🕉 श्री रुद्राष्टकम्

📜 श्री रुद्राष्टकम्

स्तोत्र

रचयितागोस्वामी तुलसीदास

ग्रंथरामचरितमानस, उत्तरकांड

भाषासंस्कृत

श्लोक8 + 1 फलश्रुती

पाठासाठी वेळसुमारे 4 मिनिटे

विशेषसोमवार, श्रावण, महाशिवरात्र

रुद्राष्टकम् रामचरितमानसाच्या उत्तरकांडात येते — काकभुशुंडींच्या गुरूंनी शिवांना प्रसन्न करण्यासाठी ही स्तुती केली होती. यात शिवांच्या निर्गुण (निराकार, तुरीय) आणि सगुण (गंगाधर, नीलकंठ) या दोन्ही रूपांना वंदन आहे.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

नमामीशमीशान निर्वाणरूपं विभुं व्यापकं ब्रह्मवेदस्वरूपम्। निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरीहं चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहम्॥१॥

Namamishamishana Nirvanarupam Vibhum Vyapakam Brahmavedasvarupam | Nijam Nirgunam Nirvikalpam Niriham Chidakashamakashavasam Bhaje'ham ||1 ||

हे ईशाना, मी तुम्हाला नमन करतो — तुम्ही मोक्षस्वरूप, सर्वव्यापी, ब्रह्म आणि वेदस्वरूप आहात; स्वतःतच स्थित, निर्गुण, विकल्परहित, इच्छारहित, चैतन्यमय आकाशरूप आणि आकाशालाच वस्त्र करणारे आहात — मी तुम्हाला भजतो.

निराकारमोंकारमूलं तुरीयं गिरा ज्ञान गोतीतमीशं गिरीशम्। करालं महाकाल कालं कृपालं गुणागार संसारपारं नतोऽहम्॥२॥

Nirakaramonkaramulam Turiyam Gira Gyana Gotitamisham Girisham | Karalam Mahakala Kalam Kripalam Gunagara Sansaraparam Nato'ham ||2 ||

निराकार, ओंकाराचे मूळ, तुरीय (तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडील), वाणी-ज्ञान-इंद्रियांच्या पलीकडील, कैलासपती, विक्राळ, महाकाळाचेही काळ, कृपाळू, गुणांचे धाम आणि संसाराच्या पलीकडील — अशा तुम्हाला मी नमन करतो.

तुषाराद्रि संकाश गौरं गभीरं मनोभूत कोटि प्रभा श्री शरीरम्। स्फुरन्मौलि कल्लोलिनी चारु गंगा लसद्भालबालेन्दु कण्ठे भुजंगा॥३॥

Tusharadri Sankasha Gauram Gabhiram Manobhuta Koti Prabha Shri Shariram | Sphuranmauli Kallolini Charu Ganga Lasadbhalabalendu Kanthe Bhujanga ||3 ||

हिमालयासारखे गौर आणि गंभीर, कोट्यवधी कामदेवांच्या प्रभेसारख्या सुंदर शरीराचे; ज्यांच्या मस्तकावर लहरणारी सुंदर गंगा, कपाळावर बालचंद्र आणि कंठात सर्प शोभतात.

चलत्कुण्डलं भ्रू सुनेत्रं विशालं प्रसन्नाननं नीलकण्ठं दयालम्। मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं प्रियं शंकरं सर्वनाथं भजामि॥४॥

Chalatkundalam Bhru Sunetram Vishalam Prasannananam Nilakantham Dayalam | Mrigadhishacharmambaram Mundamalam Priyam Shankaram Sarvanatham Bhajami ||4 ||

डुलणारी कुंडले, सुंदर भुवया आणि विशाल नेत्र, प्रसन्न मुख, निळा कंठ, दयाळू, सिंहचर्माचे वस्त्र आणि मुंडमाळ धारण करणारे — सर्वांचे नाथ, प्रिय शंकर यांना मी भजतो.

प्रचण्डं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं अखण्डं अजं भानुकोटिप्रकाशम्। त्रयः शूल निर्मूलनं शूलपाणिं भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यम्॥५॥

Prachandam Prakrishtam Pragalbham Paresham Akhandam Ajam Bhanukotiprakasham | Trayah Shula Nirmulanam Shulapanim Bhaje'ham Bhavanipatim Bhavagamyam ||5 ||

प्रचंड, श्रेष्ठ, तेजस्वी, परमेश्वर, अखंड, अजन्मा, कोट्यवधी सूर्यांसारख्या प्रकाशाचे; तिन्ही प्रकारचे शूल (दुःख) मुळापासून नष्ट करणारे, हाती त्रिशूळ धारण करणारे, भावाने (प्रेमाने) प्राप्त होणारे — अशा भवानीपतींना मी भजतो.

कलातीत कल्याण कल्पान्तकारी सदा सज्जनानन्ददाता पुरारी। चिदानन्द संदोह मोहापहारी प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी॥६॥

Kalatita Kalyana Kalpantakari Sada Sajjananandadata Purari | Chidananda Sandoha Mohapahari Prasida Prasida Prabho Manmathari ||6 ||

कलांच्या पलीकडील, कल्याणस्वरूप, कल्पाचा अंत करणारे, सज्जनांना सदैव आनंद देणारे, त्रिपुराचे शत्रू, चैतन्य-आनंदाचा पुंज, मोह हरणारे, कामदेवाचे शत्रू — हे प्रभो, प्रसन्न व्हा, प्रसन्न व्हा.

न यावत् उमानाथ पादारविन्दं भजन्तीह लोके परे वा नराणाम्। न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासम्॥७॥

Na Yavat Umanatha Padaravindam Bhajantiha Loke Pare Va Naranam | Na Tavatsukham Shanti Santapanasham Prasida Prabho Sarvabhutadhivasam ||7 ||

हे उमानाथा, जोपर्यंत माणसे तुमच्या चरणकमलांचे भजन करत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना इहलोकी किंवा परलोकी ना सुख मिळते, ना शांती, ना संतापाचा नाश; हे सर्व प्राण्यांत वसणाऱ्या प्रभो, प्रसन्न व्हा.

न जानामि योगं जपं नैव पूजां नतोऽहं सदा सर्वदा शम्भु तुभ्यम्। जरा जन्म दुःखौघ तातप्यमानं प्रभो पाहि आपन्नमामीश शम्भो॥८॥

Na Janami Yogam Japam Naiva Pujam Nato'ham Sada Sarvada Shambhu Tubhyam | Jara Janma Duhkhaugha Tatapyamanam Prabho Pahi Apannamamisha Shambho ||8 ||

मी ना योग जाणतो, ना जप, ना पूजा; हे शंभो, मी तर सदा-सर्वदा तुम्हालाच नमन करतो. म्हातारपण आणि जन्म यांच्या दुःखसमूहाने होरपळणाऱ्या मज शरणागताचे, हे प्रभो, हे ईशा, रक्षण करा.

रुद्राष्टकमिदं प्रोक्तं विप्रेण हरतोषये। ये पठन्ति नरा भक्त्या तेषां शम्भुः प्रसीदति॥९॥

Rudrashtakamidam Proktam Viprena Haratoshaye | Ye Pathanti Nara Bhaktya Tesham Shambhuh Prasidati ||9 ||

शिवांच्या प्रसन्नतेसाठी एका ब्राह्मणाने (काकभुशुंडींच्या गुरूंनी) हे रुद्राष्टक म्हटले; जी माणसे हे भक्तिभावाने वाचतात, त्यांच्यावर शंभू प्रसन्न होतात.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

23 ऑक्टो. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
26 ऑक्टो. (सोमवार)
2 नोव्हें. (सोमवार)
6 नोव्हें. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
7 नोव्हें. (शनिवार) — मासिक शिवरात्र
9 नोव्हें. (सोमवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: सकाळी किंवा संध्याकाळी, शिवाभिषेकानंतर.
विधी: शिवलिंगावर जल/बेलपत्र अर्पण करून, शांत मनाने — हे भुजंगप्रयात छंदात आहे, त्यामुळे गाऊन म्हणणे सोपे जाते.
संख्या: रोज 1 वेळा; श्रावणी सोमवारी 3 किंवा 11 वेळा.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

शिवलिंग किंवा शिव-परिवाराचे चित्र
शुद्ध पाणी व कच्चे दूध (अभिषेकासाठी)
बेलपत्र (तीन पानांचे, न फाटलेले)
धोत्रा, रुईची फुले, भांग (परंपरेनुसार)
पांढरे चंदन, भस्म, अक्षता
धूप, तुपाचा दिवा
फळे व मिठाईचा नैवेद्य
रुद्राक्षाची माळ (जपासाठी)

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
शिवलिंगावर आधी पाणी, मग दूध (आणि शक्य असल्यास दही, तूप, मध, साखर — पंचामृत), मग पुन्हा पाण्याने अभिषेक करावा; अभिषेक करताना «ॐ नमः शिवाय» म्हणत राहावे.
पांढरे चंदन व भस्माचा टिळा, अक्षता, बेलपत्र (गुळगुळीत बाजू शिवलिंगाकडे), धोत्रा व रुईची फुले अर्पण करावीत.
धूप-दीप दाखवून नैवेद्य दाखवावा; मग मंत्र-जप किंवा शिव चालीसा/रुद्राष्टकाचा पाठ करावा.
«ॐ जय शिव ओंकारा» ही आरती म्हणावी; शिवलिंगाची प्रदक्षिणा अर्धीच घातली जाते — जलाधारी (सोमसूत्र) ओलांडली जात नाही.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

शिवपूजेत केवड्याचे फूल आणि तुळशीपत्र परंपरेने वर्ज्य मानले जाते; हळद-कुंकू शिवलिंगावर नव्हे, तर पार्वती मातेला अर्पण करावे.
बेलपत्र खंडित (फाटलेले-तुटलेले) नसावे; एकच बेलपत्र धुऊन पुन्हाही वाहता येते.
सोमवार, प्रदोष (त्रयोदशी) आणि मासिक शिवरात्र हे शिवोपासनेचे विशेष दिवस आहेत.
शिवलिंगावर वाहिलेले पाणी/दूध पायदळी येऊ नये — ते एखाद्या कुंडीत किंवा झाडाच्या मुळाशी घालावे.

📜 कथा / उगम

रामचरितमानसानुसार काकभुशुंडींनी अहंकारापोटी आपल्या गुरूंचा अपमान केला; तेव्हा शिवांनी त्यांना शाप दिला. मग त्यांच्या गुरूंनी शिवांची क्षमा मागत हे रुद्राष्टक गायले — प्रसन्न होऊन शिवांनी शाप सौम्य केला. म्हणूनच फलश्रुतीत «विप्रेण हरतोषये» असे म्हटले आहे.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

मनःशांती आणि संतापनाशासाठी प्रार्थना (श्लोक 7).
नम्र भक्तीचा भाव — «मी ना योग जाणतो, ना जप» (श्लोक 8).

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

रुद्राष्टकम् कोणी लिहिले?

गोस्वामी तुलसीदासांनी, रामचरितमानसाच्या उत्तरकांडात.

रुद्राष्टकम् आणि रुद्री (रुद्राभिषेक) एकच आहेत का?

नाही; रुद्री म्हणजे यजुर्वेदातील रुद्राध्याय, तर रुद्राष्टकम् ही तुलसीदासांची 8 श्लोकांची स्तुती आहे.

📜 शिव तांडव स्तोत्र · 🪔 श्री शिव आरती (ॐ जय शिव ओंकारा) · 📜 श्री राम स्तुती (श्री रामचंद्र कृपाळू) · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी