाऊँ॥

Jab Lagi Jiun Daya Phal Paun | Tumharo Yash Main Sada Sunaun ||

जोपर्यंत मी जगेन, तोपर्यंत तुमच्या दयेचे फळ मिळवत राहीन आणि सदैव तुमचे यश गात राहीन.

दुर्गा चालीसा जो नित गावै। सब सुख भोग परमपद पावै॥

Durga Chalisa Jo Nit Gavai | Sab Sukh Bhog Parampad Pavai ||

जो नित्य दुर्गा चालीसा गातो, तो सारी सुखे भोगून परमपद (मोक्ष) प्राप्त करतो.

देवीदास शरण निज जानी। करहु कृपा जगदम्ब भवानी॥

Devidas Sharan Nij Jani | Karhu Kripa Jagdamba Bhavani ||

देवीदास आपल्या शरणी आला आहे हे जाणून, हे जगदंबे भवानी, कृपा करा.

॥ दोहा ॥ शरणागत रक्षा करे, भक्त रहे निःशंक। मैं आया तेरी शरण में, मातु लीजिये अंक॥

|| Doha || Sharnagat Raksha Kare, Bhakta Rahe Nihshank | Main Aya Teri Sharan Men, Matu Lijiye Ank ||

माता शरणागताचे रक्षण करते, म्हणून भक्त निश्चिंत राहतो; हे माते, मी तुमच्या शरणी आलो आहे — मला आपल्या कुशीत घ्या.

💡 भावार्थ

दुर्गा चालीसेत मातेला संपूर्ण सृष्टीची शक्ती, पालनकर्ती आणि संहारकर्ती म्हटले आहे; भक्त आपले कष्ट, शत्रू आणि विकार दूर व्हावेत आणि ऋद्धी-सिद्धी मिळावी, अशी प्रार्थना करतो.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

23 ऑक्टो. (शुक्रवार)
30 ऑक्टो. (शुक्रवार)
6 नोव्हें. (शुक्रवार)
13 नोव्हें. (शुक्रवार)
20 नोव्हें. (शुक्रवार)
27 नोव्हें. (शुक्रवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: सकाळी किंवा सायंकाळी; नवरात्राचे नऊ दिवस नित्य.
आसन व दिशा: लाल आसनावर, पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसावे.
तयारी: मातेसमोर तुपाचा दिवा लावावा, लाल फुले आणि रोली-अक्षता अर्पण कराव्यात.
संख्या: रोज 1 पाठ; नवरात्रात सलग 9 दिवस; विशेष कामनेसाठी 108 पाठांचे अनुष्ठान आचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली.
सोबत: «ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे» या नवार्ण मंत्राची एक माळ.
शेवट: «जय अम्बे गौरी» ही आरती आणि (अष्टमी/नवमीला) कुमारिका/सुवासिनीला भोजनदान.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

दुर्गा मातेचे चित्र/मूर्ती
लाल ओढणी (चुनरी) व लाल वस्त्र
लाल फुले (विशेषतः जास्वंद)
रोली, कुंकू, अक्षता, शेंदूर
सोळा शृंगाराचे साहित्य (यथाशक्ती)
तुपाचा दिवा (नवरात्रात अखंड ज्योत/नंदादीप लावण्याची परंपरा)
नारळ, फळे, शिरा-पुरी/मिठाईचा नैवेद्य
लवंग, वेलची, विड्याचे पान

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
देवीचे आवाहन करावे; चौरंगावर घटस्थापना (नवरात्रात) किंवा केवळ चित्राची स्थापना करावी.
पाण्याने आचमन/स्नान घालून लाल ओढणी अर्पण करावी; रोली-कुंकू, शेंदूर, अक्षता आणि लाल फुले वाहावीत.
धूप-दीप दाखवावा, नारळ व नैवेद्य अर्पण करावा; दुर्गा चालीसा, दुर्गा सप्तशतीचा पाठ किंवा नवार्ण मंत्राचा (ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे) जप करावा.
«जय अम्बे गौरी» ही आरती म्हणावी; अष्टमी/नवमीला कन्यापूजनाची परंपरा आहे.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

नवरात्रात सात्त्विक आहार, ब्रह्मचर्य आणि (यथाशक्ती) उपवास पाळला जातो; कांदा-लसूण वर्ज्य असतो.
देवीला दुर्वा वाहत नाहीत — परंपरेनुसार त्या गणपतीला प्रिय आहेत.
अखंड ज्योत लावली असल्यास ती विझू देऊ नये आणि घर रिकामे सोडू नये.
स्त्रीचा अपमान करणाऱ्याची पूजा स्वीकारली जात नाही — हा शाक्त-परंपरेचा मूळ भाव आहे.

📜 कथा / उगम

चालीसेत आदि शंकराचार्यांशी संबंधित एक प्रसंग येतो — त्यांनी केवळ शिवाचे ध्यान केले, शक्तीचे स्मरण केले नाही; शक्तीविना असमर्थ झाल्यावर त्यांनी मातेची स्तुती केली आणि प्रसन्न होऊन मातेने त्यांना पुन्हा शक्ती दिली. याचा भाव असा की शिव आणि शक्ती वेगळे नाहीत.

हिंगलाज, नगरकोट (कांगडा) आणि ज्वालामुखी — या तीन प्रसिद्ध शक्तिपीठांचा उल्लेख चालीसेत आहे.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

भय, शत्रुबाधा आणि संकटापासून रक्षणासाठी प्रार्थना.
नवरात्र-साधनेचा मूळ पाठ; मनोबल आणि धैर्याची कामना.
ऋद्धी-सिद्धी आणि घरात सुख-शांती नांदावी यासाठी प्रार्थना.

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

दुर्गा चालीसा केव्हा वाचावी?

नवरात्राचे नऊ दिवस, प्रत्येक शुक्रवारी आणि अष्टमीला; रोज सकाळी किंवा सायंकाळीही वाचता येते.

दुर्गा चालीसा आणि दुर्गा सप्तशती एकच आहेत का?

नाही. सप्तशती (देवी माहात्म्य) म्हणजे मार्कंडेय पुराणातील 700 संस्कृत श्लोक; चालीसा ही त्याच भावाची छोटी, सोप्या लोकभाषेतील स्तुती आहे.

मासिक पाळीच्या दिवसांत पाठ करता येतो का?

परंपरा वेगवेगळ्या आहेत; अनेक घरांत त्या दिवसांत मानसिक स्मरण केले जाते, विधिवत पूजा व स्पर्श नाही — आपल्या कुळाच्या परंपरेनुसार वागावे.

नवरात्रात किती वेळा वाचावी?

साधारणपणे रोज एक किंवा तीन पाठ; अखंड ज्योतीसोबत सकाळ-संध्याकाळ दोन्ही वेळा पाठ करण्याचीही परंपरा आहे.

🪔 श्री दुर्गा आरती (जय अम्बे गौरी) · 🪔 श्री लक्ष्मी आरती (ॐ जय लक्ष्मी माता) · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी