🕉 गणेश चालीसा

📿 गणेश चालीसा

चालीसा

रचयितारामसुंदर

भाषाअवधी

छंद1 दोहा + 38 चौपाया + 2 दोहे

पाठासाठी वेळसुमारे 8 मिनिटे

विशेष दिवसबुधवार, विनायकी व संकष्टी चतुर्थी, गणेश चतुर्थी

प्रिय नैवेद्यमोदक, लाडू, दुर्वा

गणेश चालीसेत भगवान गणेशाचे स्वरूप आणि त्यांची जन्मकथा — पार्वतीचे तप, शनीच्या दृष्टीने मस्तक तुटणे, गजमुख जोडले जाणे — तसेच माता-पित्यांना प्रदक्षिणा घालून «प्रथमपूज्य» होण्याची कथा वर्णिली आहे.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

॥ दोहा ॥ जय गणपति सदगुण सदन, कविवर बदन कृपाल। विघ्न हरण मंगल करण, जय जय गिरिजालाल॥

|| Doha || Jai Ganapti Sadgun Sadan, Kavivar Badan Kripal | Vighna Haran Mangal Karan, Jai Jai Girijalal ||

सद्गुणांचे धाम, श्रेष्ठ कवींच्या मुखी (वाणीत) वसणाऱ्या कृपाळू गणपतीचा जयजयकार असो; विघ्ने हरणाऱ्या आणि मंगल करणाऱ्या गिरिजापुत्राचा जयजयकार असो.

जय जय जय गणपति गणराजू। मंगल भरण करण शुभ काजू॥

Jai Jai Jai Ganapti Ganraju | Mangal Bharan Karan Shubh Kaju ||

हे गणपती, गणांच्या राजा, तुमचा जयजयकार असो; तुम्ही मंगलाने भरून टाकणारे आणि शुभ कार्ये करणारे आहात.

जै गजबदन सदन सुखदाता। विश्व विनायक बुद्धि विधाता॥

Jai Gajabdan Sadan Sukhadata | Vishva Vinayak Buddhi Vidhata ||

हे गजमुखा, सुखाच्या धामा आणि सुख देणाऱ्या, तुमचा जयजयकार असो; तुम्ही विश्वाचे विनायक आणि बुद्धीचे विधाते आहात.

वक्र तुण्ड शुचि शुण्ड सुहावन। तिलक त्रिपुण्ड्र भाल मन भावन॥

Vakra Tunda Shuchi Shunda Suhavan | Tilak Tripundra Bhal Man Bhavan ||

तुमचे वक्र मुख आणि पवित्र सोंड मनोहर आहे; कपाळावरील त्रिपुंड्राचा टिळा मनाला भावतो.

राजत मणि मुक्तन उर माला। स्वर्ण मुकुट शिर नयन विशाला॥

Rajat Mani Muktan Ur Mala | Svarna Mukut Shir Nayan Vishala ||

छातीवर मणि-मोत्यांची माळ शोभते; मस्तकावर सोन्याचा मुकुट आहे आणि नेत्र विशाल आहेत.

पुस्तक पाणि कुठार त्रिशूलं। मोदक भोग सुगन्धित फूलं॥

Pustak Pani Kuthar Trishulan | Modak Bhog Sugandhit Phulan ||

तुमच्या हातांत पुस्तक, कुठार (परशू) आणि त्रिशूळ आहेत; मोदकांचा नैवेद्य आणि सुगंधी फुले तुम्हाला प्रिय आहेत.

सुन्दर पीताम्बर तन साजित। चरण पादुका मुनि मन राजित॥

Sundar Pitambar Tan Sajit | Charan Paduka Muni Man Rajit ||

अंगावर सुंदर पीतांबर सजलेला आहे; चरणांतील पादुका मुनींच्या मनात वसलेल्या असतात.

धनि शिवसुवन षडानन भ्राता। गौरी ललन विश्व-विख्याता॥

Dhani Shivasuvan Shadanan Bhrata | Gauri Lalan Vishva-Vikhyata ||

हे शिवपुत्रा, षडाननाच्या (कार्तिकेयाच्या) भावा, तुम्ही धन्य आहात; हे गौरीनंदना, तुम्ही विश्वविख्यात आहात.

ऋद्धि-सिद्धि तव चंवर सुधारे। मूषक वाहन सोहत द्वारे॥

Riddhi-Siddhi Tav Chanvar Sudhare | Mushak Vahan Sohat Dvare ||

ऋद्धी आणि सिद्धी तुमच्यावर चवऱ्या ढाळतात; दारात मूषक-वाहन शोभते.

कहौ जन्म शुभ-कथा तुम्हारी। अति शुचि पावन मंगलकारी॥

Kahau Janma Shubh-Katha Tumhari | Ati Shuchi Pavan Mangalkari ||

आता मी तुमच्या जन्माची शुभ कथा सांगतो — जी अत्यंत पवित्र, पावन आणि मंगलकारी आहे.

एक समय गिरिराज कुमारी। पुत्र हेतु तप कीन्हो भारी॥

Ek Samay Giriraj Kumari | Putra Hetu Tap Kinho Bhari ||

एकदा गिरिराजाच्या कन्येने (पार्वतीने) पुत्रप्राप्तीसाठी घोर तप केले.

भयो यज्ञ जब पूर्ण अनूपा। तब पहुंच्यो तुम धरि द्विज रूपा॥

Bhayo Yagya Jab Purna Anupa | Tab Pahunchyo Tum Dhari Dvij Rupa ||

जेव्हा तो अनुपम यज्ञ पूर्ण झाला, तेव्हा तुम्ही ब्राह्मणाचे रूप धारण करून तिथे पोहोचलात.

अतिथि जानि कै गौरि सुखारी। बहुविधि सेवा करी तुम्हारी॥

Atithi Jani Kai Gauri Sukhari | Bahuvidhi Seva Kari Tumhari ||

अतिथी आलेला जाणून गौरी प्रसन्न झाली आणि तिने नाना प्रकारे तुमची सेवा केली.

अति प्रसन्न ह्वै तुम वर दीन्हा। मातु पुत्र हित जो तप कीन्हा॥

Ati Prasanna Hvai Tum Var Dinha | Matu Putra Hit Jo Tap Kinha ||

अत्यंत प्रसन्न होऊन तुम्ही वर दिला — हे माते, पुत्रासाठी तुम्ही जे तप केले आहे,

मिलहि पुत्र तुहि बुद्धि विशाला। बिना गर्भ धारण यहि काला॥

Milahi Putra Tuhi Buddhi Vishala | Bina Garbha Dharan Yahi Kala ||

त्याच्या फळाने तुम्हाला विशाल बुद्धीचा पुत्र मिळेल, तोही गर्भधारणेशिवाय, याच क्षणी.

गणनायक गुण ज्ञान निधाना। पूजित प्रथम रूप भगवाना॥

Gannayak Gun Gyan Nidhana | Pujit Pratham Rup Bhagvana ||

तो गणांचा नायक, गुण आणि ज्ञानाचे भांडार होईल आणि भगवंताच्या रूपात सर्वप्रथम पूजला जाईल.

अस कहि अन्तर्धान रूप ह्वै। पलना पर बालक स्वरूप ह्वै॥

As Kahi Antardhan Rup Hvai | Palna Par Balak Svarup Hvai ||

असे म्हणून तुम्ही अंतर्धान पावलात आणि पाळण्यात बालरूपात प्रकट झालात.

बनि शिशु रुदन जबहिं तुम ठाना। लखि मुख सुख नहिं गौरि समाना॥

Bani Shishu Rudan Jabhin Tum Thana | Lakhi Mukh Sukh Nahin Gauri Samana ||

बाळ होऊन तुम्ही रडू लागलात, तेव्हा तुमचे मुख पाहून गौरीच्या आनंदाला पारावार उरला नाही.

सकल मगन सुखमंगल गावहिं। नभ ते सुरन सुमन वर्षावहिं॥

Sakal Magan Sukhamangal Gavahin | Nabh Te Suran Suman Varshavahin ||

सगळे आनंदात मग्न होऊन मंगलगीते गाऊ लागले आणि आकाशातून देव पुष्पवृष्टी करू लागले.

शम्भु उमा बहु दान लुटावहिं। सुर मुनिजन सुत देखन आवहिं॥

Shambhu Uma Bahu Dan Lutavahin | Sur Munijan Sut Dekhan Avahin ||

शिव आणि उमेने भरपूर दान दिले; देव आणि मुनी बाळाला पाहायला येऊ लागले.

लखि अति आनन्द मंगल साजा। देखन भी आये शनि राजा॥

Lakhi Ati Ananda Mangal Saja | Dekhan Bhi Aye Shani Raja ||

हा आनंद-मंगलाचा उत्सव पाहून शनिदेवही बाळाला पाहायला आले.

निज अवगुण गुनि शनि मन माहीं। बालक देखन चाहत नाहीं॥

Nij Avagun Guni Shani Man Mahin | Balak Dekhan Chahat Nahin ||

आपल्या (दृष्टीच्या) दोषाचा मनात विचार करून शनी बाळाकडे पाहू इच्छित नव्हते.

गिरिजा कछु मन भेद बढ़ायो। उत्सव मोर न शनि तुहि भायो॥

Girija Kachhu Man Bhed Badhayo | Utsav Mor Na Shani Tuhi Bhayo ||

गिरिजेच्या मनात काहीतरी खटकले आणि ती म्हणाली — हे शनी, तुम्हाला माझा उत्सव आवडला नाही का?

कहन लगे शनि मन सकुचाई। का करिहौ शिशु मोहि दिखाई॥

Kahan Lage Shani Man Sakuchai | Ka Karihau Shishu Mohi Dikhai ||

शनी संकोचाने म्हणू लागले — बाळाला मला दाखवून काय करणार?

नहिं विश्वास उमा उर भयऊ। शनि सों बालक देखन कहायउ॥

Nahin Vishvas Uma Ur Bhayau | Shani Son Balak Dekhan Kahayau ||

उमेला (शनीच्या बोलण्यावर) विश्वास बसला नाही आणि तिने शनीला बाळाकडे पाहायला सांगितले.

पडतहिं शनि दृग कोण प्रकाशा। बालक सिर उड़ि गयो अकाशा॥

Padathin Shani Drig Kon Prakasha | Balak Sir Udi Gayo Akasha ||

शनीच्या दृष्टीचा कोपरा पडताच बाळाचे मस्तक उडून आकाशात गेले.

गिरिजा गिरीं विकल ह्वै धरणी। सो दुख दशा गयो नहीं वरणी॥

Girija Girin Vikal Hvai Dharni | So Dukh Dasha Gayo Nahin Varni ||

गिरिजा व्याकूळ होऊन जमिनीवर कोसळली; त्या दुःखाच्या अवस्थेचे वर्णन करता येत नाही.

हाहाकार मच्यो कैलाशा। शनि कीन्हो लखि सुत को नाशा॥

Hahakar Machyo Kailasha | Shani Kinho Lakhi Sut Ko Nasha ||

कैलासावर हाहाकार माजला की शनीने पाहून पुत्राचा नाश केला.

तुरत गरुड़ चढ़ि विष्णु सिधाये। काटि चक्र सो गज शिर लाये॥

Turat Garud Chadhi Vishnu Sidhaye | Kati Chakra So Gaj Shir Laye ||

तेव्हा विष्णू लगेच गरुडावर बसून गेले आणि चक्राने हत्तीचे मस्तक कापून घेऊन आले.

बालक के धड़ ऊपर धारयो। प्राण मन्त्र पढ़ि शंकर डारयो॥

Balak Ke Dhad Upar Dharayo | Pran Mantra Padhi Shankar Darayo ||

ते मस्तक बाळाच्या धडावर ठेवले गेले आणि शंकरांनी मंत्र म्हणून त्यात प्राण फुंकले.

नाम गणेश शम्भु तब कीन्हे। प्रथम पूज्य बुद्धि निधि वर दीन्हे॥

Nam Ganesh Shambhu Tab Kinhe | Pratham Pujya Buddhi Nidhi Var Dinhe ||

तेव्हा शंभूंनी त्यांचे नाव «गणेश» ठेवले आणि त्यांना प्रथमपूज्य व बुद्धिनिधी होण्याचा वर दिला.

बुद्धि परीक्षा जब शिव कीन्हा। पृथ्वी कर प्रदक्षिणा लीन्हा॥

Buddhi Pariksha Jab Shiv Kinha | Prithvi Kar Pradakshina Linha ||

जेव्हा शिवांनी (पुत्रांची) बुद्धिपरीक्षा घेतली आणि पृथ्वीप्रदक्षिणा करायला सांगितले,

चले षडानन भरमि भुलाई। रचे बैठि तुम बुद्धि उपाई॥

Chale Shadanan Bharmi Bhulai | Rache Baithi Tum Buddhi Upai ||

तेव्हा षडानन (कार्तिकेय) प्रदक्षिणेला निघाले, आणि तुम्ही बसल्या जागी बुद्धीने उपाय शोधला.

चरण मातु-पितु के धर लीन्हें। तिनके सात प्रदक्षिण कीन्हें॥

Charan Matu-Pitu Ke Dhar Linhen | Tinake Sat Pradakshin Kinhen ||

तुम्ही माता-पित्यांचे चरण धरले आणि त्यांना सात प्रदक्षिणा घातल्या (माता-पिता हेच जग आहेत).

धनि गणेश कहि शिव हिय हरष्यो। नभ ते सुरन सुमन बहु बरस्यो॥

Dhani Ganesh Kahi Shiv Hiy Harashyo | Nabh Te Suran Suman Bahu Barasyo ||

«धन्य गणेश» असे म्हणून शिव मनात हर्षित झाले आणि आकाशातून देवांनी भरपूर पुष्पवृष्टी केली.

तुम्हरी महिमा बुद्धि बड़ाई। शेष सहसमुख सके न गाई॥

Tumhari Mahima Buddhi Badai | Shesh Sahasmukh Sake Na Gai ||

तुमच्या महिमेचे आणि बुद्धीचे गुणगान सहस्रमुखी शेषनागही करू शकत नाही.

मैं मतिहीन मलीन दुखारी। करहुं कौन विधि विनय तुम्हारी॥

Main Matihin Malin Dukhari | Karhun Kaun Vidhi Vinay Tumhari ||

मी बुद्धिहीन, मलिन आणि दुःखी आहे — कोणत्या प्रकारे तुमची विनवणी करू?

भजत रामसुन्दर प्रभुदासा। जग प्रयाग ककरा दर्वासा॥

Bhajat Ramasundar Prabhudasa | Jag Prayag Kakra Darvasa ||

तुमचे दास रामसुंदर (प्रयागच्या ककरा-दुर्वासा परिसरातील रहिवासी) तुमचे भजन करतात.

अब प्रभु दया दीन पर कीजै। अपनी भक्ति शक्ति कछु दीजै॥

Ab Prabhu Daya Din Par Kijai | Apani Bhakti Shakti Kachhu Dijai ||

हे प्रभू, आता या दीनावर दया करा आणि आपली भक्ती व थोडी शक्ती द्या.

॥ दोहा ॥ श्री गणेश यह चालीसा, पाठ करै कर ध्यान। नित नव मंगल गृह बसै, लहे जगत सन्मान॥

|| Doha || Shri Ganesh Yah Chalisa, Path Karai Kar Dhyan | Nit Nav Mangal Grih Basai, Lahe Jagat Sanman ||

जो ध्यान लावून ही श्री गणेश चालीसा वाचतो, त्याच्या घरी नित्य नवे मंगल नांदते आणि त्याला जगात सन्मान मिळतो.

सम्वत अपन सहस्र दश, ऋषि पंचमी दिनेश। पूरण चालीसा भयो, मंगल मूर्ति गणेश॥

Samvat Apan Sahasra Dash, Rishi Panchmi Dinesh | Puran Chalisa Bhayo, Mangal Murti Ganesh ||

(रचयित्याच्या) आपल्या संवतात, ऋषिपंचमीच्या दिवशी, रविवारी मंगलमूर्ती गणेशाची ही चालीसा पूर्ण झाली.

💡 भावार्थ

गणेश चालीसा ही विघ्नहर्ता, बुद्धिदाता आणि प्रथमपूज्य गणेशाची स्तुती आहे; भक्त नम्रतेने भक्ती, शक्ती आणि घरात मंगल नांदावे अशी प्रार्थना करतो.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

28 ऑक्टो. (बुधवार)
29 ऑक्टो. (गुरुवार) — संकष्टी चतुर्थी
4 नोव्हें. (बुधवार)
11 नोव्हें. (बुधवार)
13 नोव्हें. (शुक्रवार) — विनायकी चतुर्थी
18 नोव्हें. (बुधवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: सकाळी स्नानानंतर; कोणत्याही नव्या कामाच्या, परीक्षेच्या किंवा प्रवासाच्या आधी.
आसन व दिशा: लाल/पिवळ्या आसनावर, पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसावे.
तयारी: गणपतीला दुर्वा, शेंदूर आणि मोदक/लाडू अर्पण करावेत.
संख्या: रोज 1 पाठ; चतुर्थीला 3 किंवा 11 पाठ.
सोबत: «ॐ गं गणपतये नमः» या मंत्राची एक माळ (108).
शेवट: «जय गणेश जय गणेश देवा» ही आरती.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

गणपतीची मूर्ती/चित्र
दुर्वा (21 दुर्वांच्या जुड्या)
लाल/पिवळी फुले, विशेषतः जास्वंद
शेंदूर, रोली (कुंकू), अक्षता, जानवे
मोदक किंवा बुंदीच्या लाडवांचा नैवेद्य
तुपाचा दिवा, धूप
केळी/फळे, सुपारी, विड्याचे पान
शमीपत्र (उपलब्ध असल्यास)

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
गणपतीचे आवाहन करावे; पाण्याने (आणि पंचामृतानेही) स्नान घालून स्वच्छ वस्त्र/मौली (पवित्र दोरा) अर्पण करावी.
शेंदूर-रोलीचा टिळा, अक्षता, जानवे, फुले आणि 21 दुर्वा अर्पण कराव्यात — दुर्वा गणपतीला अत्यंत प्रिय मानल्या जातात.
मोदक/लाडवांचा नैवेद्य दाखवावा, मग «ॐ गं गणपतये नमः» या मंत्राचा जप किंवा गणेश चालीसा/अथर्वशीर्षाचा पाठ करावा.
«जय गणेश जय गणेश देवा» ही आरती म्हणावी.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

गणेश-पूजेत तुळशीपत्र परंपरेने वर्ज्य आहे (गणेश चतुर्थीचा एक दिवस वगळता).
भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या रात्री चंद्रदर्शन वर्ज्य मानले आहे.
प्रत्येक शुभ कार्य, पूजा आणि प्रवासापूर्वी गणेशस्मरण करण्याची परंपरा आहे.
बुधवार आणि दोन्ही चतुर्थ्या (विनायकी व संकष्टी) हे गणेशोपासनेचे विशेष दिवस आहेत.

📜 कथा / उगम

चालीसेतील कथेनुसार शनीची दृष्टी पडल्याने बाल गणेशाचे मस्तक तुटले; विष्णू हत्तीचे मस्तक घेऊन आले आणि शिवांनी ते जोडून त्यात प्राण फुंकले — तेव्हापासून ते «गजानन» आणि प्रथमपूज्य म्हणवले जातात. (पुराणांत मस्तक तुटण्याची दुसरी कथा — दारावर शिवांशी झालेले युद्ध — हीदेखील प्रसिद्ध आहे.)

बुद्धिपरीक्षेची कथा: कार्तिकेय पृथ्वीप्रदक्षिणेला निघाले, तर गणेशाने माता-पित्यांना सात प्रदक्षिणा घालून सांगितले की तेच त्यांचे जग आहेत — या बुद्धीमुळे ते विजयी झाले.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

प्रत्येक कार्याच्या आरंभी विघ्ननिवारणासाठी प्रार्थना.
बुद्धी आणि एकाग्रतेच्या कामनेने विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय.
घरात सुख-मंगल आणि सन्मानासाठी प्रार्थना.

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

गणेश चालीसा केव्हा वाचावी?

बुधवारी, दोन्ही चतुर्थ्यांना (विनायकी व संकष्टी), गणेशोत्सवाच्या दहा दिवसांत आणि प्रत्येक शुभ कार्यापूर्वी.

गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत?

एका कथेनुसार तुळशीच्या शापामुळे/प्रसंगामुळे गणेश-पूजेत तुळस वर्ज्य मानली गेली आहे; दुर्वा त्यांना प्रिय आहेत.

किती दुर्वा वाहाव्यात?

परंपरेनुसार 21 दुर्वा (किंवा 21 जुड्या) वाहणे शुभ मानले जाते.

🪔 श्री गणेश आरती (जय गणेश देवा) · 🪐 बुध मंत्र · 🪐 केतू मंत्र · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी