🕉 संकटमोचन हनुमानाष्टक

📜 संकटमोचन हनुमानाष्टक

स्तोत्र

रचयितागोस्वामी तुलसीदास

भाषाब्रज

छंद8 सवैये + 1 दोहा

पाठासाठी वेळसुमारे 5 मिनिटे

विशेष दिवसमंगळवार, शनिवार

ध्रुपद«को नहिं जानत है जग में कपि…»

संकटमोचन हनुमानाष्टकाच्या आठ छंदांत हनुमंताचे आठ मोठे «संकटमोचन» प्रसंग आहेत — सूर्यभक्षण, सुग्रीव-राम भेट, सीतेचा शोध, अशोकवन, संजीवनी, नागपाश, अहिरावण-वध — आणि शेवटी भक्त आपले संकट हरण करण्याची प्रार्थना करतो.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

बाल समय रबि भक्षि लियो तब, तीनहुँ लोक भयो अँधियारो। ताहि सों त्रास भयो जग को, यह संकट काहु सों जात न टारो॥ देवन आनि करी बिनती तब, छाँड़ि दियो रबि कष्ट निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Bal Samay Rabi Bhakshi Liyo Tab, Tinahun Lok Bhayo Andhiyaro | Tahi Son Tras Bhayo Jag Ko, Yah Sankat Kahu Son Jat Na Taro || Devan Ani Kari Binati Tab, Chhandi Diyo Rabi Kashta Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

बालपणी तुम्ही सूर्याला गिळले, तेव्हा तिन्ही लोकांत अंधार पसरला; जग भयभीत झाले आणि हे संकट कोणालाच टाळता आले नाही. देवतांनी येऊन विनंती केली, तेव्हा तुम्ही सूर्याला सोडून कष्ट दूर केले — हे कपी, तुमचे नाव «संकटमोचन» आहे, हे जगात कोणाला ठाऊक नाही?

बालि की त्रास कपीस बसै गिरि, जात महाप्रभु पंथ निहारो। चौंकि महा मुनि साप दियो तब, चाहिय कौन बिचार बिचारो॥ कै द्विज रूप लिवाय महाप्रभु, सो तुम दास के सोक निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Bali Ki Tras Kapis Basai Giri, Jat Mahaprabhu Panth Niharo | Chaunki Maha Muni Sap Diyo Tab, Chahiy Kaun Bichar Bicharo || Kai Dvij Rup Livay Mahaprabhu, So Tum Das Ke Sok Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

वालीच्या भीतीने सुग्रीव पर्वतावर राहत होता आणि महाप्रभूंची (रामांची) वाट पाहत होता; (वालीला) महामुनींचा शाप होता, तरीही उपाय शोधायचा होता. तुम्ही ब्राह्मणाचे रूप घेऊन प्रभूंना (सुग्रीवाकडे) घेऊन आलात आणि त्या दासाचे दुःख दूर केले.

अंगद के सँग लेन गये सिय, खोज कपीस यह बैन उचारो। जीवत ना बचिहौ हम सो जु, बिना सुधि लाए इहाँ पगु धारो॥ हेरि थके तट सिंधु सबै तब, लाय सिया सुधि प्रान उबारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Angad Ke Sang Len Gaye Siy, Khoj Kapis Yah Bain Ucharo | Jivat Na Bachihau Ham So Ju, Bina Sudhi Lae Ihan Pagu Dharo || Heri Thake Tat Sindhu Sabai Tab, Lay Siya Sudhi Pran Ubaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

अंगदासोबत तुम्ही सीतेच्या शोधासाठी गेलात; सुग्रीवाने सांगितले होते — सीतेची खबर न आणता इथे पाय ठेवलात तर जिवंत राहणार नाही. सगळे समुद्रकिनाऱ्यावर शोधून थकले, तेव्हा तुम्ही सीतेची खबर आणून सर्वांचे प्राण वाचवले.

रावन त्रास दई सिय को सब, राक्षसि सों कहि सोक निवारो। ताहि समय हनुमान महाप्रभु, जाय महा रजनीचर मारो॥ चाहत सीय असोक सों आगि सु, दै प्रभु मुद्रिका सोक निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Ravan Tras Dai Siy Ko Sab, Rakshasi Son Kahi Sok Nivaro | Tahi Samay Hanuman Mahaprabhu, Jay Maha Rajnichar Maro || Chahat Siy Asok Son Agi Su, Dai Prabhu Mudrika Sok Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

रावणाने राक्षसिणींना सांगून सीतेला खूप घाबरवले; त्या वेळी हे महाप्रभू हनुमंता, तुम्ही जाऊन मोठमोठ्या राक्षसांना मारले. जेव्हा सीता अशोकवृक्षाकडे अग्नी मागत होती, तेव्हा तुम्ही प्रभूंची अंगठी देऊन तिचे दुःख दूर केले.

बान लग्यो उर लछिमन के तब, प्रान तजे सुत रावन मारो। लै गृह बैद्य सुषेन समेत, तबै गिरि द्रोन सु बीर उपारो॥ आनि सजीवन हाथ दई तब, लछिमन के तुम प्रान उबारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Ban Lagyo Ur Lachhiman Ke Tab, Pran Taje Sut Ravan Maro | Lai Grih Baidya Sushen Samet, Tabai Giri Dron Su Bir Uparo || Ani Sajivan Hath Dai Tab, Lachhiman Ke Tum Pran Ubaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

रावणपुत्राचा (मेघनादाचा) बाण लक्ष्मणाच्या छातीत लागला आणि ते मूर्च्छित झाले; तुम्ही सुषेण वैद्याला घरासकट घेऊन आलात आणि मग द्रोणागिरी पर्वतच उचलून आणलात. संजीवनी आणून तुम्ही लक्ष्मणाचे प्राण वाचवले.

रावन जुद्ध अजान कियो तब, नाग कि फाँस सबै सिर डारो। श्रीरघुनाथ समेत सबै दल, मोह भयो यह संकट भारो॥ आनि खगेस तबै हनुमान जु, बंधन काटि सुत्रास निवारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Ravan Juddha Ajan Kiyo Tab, Nag Ki Phans Sabai Sir Daro | Shriraghunath Samet Sabai Dal, Moh Bhayo Yah Sankat Bharo || Ani Khages Tabai Hanuman Ju, Bandhan Kati Sutras Nivaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

रावणाने कपटाने युद्ध केले आणि सर्वांवर नागपाश टाकला; श्री रघुनाथांसह सारे सैन्य मूर्च्छित झाले — हे मोठे संकट होते. तेव्हा हे हनुमंता, तुम्ही गरुडाला घेऊन आलात; त्याने बंधने तोडली आणि भय दूर झाले.

बंधु समेत जबै अहिरावन, लै रघुनाथ पताल सिधारो। देबिहिं पूजि भली बिधि सों बलि, देउ सबै मिलि मंत्र बिचारो॥ जाय सहाय भयो तब ही, अहिरावन सैन्य समेत सँहारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Bandhu Samet Jabai Ahiravan, Lai Raghunath Patal Sidharo | Debihin Puji Bhali Bidhi Son Bali, Deu Sabai Mili Mantra Bicharo || Jay Sahay Bhayo Tab Hi, Ahiravan Sainya Samet Sanharo | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

जेव्हा अहिरावण भावासह (लक्ष्मणासह) रघुनाथांना पाताळात घेऊन गेला आणि देवीची पूजा करून त्यांचा बळी देण्याचा विचार केला, तेव्हा तुम्ही तिथे जाऊन साहाय्य केले आणि अहिरावणाला सैन्यासह ठार मारले.

काज किये बड़ देवन के तुम, बीर महाप्रभु देखि बिचारो। कौन सो संकट मोर गरीब को, जो तुमसों नहिं जात है टारो॥ बेगि हरो हनुमान महाप्रभु, जो कछु संकट होय हमारो। को नहिं जानत है जग में कपि, संकटमोचन नाम तिहारो॥

Kaj Kiye Bad Devan Ke Tum, Bir Mahaprabhu Dekhi Bicharo | Kaun So Sankat Mor Garib Ko, Jo Tumason Nahin Jat Hai Taro || Begi Haro Hanuman Mahaprabhu, Jo Kachhu Sankat Hoy Hamaro | Ko Nahin Janat Hai Jag Men Kapi, Sankatmochan Nam Tiharo ||

हे वीर महाप्रभू, तुम्ही देवतांची मोठमोठी कार्ये केली आहेत — विचार करा, माझ्यासारख्या गरिबाचे असे कोणते संकट आहे जे तुमच्याकडून टळणार नाही? हे महाप्रभू हनुमंता, माझे जे काही संकट असेल, ते लवकर हरण करा.

॥ दोहा ॥ लाल देह लाली लसे, अरु धरि लाल लँगूर। बज्र देह दानव दलन, जय जय जय कपि सूर॥

|| Doha || Lal Deh Lali Lase, Aru Dhari Lal Langur | Bajra Deh Danav Dalan, Jai Jai Jai Kapi Sur ||

लाल देहावर (शेंदुराची) लाली शोभते आणि शेपटीही लाल आहे; वज्रासारखा देह असलेल्या, दानवांचा संहार करणाऱ्या हे वीर कपी, तुमचा जय असो, जय असो, जय असो.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

24 ऑक्टो. (शनिवार)
27 ऑक्टो. (मंगळवार)
31 ऑक्टो. (शनिवार)
3 नोव्हें. (मंगळवार)
7 नोव्हें. (शनिवार)
10 नोव्हें. (मंगळवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: हनुमान चालीसेनंतर; मंगळवार/शनिवार.
विधी: प्रत्येक छंदाच्या शेवटच्या ध्रुपदावर («को नहिं जानत…») हनुमंताच्या त्या प्रसंगाचे ध्यान करावे.
संख्या: रोज 1; संकटात 7 किंवा 11 पाठ.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

हनुमंताचे चित्र/मूर्ती
शेंदूर व चमेलीचे तेल (चोळा चढवण्यासाठी)
लाल फुले (जास्वंद/गुलाब)
लाल वस्त्र किंवा लाल आसन
तुपाचा/तिळाच्या तेलाचा दिवा, धूप
गूळ-चणे, बुंदी किंवा बेसनाच्या लाडवांचा नैवेद्य
तुळशीपत्र (नैवेद्यावर ठेवण्यासाठी)
पाण्याचे पात्र, अक्षता

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
हनुमंतासोबत श्रीराम-सीतेचे स्मरण करावे — रामभक्तीसह केलेलीच हनुमान-पूजा पूर्ण मानली जाते.
मूर्तीला पाण्याने स्नान घालावे (चित्र असल्यास पाण्याचे शिंतोडे द्यावेत), मग शेंदूर व चमेलीचे तेल अर्पण करावे (मंगळवारी/शनिवारी चोळा चढवण्याची परंपरा आहे).
लाल फुले, अक्षता, धूप-दीप अर्पण करावेत; गूळ-चणे किंवा लाडवांचा नैवेद्य तुळशीपत्रासह दाखवावा.
हनुमान चालीसा/बजरंग बाण/सुंदरकांडाचा पाठ करावा, मग «आरती कीजै हनुमान लला की» ही आरती म्हणावी.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

पाठाच्या दिवशी ब्रह्मचर्य, सात्त्विक आहार आणि क्रोधत्याग पाळावा.
मांस-मद्याचे सेवन करू नये; हनुमान-पूजेत पावित्र्याला सर्वोच्च स्थान दिले आहे.
परंपरेनुसार स्त्रिया मूर्तीला स्पर्श करत नाहीत व चोळा अर्पण करत नाहीत; पण पाठ, भजन आणि दीप-आरती सर्वजण करू शकतात.
सुतक किंवा अशौचाच्या दिवसांत विधिवत पूजेऐवजी मनातल्या मनात स्मरण करावे.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

संकटनिवारणाची प्रार्थना — प्रत्येक छंद एका मोठ्या संकटातून सोडवल्याची कथा आहे.
आत्मविश्वास: माझ्यासारख्या गरिबाचे असे कोणते संकट आहे जे तुमच्याकडून टळणार नाही — हा भाव.

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

हनुमानाष्टक आणि हनुमान चालीसा यांत फरक काय?

चालीसेत 40 चौपायांमध्ये गुणवर्णन आहे; अष्टकात 8 छंदांमध्ये 8 संकटमोचन प्रसंग आहेत — दोन्ही बहुधा सोबतच वाचले जातात.

📿 हनुमान चालीसा · 🪔 श्री हनुमान आरती (आरती कीजै हनुमान लला की) · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी