🕉 शिव तांडव स्तोत्र

📜 शिव तांडव स्तोत्र

स्तोत्र

रचयितारावण

भाषासंस्कृत

छंदपंचचामर

श्लोक15

पाठासाठी वेळसुमारे 6–8 मिनिटे

विशेषप्रदोषकाळ, सोमवार, श्रावण

शिव तांडव स्तोत्र आपल्या नाद-लयीसाठी प्रसिद्ध आहे — प्रत्येक ओळीत डमरू आणि मृदंगासारखा घुमणारा नाद आहे. परंपरेनुसार कैलासाखाली दबल्यावर शिवभक्त रावणाने शिवांना प्रसन्न करण्यासाठी हे स्तोत्र गायले.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम्। डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम्॥१॥

Jatatavigalajjalapravahapavitasthale Gale'valambya Lambitam Bhujangatungamalikam | Damaddamaddamaddamanninadavaddamarvayam Chakara Chandatandavam Tanotu Nah Shivah Shivam ||1 ||

ज्यांच्या जटारूपी वनातून वाहणाऱ्या गंगेच्या धारेने स्थान पवित्र केले, ज्यांच्या गळ्यात मोठ्या सर्पांची माळ लटकत आहे, आणि ज्यांनी डमरूच्या «डम-डम» नादासह प्रचंड तांडव केले — ते शिव आमचे कल्याण करोत.

जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी- विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि। धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम॥२॥

Jatakatahasambhramabhramannilimpanirjhari- Vilolavichivallarivirajamanamurdhani | Dhagaddhagaddhagajjvalallalatapattapavake Kishorachandrashekhare Ratih Pratikshanam Mama ||2 ||

ज्यांच्या जटारूपी कढईत फिरणाऱ्या देवनदीच्या (गंगेच्या) चंचल लाटा मस्तकावर शोभतात, ज्यांच्या कपाळावर अग्नी «धग-धग» जळत आहे आणि मस्तकावर बालचंद्र आहे — त्या शिवांवर माझे प्रेम प्रत्येक क्षणी टिकून राहो.

धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे। कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि॥३॥

Dharadharendranandinivilasabandhubandhura Sphuraddigantasantatipramodamanamanase | Kripakatakshadhoraniniruddhadurdharapadi Kvachiddigambare Mano Vinodametu Vastuni ||3 ||

पर्वतराजकन्येच्या (पार्वतीच्या) विलासात साथ देणारे, ज्यांचे मन सर्व दिशांतील प्राण्यांमुळे प्रसन्न राहते, ज्यांच्या कृपादृष्टीची धार कठीणातील कठीण आपत्तीही थोपवते — त्या दिगंबर शिवांत माझे मन आनंद पावो.

जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे। मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि॥४॥

Jatabhujangapingalasphuratphanamaniprabha Kadambakunkumadravapraliptadigvadhumukhe | Madandhasindhurasphurattvaguttariyamedure Mano Vinodamadbhutam Bibhartu Bhutabhartari ||4 ||

जटांमध्ये विळखा घातलेल्या सर्पांच्या फण्यांवरील मण्यांच्या पिवळ्या प्रभेने दिशारूपी स्त्रियांची मुखे केशराने रंगल्यासारखी दिसतात, आणि जे मदमस्त हत्तीचे कातडे पांघरतात — त्या भूतपती शिवांत माझे मन अद्भुत आनंद पावो.

सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर प्रसूनधूलिधोरणी विधूसराङ्घ्रिपीठभूः। भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटक श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः॥५॥

Sahasralochanaprabhrityasheshalekhashekhara Prasunadhulidhorani Vidhusaranghripithabhuh | Bhujangarajamalaya Nibaddhajatajutaka Shriyai Chiraya Jayatam Chakorabandhushekharah ||5 ||

इंद्रादी सर्व देवांच्या मुकुटांवरील फुलांच्या परागाने ज्यांचे चरणपीठ धूसर झाले आहे, ज्यांचा जटाजूट सर्पराजाच्या माळेने बांधलेला आहे — ते चंद्रशेखर (शिव) आम्हाला चिरकाळ समृद्धी देवोत.

ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा- निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम्। सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पदेशिरोजटालमस्तु नः॥६॥

Lalatachatvarajvaladdhananjayasphulingabha- Nipitapanchasayakam Namannilimpanayakam | Sudhamayukhalekhaya Virajamanashekharam Mahakapalisampadeshirojatalamastu Nah ||6 ||

ज्यांनी कपाळरूपी वेदीवर जळणाऱ्या अग्नीच्या ठिणगीने कामदेवाला भस्म केले, देवराज ज्यांना नमन करतात, ज्यांच्या मस्तकावर चंद्रकला शोभते — ते जटाधारी महाकपाली शिव आम्हाला संपत्ती देवोत.

कराल भालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल- द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके। धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक- प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम॥७॥

Karala Bhalapattikadhagaddhagaddhagajjvala- Ddhananjayahutikritaprachandapanchasayake | Dharadharendranandinikuchagrachitrapatraka- Prakalpanaikashilpini Trilochane Ratirmama ||7 ||

ज्यांनी विक्राळ कपाळावर धगधगणाऱ्या अग्नीत प्रचंड कामदेवाची आहुती दिली, आणि जे पार्वतीच्या शृंगाराची चित्रे रेखाटणारे एकमेव कलाकार आहेत — त्या त्रिनेत्र शिवांवर माझे प्रेम असो.

नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्- कुहूनिशीथिनीतमः प्रबन्धबद्धकन्धरः। निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः॥८॥

Navinameghamandaliniruddhadurdharasphurat- Kuhunishithinitamah Prabandhabaddhakandharah | Nilimpanirjharidharastanotu Krittisindhurah Kalanidhanabandhurah Shriyam Jagaddhurandharah ||8 ||

नव्या मेघांनी वेढलेल्या अमावास्येच्या मध्यरात्रीच्या दाट अंधारासारखा ज्यांचा कंठ आहे, जे गंगेला धारण करतात, हत्तीचे कातडे पांघरतात, चंद्रामुळे सुंदर दिसतात आणि जगाचा भार उचलतात — ते शिव आम्हाला श्री (समृद्धी) देवोत.

प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा- वलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम्। स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे॥९॥

Praphullanilapankajaprapanchakalimaprabha- Valambikanthakandaliruchiprabaddhakandharam | Smarachchhidam Purachchhidam Bhavachchhidam Makhachchhidam Gajachchhidandhakachchhidam Tamantakachchhidam Bhaje ||9 ||

उमललेल्या नीलकमळांच्या सावळ्या प्रभेसारखा ज्यांचा कंठ आहे, ज्यांनी काम, त्रिपुर, संसारबंधन, दक्षयज्ञ, गजासुर, अंधकासुर आणि यम (मृत्यू) यांचाही छेद केला — त्या शिवांना मी भजतो.

अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम्। स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे॥१०॥

Akharvasarvamangalakalakadambamanjari Rasapravahamadhurivijrimbhanamadhuvratam | Smarantakam Purantakam Bhavantakam Makhantakam Gajantakandhakantakam Tamantakantakam Bhaje ||10 ||

जे सर्वमंगला (पार्वतीच्या) कलारूपी कदंबमंजिरीतील रसाच्या माधुर्याचे भ्रमर आहेत, आणि जे काम, त्रिपुर, संसार, यज्ञ, गजासुर, अंधक आणि यम यांचा अंत करणारे आहेत — त्या शिवांना मी भजतो.

जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट्। धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल ध्वनिक्रमप्रवर्तित प्रचण्डताण्डवः शिवः॥११॥

Jayatvadabhravibhramabhramadbhujangamashvasa- Dvinirgamatkramasphuratkaralabhalahavyavat | Dhimiddhimiddhimidhvananmridangatungamangala Dhvanikramapravartita Prachandatandavah Shivah ||11 ||

ज्यांच्या मस्तकावर वेगाने फिरणाऱ्या सर्पांच्या फुत्कारांनी विक्राळ अग्नी भडकत आहे, आणि मृदंगाच्या «धिमि-धिमि» मंगल नादाच्या तालावर ज्यांचे प्रचंड तांडव चालू आहे — त्या शिवांचा जयजयकार असो.

दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्- गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः। तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समं प्रवर्तयन्मनः कदा सदाशिवं भजे॥१२॥

Drishadvichitratalpayorbhujangamauktikasrajor- Garishtharatnaloshthayoh Suhridvipakshapakshayoh | Trinaravindachakshushoh Prajamahimahendrayoh Samam Pravartayanmanah Kada Sadashivam Bhaje ||12 ||

दगड आणि सुंदर शय्या, सर्प आणि मोत्यांची माळ, मौल्यवान रत्न आणि मातीचे ढेकूळ, मित्र आणि शत्रू, गवताची काडी आणि कमलनयना स्त्री, प्रजा आणि सम्राट — या सर्वांत समभाव ठेवून मी सदाशिवाला केव्हा भजेन?

कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरः स्थमञ्जलिं वहन्। विलोललोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम्॥१३॥

Kada Nilimpanirjharinikunjakotare Vasan Vimuktadurmatih Sada Shirah Sthamanjalim Vahan | Vilolalolalochano Lalamabhalalagnakah Shiveti Mantramuchcharan Kada Sukhi Bhavamyaham ||13 ||

गंगेच्या काठावरील कुंजात राहत, कुबुद्धीपासून मुक्त होऊन, मस्तकावर अंजली जोडून, चंचल नेत्रांनी, कपाळावर टिळा धारण करून «शिव» मंत्राचा उच्चार करत मी केव्हा सुखी होईन?

इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम्। हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम्॥१४॥

Imam Hi Nityamevamuktamuttamottamam Stavam Pathansmaranbruvannaro Vishuddhimeti Santatam | Hare Gurau Subhaktimashu Yati Nanyatha Gatim Vimohanam Hi Dehinam Sushankarasya Chintanam ||14 ||

जो मनुष्य हे श्रेष्ठ स्तोत्र नित्य वाचतो, स्मरतो आणि म्हणतो, तो सदैव शुद्ध राहतो आणि लवकरच गुरूंवर (शिवांवर) दृढ भक्ती मिळवतो — याशिवाय दुसरी गती नाही; शंकरांचे चिंतनच प्राण्यांचा मोह दूर करते.

पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे। तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः॥१५॥

Pujavasanasamaye Dashavaktragitam Yah Shambhupujanaparam Pathati Pradoshe | Tasya Sthiram Rathagajendraturangayuktam Lakshmim Sadaiva Sumukhim Pradadati Shambhuh ||15 ||

प्रदोषकाळी पूजेच्या शेवटी जो दशमुखाने (रावणाने) गायलेल्या या शिवस्तोत्राचा पाठ करतो, त्याला शंभू रथ, हत्ती आणि घोड्यांनी युक्त अशी स्थिर आणि प्रसन्नमुखी लक्ष्मी प्रदान करतात.

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

23 ऑक्टो. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
26 ऑक्टो. (सोमवार)
2 नोव्हें. (सोमवार)
6 नोव्हें. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
9 नोव्हें. (सोमवार)
16 नोव्हें. (सोमवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: प्रदोषकाळ (सूर्यास्ताच्या आसपास) — शेवटच्या श्लोकात प्रदोषकाळातील पाठाचे फळ सांगितले आहे.
विधी: शिवपूजेनंतर, शिवलिंगासमोर, लयीत आणि स्पष्ट उच्चारांसह.
सराव: पंचचामर छंद वेगवान लयीचा आहे — आधी रोमन लिपी/अर्थासह हळूहळू शिकावे, मग लयीत म्हणावे.
संख्या: रोज 1 वेळा; सोमवारी/प्रदोषाला 3 वेळा.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

शिवलिंग किंवा शिव-परिवाराचे चित्र
शुद्ध पाणी व कच्चे दूध (अभिषेकासाठी)
बेलपत्र (तीन पानांचे, न फाटलेले)
धोत्रा, रुईची फुले, भांग (परंपरेनुसार)
पांढरे चंदन, भस्म, अक्षता
धूप, तुपाचा दिवा
फळे व मिठाईचा नैवेद्य
रुद्राक्षाची माळ (जपासाठी)

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
शिवलिंगावर आधी पाणी, मग दूध (आणि शक्य असल्यास दही, तूप, मध, साखर — पंचामृत), मग पुन्हा पाण्याने अभिषेक करावा; अभिषेक करताना «ॐ नमः शिवाय» म्हणत राहावे.
पांढरे चंदन व भस्माचा टिळा, अक्षता, बेलपत्र (गुळगुळीत बाजू शिवलिंगाकडे), धोत्रा व रुईची फुले अर्पण करावीत.
धूप-दीप दाखवून नैवेद्य दाखवावा; मग मंत्र-जप किंवा शिव चालीसा/रुद्राष्टकाचा पाठ करावा.
«ॐ जय शिव ओंकारा» ही आरती म्हणावी; शिवलिंगाची प्रदक्षिणा अर्धीच घातली जाते — जलाधारी (सोमसूत्र) ओलांडली जात नाही.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

शिवपूजेत केवड्याचे फूल आणि तुळशीपत्र परंपरेने वर्ज्य मानले जाते; हळद-कुंकू शिवलिंगावर नव्हे, तर पार्वती मातेला अर्पण करावे.
बेलपत्र खंडित (फाटलेले-तुटलेले) नसावे; एकच बेलपत्र धुऊन पुन्हाही वाहता येते.
सोमवार, प्रदोष (त्रयोदशी) आणि मासिक शिवरात्र हे शिवोपासनेचे विशेष दिवस आहेत.
शिवलिंगावर वाहिलेले पाणी/दूध पायदळी येऊ नये — ते एखाद्या कुंडीत किंवा झाडाच्या मुळाशी घालावे.

📜 कथा / उगम

कथेनुसार रावण कैलास पर्वत उचलू लागला; शिवांनी पायाच्या अंगठ्याने पर्वत दाबला आणि रावणाचा हात खाली दबला. वेदनेत रावणाने हे स्तोत्र गायले — प्रसन्न होऊन शिवांनी त्याला मुक्त केले आणि «रावण» (मोठ्याने रडणारा/गर्जना करणारा) हे नाव दिले.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

शिवभक्ती, मनाची दृढता आणि भयमुक्तीसाठी प्रार्थना.
प्रदोष-पूजेच्या शेवटी पाठ केल्याने समृद्धी येते अशी मान्यता (श्लोक 15).
श्लोक 12 मधील समभाव — सुख-दुःख, मित्र-शत्रू यांत सारखेच मन — ही याची सर्वांत मोठी शिकवण.

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

शिव तांडव स्तोत्र कोणी लिहिले?

परंपरेनुसार रावणाने; शेवटच्या श्लोकात याला «दशवक्त्रगीत» (दशमुखाने गायलेले) म्हटले आहे.

केव्हा वाचावे?

प्रदोषकाळी (सूर्यास्ताच्या आसपास), विशेषतः सोमवारी, प्रदोष व्रताला आणि महाशिवरात्रीला.

यात किती श्लोक आहेत?

प्रचलित पाठात 15; काही आवृत्त्यांमध्ये 17 किंवा 19.

📜 श्री रुद्राष्टकम् · 📿 शिव चालीसा · 📜 शिव पंचाक्षर स्तोत्र · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी