🕉 कृष्ण चालीसा

📿 कृष्ण चालीसा

चालीसा

रचयितासुंदरदास

भाषाब्रज

छंददोहा + 40 चौपाया + दोहा

पाठासाठी वेळसुमारे 8 मिनिटे

विशेष दिवसजन्माष्टमी, एकादशी, बुधवार/गुरुवार

नैवेद्यलोणी-खडीसाखर, तुळस

कृष्ण चालीसा म्हणजे श्रीकृष्णाच्या रूपसौंदर्याची आणि लीलांची संपूर्ण झलक आहे — पूतनेचा उद्धार, कालियामर्दन, गोवर्धन, रास, कंसवध, सुदामा, विदुराघरची भाजी, गीता, द्रौपदीचे वस्त्र आणि भक्त मीरा. प्रत्येक लीलेसोबत एकच भाव पुन्हा पुन्हा येतो — ते «अनाथांचे नाथ» आहेत, जे बुडणारी नाव भोवऱ्यातून बाहेर काढतात.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

॥ दोहा ॥ बंशी शोभित कर मधुर, नील जलद तन श्याम। अरुण अधर जनु बिम्बफल, नयन कमल अभिराम॥ पूर्ण इन्द्र, अरविन्द मुख, पीताम्बर शुभ साज। जय मनमोहन मदन छवि, कृष्णचन्द्र महाराज॥

|| Doha || Banshi Shobhit Kar Madhur, Nil Jalad Tan Shyam | Arun Adhar Janu Bimbaphal, Nayan Kamal Abhiram || Purna Indra, Aravinda Mukh, Pitambar Shubh Saj | Jai Manmohan Madan Chhavi, Krishnachandra Maharaj ||

हातात मधुर बासरी शोभते, निळ्या मेघासारखे श्यामवर्णी शरीर आहे, ओठ तोंडल्यासारखे (बिंबफळासारखे) लाल आणि डोळे कमळासारखे मनोहर आहेत. पूर्णचंद्रासारखे, कमळासारखे मुख आणि पीतांबराचा सुंदर साज — हे मनमोहना, कामदेवासारखी शोभा असलेल्या कृष्णचंद्र महाराजा, तुमचा जयजयकार असो.

जय यदुनंदन जय जगवंदन। जय वसुदेव देवकी नन्दन॥

Jai Yadunandan Jai Jagvandan | Jai Vasudev Devaki Nandan ||

हे यदुवंशाच्या आनंदा, जगाने वंदन केलेल्या, वसुदेव-देवकीच्या नंदना, तुमचा जयजयकार असो.

जय यशुदा सुत नन्द दुलारे। जय प्रभु भक्तन के दृग तारे॥

Jai Yashuda Sut Nanda Dulare | Jai Prabhu Bhaktan Ke Drig Tare ||

हे यशोदेच्या पुत्रा, नंदाच्या लाडक्या, भक्तांच्या डोळ्यांतील ताऱ्या प्रभू, तुमचा जयजयकार असो.

जय नटनागर, नाग नथइया। कृष्ण कन्हइया धेनु चरइया॥

Jai Natnagar, Nag Nathaiya | Krishna Kanhaiya Dhenu Charaiya ||

हे नटनागरा, कालिया नागाला वेसण घालणाऱ्या, गायी चारणाऱ्या कृष्ण-कन्हैया, तुमचा जयजयकार असो.

पुनि नख पर प्रभु गिरिवर धारो। आओ दीनन कष्ट निवारो॥

Puni Nakh Par Prabhu Girivar Dharo | Ao Dinan Kashta Nivaro ||

हे प्रभू, पुन्हा एकदा नखावर पर्वत (गोवर्धन) उचला आणि येऊन दीनांची दुःखे दूर करा.

वंशी मधुर अधर धरि टेरौ। होवे पूर्ण विनय यह मेरौ॥

Vanshi Madhur Adhar Dhari Terau | Hove Purna Vinay Yah Merau ||

ओठांवर मधुर बासरी ठेवून (आम्हाला) साद घाला, म्हणजे माझी ही विनंती पूर्ण होईल.

आओ हरि पुनि माखन चाखो। आज लाज भारत की राखो॥

Ao Hari Puni Makhan Chakho | Aj Laj Bharat Ki Rakho ||

हे हरी, पुन्हा येऊन लोण्याची चव घ्या आणि आज भारताची लाज राखा.

गोल कपोल, चिबुक अरुणारे। मृदु मुस्कान मोहिनी डारे॥

Gol Kapol, Chibuk Arunare | Mridu Muskan Mohini Dare ||

गोबरे गाल, लालसर हनुवटी आणि कोमल हास्य — जे सर्वांना मोहून टाकते.

राजित राजिव नयन विशाला। मोर मुकुट वैजन्तीमाला॥

Rajit Rajiv Nayan Vishala | Mor Mukut Vaijantimala ||

कमळासारखे मोठे डोळे शोभतात; मोरमुकुट आणि वैजयंती माळ धारण केली आहे.

कुंडल श्रवण, पीत पट आछे। कटि किंकिणी काछनी काछे॥

Kundal Shravan, Pit Pat Achhe | Kati Kinkini Kachhani Kachhe ||

कानांत कुंडले, सुंदर पिवळे वस्त्र, कमरेला करदोटा आणि घट्ट बांधलेली काछनी.

नील जलज सुन्दर तनु सोहे। छबि लखि, सुर नर मुनिमन मोहे॥

Nil Jalaj Sundar Tanu Sohe | Chhabi Lakhi, Sur Nar Muniman Mohe ||

निळ्या कमळासारखे सुंदर शरीर शोभते; ते रूप पाहून देव, मानव आणि मुनी मोहित होतात.

मस्तक तिलक, अलक घुँघराले। आओ कृष्ण बांसुरी वाले॥

Mastak Tilak, Alak Ghungharale | Ao Krishna Bansuri Vale ||

कपाळावर तिलक आणि कुरळे केस — हे बासरीवाल्या कृष्णा, या.

करि पय पान, पूतनहि तार्यो। अका बका कागासुर मार्यो॥

Kari Pay Pan, Putanhi Taryo | Aka Baka Kagasur Maryo ||

दूध पितानाही तुम्ही पूतनेचा उद्धार केला; अघासुर, बकासुर आणि कागासुर यांना मारले.

मधुवन जलत अगिन जब ज्वाला। भै शीतल लखतहिं नंदलाला॥

Madhuvan Jalat Agin Jab Jvala | Bhai Shital Lakhathin Nandlala ||

मधुवनात जेव्हा आगीचा भडका उडाला, तेव्हा नंदलालाची नजर पडताच तो शांत (शीतल) झाला.

सुरपति जब ब्रज चढ़्यो रिसाई। मूसर धार वारि वर्षाई॥

Surapti Jab Braj Chadhyo Risai | Musar Dhar Vari Varshai ||

जेव्हा इंद्राने रागावून व्रजावर चाल केली आणि मुसळधार पाऊस पाडला —

लगत लगत व्रज चहन बहायो। गोवर्धन नख धारि बचायो॥

Lagat Lagat Vraj Chahan Bahayo | Govardhan Nakh Dhari Bachayo ||

व्रज वाहून जाणारच होते, तेव्हा तुम्ही नखावर गोवर्धन उचलून त्याला वाचवले.

लखि यसुदा मन भ्रम अधिकाई। मुख मंह चौदह भुवन दिखाई॥

Lakhi Yasuda Man Bhram Adhikai | Mukh Manh Chaudah Bhuvan Dikhai ||

यशोदेच्या मनात संभ्रम वाढला, तेव्हा तुम्ही (आपल्या) मुखात तिला चौदा भुवने दाखवली.

दुष्ट कंस अति उधम मचायो। कोटि कमल जब फूल मंगायो॥

Dushta Kans Ati Udham Machayo | Koti Kamal Jab Phul Mangayo ||

दुष्ट कंसाने खूप उपद्रव माजवला आणि (कालियाच्या डोहातून) कोट्यवधी कमळे मागवली —

नाथि कालियहिं तब तुम लीन्हें। चरण चिह्न दै निर्भय कीन्हें॥

Nathi Kaliyahin Tab Tum Linhen | Charan Chihna Dai Nirbhay Kinhen ||

तेव्हा तुम्ही कालिया नागाला वेसण घातली आणि त्याच्या फण्यांवर चरणचिन्हे उमटवून (व्रजाला) निर्भय केले.

करि गोपिन संग रास विलासा। सबकी पूरण करी अभिलाषा॥

Kari Gopin Sang Ras Vilasa | Sabki Puran Kari Abhilasha ||

गोपींसोबत रासक्रीडा करून तुम्ही सर्वांची इच्छा पूर्ण केली.

केतिक महा असुर संहार्यो। कंसहि केस पकड़ि दै मार्यो॥

Ketik Maha Asur Sanharyo | Kanshi Kes Pakdi Dai Maryo ||

किती तरी मोठ्या असुरांचा संहार केला आणि कंसाला केस धरून आपटून मारले.

मात-पिता की बन्दि छुड़ाई। उग्रसेन कहँ राज दिलाई॥

Mat-Pita Ki Bandi Chhudai | Ugrasen Kahan Raj Dilai ||

माता-पित्यांना कारागृहातून सोडवले आणि उग्रसेनाला राज्य मिळवून दिले.

महि से मृतक छहों सुत लायो। मातु देवकी शोक मिटायो॥

Mahi Se Mritak Chhahon Sut Layo | Matu Devaki Shok Mitayo ||

पाताळातून (देवकीचे) सहाही मृत पुत्र परत आणले आणि माता देवकीचा शोक दूर केला.

भौमासुर मुर दैत्य संहारी। लाये षट दश सहसकुमारी॥

Bhaumasur Mur Daitya Sanhari | Laye Shat Dash Sahaskumari ||

भौमासुराचा (नरकासुराचा) आणि मुर दैत्याचा संहार केला आणि सोळा हजार राजकन्यांना (मुक्त करून) आणले.

दै भीमहिं तृण चीर सहारा। जरासिंधु राक्षस कहँ मारा॥

Dai Bhimahin Trin Chir Sahara | Jarasindhu Rakshas Kahan Mara ||

गवताची काडी चिरून भीमाला संकेत दिला आणि (त्याच्या हातून) जरासंध राक्षसाला मारवले.

असुर बकासुर आदिक मार्यो। भक्तन के तब कष्ट निवार्यो॥

Asur Bakasur Adik Maryo | Bhaktan Ke Tab Kashta Nivaryo ||

बकासुर आदी असुरांना मारले आणि भक्तांचे कष्ट दूर केले.

दीन सुदामा के दुःख टार्यो। तंदुल तीन मूंठ मुख डार्यो॥

Din Sudama Ke Duhkh Taryo | Tandul Tin Munth Mukh Daryo ||

दीन सुदाम्याचे दुःख दूर केले — त्याचे तीन मुठी तांदूळ (प्रेमाने) तोंडात घातले.

प्रेम के साग विदुर घर मांगे। दुर्योधन के मेवा त्यागे॥

Prem Ke Sag Vidur Ghar Mange | Duryodhan Ke Meva Tyage ||

विदुराच्या घरी प्रेमाची भाजी मागून खाल्ली आणि दुर्योधनाचा सुकामेवा नाकारला.

लखी प्रेम की महिमा भारी। ऐसे श्याम दीन हितकारी॥

Lakhi Prem Ki Mahima Bhari | Aise Shyam Din Hitakari ||

प्रेमाचा असा थोर महिमा पाहा — असा हा श्याम दीनांचा हितकर्ता आहे.

भारत के पारथ रथ हांके। लिये चक्र कर नहिं बल थाके॥

Bharat Ke Parath Rath Hanke | Liye Chakra Kar Nahin Bal Thake ||

महाभारतात तुम्ही अर्जुनाचा रथ हाकला; हातात चक्र उचलले, तरीही तुमचे बळ थकले नाही.

निज गीता के ज्ञान सुनाए। भक्तन हृदय सुधा वर्षाए॥

Nij Gita Ke Gyan Sunae | Bhaktan Hriday Sudha Varshae ||

आपल्या गीतेचे ज्ञान सांगितले आणि भक्तांच्या हृदयात अमृताचा वर्षाव केला.

मीरा थी ऐसी मतवाली। विष पी गई बजाकर ताली॥

Mira Thi Aisi Matvali | Vish Pi Gai Bajakar Tali ||

मीरा (प्रेमाने) इतकी धुंद होती की टाळी वाजवत ती विष प्याली.

राना भेजा सांप पिटारी। शालीग्राम बने बनवारी॥

Rana Bheja Samp Pitari | Shaligram Bane Banvari ||

राण्याने पेटाऱ्यात साप पाठवला, तेव्हा वनवारी (कृष्ण) शाळिग्राम झाले.

निज माया तुम विधिहिं दिखायो। उर ते संशय सकल मिटायो॥

Nij Maya Tum Vidhihin Dikhayo | Ur Te Sanshay Sakal Mitayo ||

तुम्ही ब्रह्मदेवाला आपली माया दाखवली आणि त्यांच्या मनातील सारे संशय दूर केले.

तब शत निन्दा करि तत्काला। जीवन मुक्त भयो शिशुपाला॥

Tab Shat Ninda Kari Tatkala | Jivan Mukta Bhayo Shishupala ||

शंभर अपशब्द (शिव्या) पूर्ण होताच शिशुपाल तत्काळ (तुमच्या हातून) जीवनमुक्त झाला.

जबहिं द्रौपदी टेर लगाई। दीनानाथ लाज अब जाई॥

Jabhin Draupadi Ter Lagai | Dinanath Laj Ab Jai ||

जेव्हा द्रौपदीने हाक मारली — «हे दीनानाथा, माझी लाज जात आहे» —

तुरतहि वसन बने नंदलाला। बढ़े चीर भै अरि मुँह काला॥

Turathi Vasan Bane Nandlala | Badhe Chir Bhai Ari Munh Kala ||

तेव्हा नंदलाल तत्काळ वस्त्र झाले; वस्त्र वाढतच गेले आणि शत्रूंचे तोंड काळे झाले.

अस अनाथ के नाथ कन्हइया। डूबत भंवर बचावइ नइया॥

As Anath Ke Nath Kanhaiya | Dubat Bhanvar Bachavai Naiya ||

असा हा अनाथांचा नाथ कन्हैया बुडणारी नाव भोवऱ्यातून वाचवतो.

'सुन्दरदास' आस उर धारी। दया दृष्टि कीजै बनवारी॥

'Sundardas' As Ur Dhari | Daya Drishti Kijai Banvari ||

मनात आशा धरून «सुंदरदास» (म्हणतात) — हे वनवारी, माझ्यावर कृपादृष्टी ठेवा.

नाथ सकल मम कुमति निवारो। क्षमहु बेगि अपराध हमारो॥

Nath Sakal Mam Kumati Nivaro | Kshamhu Begi Aparadh Hamaro ||

हे नाथ, माझी सारी कुबुद्धी दूर करा आणि माझे अपराध लवकर क्षमा करा.

खोलो पट अब दर्शन दीजै। बोलो कृष्ण कन्हइया की जै॥

Kholo Pat Ab Darshan Dijai | Bolo Krishna Kanhaiya Ki Jai ||

आता पडदा उघडून दर्शन द्या — बोला, कृष्ण कन्हैयाचा जयजयकार असो.

॥ दोहा ॥ यह चालीसा कृष्ण का, पाठ करै उर धारि। अष्ट सिद्धि नवनिधि फल, लहै पदारथ चारि॥

|| Doha || Yah Chalisa Krishna Ka, Path Karai Ur Dhari | Ashta Siddhi Navnidhi Phal, Lahai Padarath Chari ||

जो कृष्णाची ही चालीसा हृदयात धारण करून वाचतो, त्याला आठ सिद्धी, नऊ निधी आणि चारही पुरुषार्थ (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) प्राप्त होतात.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

29 ऑक्टो. (गुरुवार)
5 नोव्हें. (गुरुवार) — एकादशी
12 नोव्हें. (गुरुवार)
19 नोव्हें. (गुरुवार)
20 नोव्हें. (शुक्रवार) — एकादशी
26 नोव्हें. (गुरुवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: सकाळी लड्डू गोपाळांच्या सेवेनंतर किंवा सायंकाळी; जन्माष्टमीच्या मध्यरात्री.
विधी: तुळशीपत्र, लोणी-खडीसाखरेचा नैवेद्य आणि तुपाचा दिवा; शेवटी «आरती कुंजबिहारी की».
संख्या: रोज 1 वेळा; जन्माष्टमीला 11 वेळा वाचण्याची परंपरा.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

भगवान विष्णू/श्रीकृष्ण/सत्यनारायणाचे चित्र
पिवळी फुले व पिवळे वस्त्र
तुळशीपत्र (अनिवार्य)
चंदन, अक्षता
पंचामृत, शंख
तुपाचा दिवा, धूप
केळी, पंजिरी किंवा पिवळ्या मिठाईचा नैवेद्य

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
शंखात पाणी घेऊन भगवंताला स्नान घालावे (किंवा शिंतोडे द्यावेत), पिवळे वस्त्र, चंदन आणि पिवळी फुले अर्पण करावीत.
नैवेद्यात तुळशीपत्र अवश्य ठेवावे — परंपरेनुसार तुळशीशिवाय विष्णू नैवेद्य स्वीकारत नाहीत.
«ॐ नमो भगवते वासुदेवाय» या मंत्राचा जप किंवा विष्णुसहस्रनामाचा पाठ/सत्यनारायण कथा करावी.
«ॐ जय जगदीश हरे» ही आरती म्हणावी.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

एकादशीला अन्न (विशेषतः भात) वर्ज्य करण्याची परंपरा आहे; एकादशीला तुळशीपत्र तोडत नाहीत — एक दिवस आधीच तोडून ठेवावे.
गुरुवार, एकादशी आणि पौर्णिमा हे विष्णू-उपासनेचे विशेष दिवस आहेत.
विष्णुपूजेत तांदळाऐवजी (अक्षतांऐवजी) तीळही अर्पण केले जातात — हा परंपरा-भेद आहे.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

कृष्णभक्ती, मनाची प्रसन्नता आणि संकटात आधार मिळावा यासाठी प्रार्थना.
फलश्रुती: आठ सिद्धी, नऊ निधी आणि चारही पुरुषार्थ (अशी श्रद्धा आहे).

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

कृष्ण चालीसा केव्हा वाचावी?

जन्माष्टमी, एकादशी आणि रोजच्या लड्डू गोपाळांच्या सेवेत.

चालीसेतील «सुंदरदास» कोण आहेत?

चौपाई 38 मध्ये आलेले हे रचनाकाराचे नाव आहे.

🪔 आरती कुंजबिहारी की · 📜 मधुराष्टकम् · 📜 कृष्णाष्टकम् · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी