🕉 कनकधारा स्तोत्र

📜 कनकधारा स्तोत्र

स्तोत्र

रचयिताआद्य शंकराचार्य

भाषासंस्कृत

श्लोक18

पाठासाठी वेळसुमारे 6 मिनिटे

विशेष दिवसशुक्रवार, अक्षय्य तृतीया, दिवाळी

देवीमहालक्ष्मी

कनकधारा स्तोत्र ही आद्य शंकराचार्यांची प्रसिद्ध रचना आहे. कथा अशी की बाल शंकर भिक्षा मागण्यासाठी एका गरीब ब्राह्मणीच्या घरी गेले; तिच्याकडे देण्यासाठी फक्त एक सुकलेला आवळा होता, तो तिने संकोचाने दिला. तिचे दारिद्र्य पाहून शंकरांनी लक्ष्मीची ही स्तुती केली आणि (कथेनुसार) तिथे सोन्याच्या आवळ्यांचा वर्षाव झाला — म्हणूनच नाव «कनकधारा» (सोन्याची धार).

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

अङ्गं हरेः पुलकभूषणमाश्रयन्ती भृङ्गाङ्गनेव मुकुलाभरणं तमालम्। अङ्गीकृताखिलविभूतिरपाङ्गलीला माङ्गल्यदास्तु मम मङ्गलदेवतायाः॥१॥

Angam Hareh Pulakabhushanamashrayanti Bhringanganeva Mukulabharanam Tamalam | Angikritakhilavibhutirapangalila Mangalyadastu Mama Mangaladevatayah ||1 ||

जशी भ्रमरी कळ्यांनी सजलेल्या तमाल वृक्षाचा आश्रय घेते, तसा जो कटाक्ष रोमांचाने विभूषित श्रीहरीच्या अंगावर स्थिरावलेला असतो, ज्यात सारे ऐश्वर्य सामावलेले आहे — मंगलदेवता लक्ष्मीची ती कटाक्ष-लीला मला मंगल प्रदान करो.

मुग्धा मुहुर्विदधती वदने मुरारेः प्रेमत्रपाप्रणिहितानि गतागतानि। माला दृशोर्मधुकरीव महोत्पले या सा मे श्रियं दिशतु सागरसम्भवायाः॥२॥

Mugdha Muhurvidadhati Vadane Murareh Prematrapapranihitani Gatagatani | Mala Drishormadhukariva Mahotpale Ya Sa Me Shriyam Dishatu Sagarasambhavayah ||2 ||

जी दृष्टिमाला प्रेम आणि लज्जेने मुरारीच्या मुखावर वारंवार येते-जाते, जशी भ्रमरी नीलकमळावर — सागरकन्येची ती दृष्टी मला श्री (संपत्ती) देवो.

विश्वामरेन्द्रपदविभ्रमदानदक्षमानन्दहेतुरधिकं मुरविद्विषोऽपि। ईषन्निषीदतु मयि क्षणमीक्षणार्धमिन्दीवरोदरसहोदरमिन्दिरायाः॥३॥

Vishvamarendrapadavibhramadanadakshamanandaheturadhikam Muravidvisho'pi | Ishannishidatu Mayi Kshanamikshanardhamindivarodarasahodaramindirayah ||3 ||

जी सर्व देवांचे स्वामी इंद्राचे पद देण्यास समर्थ आहे आणि मुरशत्रू विष्णूलाही अधिक आनंद देते, नीलकमळाच्या आतल्या भागासारखी ती इंदिरेची अर्धी दृष्टी क्षणभर माझ्यावर स्थिरावो.

आमीलिताक्षमधिगम्य मुदा मुकुन्दमानन्दकन्दमनिमेषमनङ्गतन्त्रम्। आकेकरस्थितकनीनिकपक्ष्मनेत्रं भूत्यै भवेन्मम भुजङ्गशयाङ्गनायाः॥४॥

Amilitakshamadhigamya Muda Mukundamanandakandamanimeshamanangatantram | Akekarasthitakaninikapakshmanetram Bhutyai Bhavenmama Bhujangashayanganayah ||4 ||

आनंदाचे मूळ असलेल्या मुकुंदाला प्रसन्नतेने अनिमिष पाहणारी, अर्धमिटल्या पापण्यांची आणि स्थिर बाहुल्यांची — शेषशायी विष्णूच्या पत्नीची ती दृष्टी माझ्या ऐश्वर्याचे कारण होवो.

बाह्वन्तरे मधुजितः श्रितकौस्तुभे या हारावलीव हरिनीलमयी विभाति। कामप्रदा भगवतोऽपि कटाक्षमाला कल्याणमावहतु मे कमलालयायाः॥५॥

Bahvantare Madhujitah Shritakaustubhe Ya Haravaliva Harinilamayi Vibhati | Kamaprada Bhagavato'pi Katakshamala Kalyanamavahatu Me Kamalalayayah ||5 ||

मधुविजेत्या विष्णूच्या कौस्तुभाने शोभणाऱ्या वक्षःस्थळावर जी नीलमण्यांच्या हारासारखी चमकते, जी भगवंताच्याही कामना पूर्ण करते — कमलालयेची ती कटाक्षमाला माझे कल्याण करो.

कालाम्बुदालिललितोरसि कैटभारेर्धाराधरे स्फुरति या तडिदङ्गनेव। मातुः समस्तजगतां महनीयमूर्तिर्भद्राणि मे दिशतु भार्गवनन्दनायाः॥६॥

Kalambudalilalitorasi Kaitabharerdharadhare Sphurati Ya Tadidanganeva | Matuh Samastajagatam Mahaniyamurtirbhadrani Me Dishatu Bhargavanandanayah ||6 ||

कैटभशत्रू विष्णूच्या मेघासारख्या सावळ्या वक्षःस्थळावर जी विजेसारखी चमकते, अशी सर्व जगाची माता, पूजनीय रूपाची भृगुकन्या लक्ष्मी मला शुभ प्रदान करो.

प्राप्तं पदं प्रथमतः खलु यत्प्रभावान्माङ्गल्यभाजि मधुमाथिनि मन्मथेन। मय्यापतेत्तदिह मन्थरमीक्षणार्धं मन्दालसं च मकरालयकन्यकायाः॥७॥

Praptam Padam Prathamatah Khalu Yatprabhavanmangalyabhaji Madhumathini Manmathena | Mayyapatettadiha Mantharamikshanardham Mandalasam Cha Makaralayakanyakayah ||7 ||

जिच्या प्रभावाने कामदेवाला प्रथमच मंगलमय मधुसूदनात स्थान मिळाले, सागरकन्येची ती मंद, आळसावलेली अर्धी दृष्टी इथे माझ्यावर पडो.

दद्याद्दयानुपवनो द्रविणाम्बुधारामस्मिन्नकिञ्चनविहङ्गशिशौ विषण्णे। दुष्कर्मघर्ममपनीय चिराय दूरं नारायणप्रणयिनीनयनाम्बुवाहः॥८॥

Dadyaddayanupavano Dravinambudharamasminnakinchanavihangashishau Vishanne | Dushkarmagharmamapaniya Chiraya Duram Narayanapranayininayanambuvahah ||8 ||

नारायणप्रियेचे नयनरूपी मेघ दयारूपी वाऱ्याने प्रेरित होऊन या दुःखी, निर्धन चातकाच्या पिलावर धनाचा वर्षाव करोत आणि दुष्कर्मरूपी उन्हाला कायमचे दूर करोत.

इष्टा विशिष्टमतयोऽपि यया दयार्द्रदृष्ट्या त्रिविष्टपपदं सुलभं लभन्ते। दृष्टिः प्रहृष्टकमलोदरदीप्तिरिष्टां पुष्टिं कृषीष्ट मम पुष्करविष्टरायाः॥९॥

Ishta Vishishtamatayo'pi Yaya Dayardradrishtya Trivishtapapadam Sulabham Labhante | Drishtih Prahrishtakamalodaradiptirishtam Pushtim Krishishta Mama Pushkaravishtarayah ||9 ||

जिच्या दयार्द्र दृष्टीने विशिष्ट बुद्धीचे लोकही सहज स्वर्गपद मिळवतात, उमललेल्या कमळाच्या आतल्या भागासारखी झळाळणारी कमलासनेची ती दृष्टी मला इच्छित पुष्टी देवो.

गीर्देवतेति गरुडध्वजसुन्दरीति शाकम्भरीति शशिशेखरवल्लभेति। सृष्टिस्थितिप्रलयकेलिषु संस्थितायै तस्यै नमस्त्रिभुवनैकगुरोस्तरुण्यै॥१०॥

Girdevateti Garudadhvajasundariti Shakambhariti Shashishekharavallabheti | Srishtisthitipralayakelishu Sansthitayai Tasyai Namastribhuvanaikagurostarunyai ||10 ||

जी वाणीची देवता (सरस्वती), गरुडध्वजाची सुंदरी (लक्ष्मी), शाकंभरी आणि चंद्रशेखराची प्रिया (पार्वती) म्हणवली जाते, सृष्टी-स्थिती-प्रलयाच्या लीलेत स्थित असलेल्या — तिन्ही लोकांच्या एकमेव गुरूच्या त्या तरुण पत्नीला नमस्कार.

श्रुत्यै नमोऽस्तु शुभकर्मफलप्रसूत्यै रत्यै नमोऽस्तु रमणीयगुणार्णवायै। शक्त्यै नमोऽस्तु शतपत्रनिकेतनायै पुष्ट्यै नमोऽस्तु पुरुषोत्तमवल्लभायै॥११॥

Shrutyai Namo'stu Shubhakarmaphalaprasutyai Ratyai Namo'stu Ramaniyagunarnavayai | Shaktyai Namo'stu Shatapatraniketanayai Pushtyai Namo'stu Purushottamavallabhayai ||11 ||

शुभ कर्मांचे फळ देणाऱ्या श्रुतिरूपेला, सुंदर गुणांचा सागर असलेल्या रतिरूपेला, शतदल कमळात राहणाऱ्या शक्तिरूपेला आणि पुरुषोत्तमाच्या प्रिय पुष्टिरूपेला नमस्कार.

नमोऽस्तु नालीकनिभाननायै नमोऽस्तु दुग्धोदधिजन्मभूम्यै। नमोऽस्तु सोमामृतसोदरायै नमोऽस्तु नारायणवल्लभायै॥१२॥

Namo'stu Nalikanibhananayai Namo'stu Dugdhodadhijanmabhumyai | Namo'stu Somamritasodarayai Namo'stu Narayanavallabhayai ||12 ||

कमळासारख्या मुखाच्या देवीला, क्षीरसागर जिची जन्मभूमी आहे तिला, चंद्र आणि अमृताच्या बहिणीला, नारायणाच्या प्रियेला नमस्कार.

सम्पत्कराणि सकलेन्द्रियनन्दनानि साम्राज्यदानविभवानि सरोरुहाक्षि। त्वद्वन्दनानि दुरिताहरणोद्यतानि मामेव मातरनिशं कलयन्तु मान्ये॥१३॥

Sampatkarani Sakalendriyanandanani Samrajyadanavibhavani Saroruhakshi | Tvadvandanani Duritaharanodyatani Mameva Mataranisham Kalayantu Manye ||13 ||

हे कमलनयने, माननीय माते! संपत्ती देणारे, सर्व इंद्रियांना आनंद देणारे, साम्राज्य देण्यास समर्थ आणि पापे हरण्यास तत्पर असे तुमचे वंदन सदैव माझेच असोत.

यत्कटाक्षसमुपासनाविधिः सेवकस्य सकलार्थसम्पदः। सन्तनोति वचनाङ्गमानसैस्त्वां मुरारिहृदयेश्वरीं भजे॥१४॥

Yatkatakshasamupasanavidhih Sevakasya Sakalarthasampadah | Santanoti Vachanangamanasaistvam Murarihridayeshvarim Bhaje ||14 ||

जिच्या कटाक्षाच्या उपासनेचा विधी सेवकाला सर्व प्रकारची संपत्ती देतो, मुरारीच्या हृदयाच्या त्या स्वामिनीचे मी मनाने, वाणीने आणि शरीराने भजन करतो.

सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतमांशुकगन्धमाल्यशोभे। भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम्॥१५॥

Sarasijanilaye Sarojahaste Dhavalatamanshukagandhamalyashobhe | Bhagavati Harivallabhe Manogye Tribhuvanabhutikari Prasida Mahyam ||15 ||

हे कमळात राहणाऱ्या, हाती कमळ धरलेल्या, उज्ज्वल वस्त्र, सुगंध आणि माळेने शोभणाऱ्या, हरिप्रिये, मनोहर भगवती! तिन्ही लोकांना ऐश्वर्य देणाऱ्या माते, माझ्यावर प्रसन्न व्हा.

दिग्घस्तिभिः कनककुम्भमुखावसृष्टस्वर्वाहिनीविमलचारुजलप्लुताङ्गीम्। प्रातर्नमामि जगतां जननीमशेषलोकाधिनाथगृहिणीममृताब्धिपुत्रीम्॥१६॥

Digghastibhih Kanakakumbhamukhavasrishtasvarvahinivimalacharujalaplutangim | Pratarnamami Jagatam Jananimasheshalokadhinathagrihinimamritabdhiputrim ||16 ||

दिग्गजांनी सोन्याच्या कलशांतून ओतलेल्या आकाशगंगेच्या निर्मळ जलाने जिच्या अंगांना स्नान घडले आहे, अशा जगज्जननीला, सर्व लोकांच्या स्वामीच्या गृहिणीला, अमृतसागराच्या कन्येला मी सकाळी नमन करतो.

कमले कमलाक्षवल्लभे त्वं करुणापूरतरङ्गितैरपाङ्गैः। अवलोकय मामकिञ्चनानां प्रथमं पात्रमकृत्रिमं दयायाः॥१७॥

Kamale Kamalakshavallabhe Tvam Karunapuratarangitairapangaih | Avalokaya Mamakinchananam Prathamam Patramakritrimam Dayayah ||17 ||

हे कमले, कमलनयन विष्णूच्या प्रिये! करुणेच्या लाटांनी भरलेल्या कटाक्षांनी माझ्याकडे पाहा — निर्धनांमध्ये तुमच्या दयेचा पहिला, खरा पात्र मीच आहे.

स्तुवन्ति ये स्तुतिभिरमूभिरन्वहं त्रयीमयीं त्रिभुवनमातरं रमाम्। गुणाधिका गुरुतरभाग्यभागिनो भवन्ति ते भुवि बुधभाविताशयाः॥१८॥

Stuvanti Ye Stutibhiramubhiranvaham Trayimayim Tribhuvanamataram Ramam | Gunadhika Gurutarabhagyabhagino Bhavanti Te Bhuvi Budhabhavitashayah ||18 ||

जे प्रतिदिन या स्तुतींनी तिन्ही वेदांचे स्वरूप असलेल्या, त्रिभुवनमाता रमेची स्तुती करतात, ते या पृथ्वीवर गुणवान, अत्यंत भाग्यवान आणि विद्वानांकडून सन्मानित होतात.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

23 ऑक्टो. (शुक्रवार)
25 ऑक्टो. (रविवार) — कोजागरी (शरद) पौर्णिमा
30 ऑक्टो. (शुक्रवार)
6 नोव्हें. (शुक्रवार)
8 नोव्हें. (रविवार) — दिवाळी
13 नोव्हें. (शुक्रवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: शुक्रवारी सकाळी किंवा संध्याकाळी दिवेलागणीच्या वेळी.
विधी: लक्ष्मीच्या चित्रासमोर तुपाचा दिवा, कमळ/लाल फुले; पाठापूर्वी «ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः» या मंत्राची एक माळ.
संख्या: रोज 1 वेळा; विशेष संकल्पात सलग 11 किंवा 21 दिवस.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

लक्ष्मी मातेचे (सोबत गणपतीचे) चित्र/मूर्ती
कमळ किंवा लाल/गुलाबी फुले
रोली, कुंकू, हळद, अक्षता
कवड्या, कमळबिया (कमलगट्टे), नाणी (परंपरेनुसार)
तुपाचे दिवे
खीर, बत्तासे, मखाणे किंवा मिठाईचा नैवेद्य
अत्तर, धूप
श्रीयंत्र (उपलब्ध असल्यास)

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
आधी गणपतीचे पूजन करावे; मग लक्ष्मी मातेचे आवाहन करावे.
पाण्याने/पंचामृताने स्नान घालून लाल/गुलाबी वस्त्र, रोली-कुंकू, हळद, अक्षता आणि कमळाची फुले अर्पण करावीत.
तुपाचे दिवे लावावेत, नैवेद्य दाखवावा; «ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः» या मंत्राचा जप किंवा श्रीसूक्त/लक्ष्मी चालीसाचा पाठ करावा.
«ॐ जय लक्ष्मी माता» ही आरती म्हणावी.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

घर आणि पूजास्थानाची स्वच्छता ही लक्ष्मीपूजेची पहिली अट मानली जाते.
शुक्रवार, पौर्णिमा, कोजागरी (शरद) पौर्णिमा आणि दिवाळी हे लक्ष्मी-उपासनेचे विशेष दिवस आहेत.
तिन्हीसांजेला घरात अंधार ठेवू नये — दिवा लावण्याची परंपरा आहे.
लक्ष्मीपूजेत विष्णूंचे (नारायणाचे) स्मरणही केले जाते.

📜 कथा / उगम

कथेनुसार शंकरांच्या स्तोत्राने प्रसन्न झालेल्या लक्ष्मीने सांगितले की त्या ब्राह्मणीचे दारिद्र्य तिच्या पूर्वकर्मांमुळे आहे; तेव्हा शंकरांनी तिच्या आवळा-दानाच्या पुण्याची आठवण करून दिली, आणि मग देवीने सोन्याच्या आवळ्यांचा वर्षाव केला. कथेचे सार — थोडेसे दानही, पूर्ण मनाने दिले तर मोठे फळ देते.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

दारिद्र्यनाश आणि संपत्तीसाठी प्रार्थना — स्तोत्र स्वतःला «दयेचा पहिला पात्र» म्हणते (श्लोक 17).
फलश्रुती: नित्य स्तुती करणारे गुणवान आणि भाग्यवान होतात (श्लोक 18).

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

कनकधारा स्तोत्रात किती श्लोक आहेत?

शंकराचार्य-ग्रंथावलीनुसार 18; काही छापील आवृत्त्यांमध्ये 21 किंवा अधिक श्लोक आणि काही ठिकाणी क्रमभेद आढळतात.

हे केव्हा वाचावे?

शुक्रवार, अक्षय्य तृतीया, दिवाळी आणि कोजागरी (शरद) पौर्णिमेला विशेष; रोज सकाळीही वाचता येते.

📜 महालक्ष्मी अष्टकम् · 📜 श्रीसूक्त · 🪔 श्री लक्ष्मी आरती (ॐ जय लक्ष्मी माता) · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी