🕉 महामृत्युंजय मंत्र

मंत्र

वेदऋग्वेद 7.59.12, यजुर्वेद 3.60

ऋषीवसिष्ठ

देवतात्र्यंबक शिव

वेळसकाळ, प्रदोष, सोमवार

माळरुद्राक्ष

अनुष्ठानसव्वा लाख जप (आचार्यांसोबत)

महामृत्युंजय मंत्राला «मृतसंजीवनी» असेही म्हटले आहे. रोग, भय आणि अकाली मृत्यूच्या संकटात रक्षण व दीर्घायुष्य मिळावे, अशी शिवाकडे प्रार्थना म्हणून याचा जप केला जातो.

📖 संपूर्ण पाठ — अर्थासह

मूळ पाठ सहज वाचता यावा म्हणून मराठी वाचकांच्या देवनागरी लिपीतच दिला आहे (उच्चार बदललेला नाही); रोमन लिपीत पाहण्यासाठी वरील बटण दाबा.

ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्। उर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्॥

Om Tryambakam Yajamahe Sugandhim Pushtivardhanam | Urvarukamiva Bandhanan Mrityormukshiya Ma'mritat ||

तीन नेत्र असलेल्या, सुगंधित (पुण्यकीर्ती असलेल्या) आणि पोषण वाढवणाऱ्या शिवाची आम्ही पूजा करतो; जशी पिकलेली काकडी आपल्या वेलीच्या बंधनातून सहज सुटते, तसे त्यांनी आम्हाला मृत्यूच्या बंधनातून मुक्त करावे — अमृतापासून (मोक्षापासून) नव्हे.

🔍 शब्दशः अर्थ

त्र्यम्बकम् (Tryambakam)तीन नेत्र असलेल्या (शिवाला)

यजामहे (Yajamahe)आम्ही पूजतो

सुगन्धिम् (Sugandhim)सुगंधित — दिव्य कीर्ती असलेल्या

पुष्टिवर्धनम् (Pushtivardhanam)पोषण व वृद्धी करणाऱ्या

उर्वारुकम् इव (Urvarukam Iva)काकडी/खरबुजाप्रमाणे

बन्धनात् (Bandhanat)(वेलीच्या) बंधनातून

मृत्योः (Mrityoh)मृत्यूपासून

मुक्षीय (Mukshiya)मुक्त करो

मा अमृतात् (Ma Amritat)अमृतापासून (मोक्षापासून) नव्हे

📿 जप-गणना (108 मण्यांची माळ)

प्रत्येक जपाला एकदा बटण दाबा; प्रत्येक 108 जपांनंतर एक माळ पूर्ण होते (फोन हलकासा कंप पावतो). ही गणना याच डिव्हाइसवर/ब्राउझरमध्ये जतन राहते.

📅 पुढील शुभ दिवस (आमच्या पंचांगानुसार)

23 ऑक्टो. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
26 ऑक्टो. (सोमवार)
2 नोव्हें. (सोमवार)
6 नोव्हें. (शुक्रवार) — प्रदोष व्रत
7 नोव्हें. (शनिवार) — मासिक शिवरात्र
9 नोव्हें. (सोमवार)

तारखा दिल्लीच्या सूर्योदयानुसार आहेत; आपल्या शहरासाठी आजचे पंचांग पाहा.

🪔 जप / पाठ कसा करावा

वेळ: सकाळी ब्राह्ममुहूर्तावर किंवा स्नानानंतर; सोमवार व प्रदोष विशेष.
आसन व दिशा: दर्भाचे/लोकरीचे आसन, पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून.
माळ: रुद्राक्षाची माळ; माळ गोमुखीत (कापडी पिशवीत) ठेवून जप करावा.
संख्या: रोज 108 (एक माळ); संकटात 11 माळा; मोठे अनुष्ठान म्हणजे सव्वा लाख जप — योग्य आचार्यांच्या मार्गदर्शनाखाली.
उच्चार: «त्र्यम्बकं» = त्र्यम्-बकम्; «माऽमृतात्» मधील अवग्रहावर किंचित थांबावे; उच्चार स्पष्ट व सावकाश असावा.
अभिषेक: जपासोबत शिवलिंगावर पाण्याने/दुधाने अभिषेक करण्याची परंपरा आहे.

🛕 पूजा-विधी (टप्प्याटप्प्याने)

🧺 लागणारे साहित्य

शिवलिंग किंवा शिव-परिवाराचे चित्र
शुद्ध पाणी व कच्चे दूध (अभिषेकासाठी)
बेलपत्र (तीन पानांचे, न फाटलेले)
धोत्रा, रुईची फुले, भांग (परंपरेनुसार)
पांढरे चंदन, भस्म, अक्षता
धूप, तुपाचा दिवा
फळे व मिठाईचा नैवेद्य
रुद्राक्षाची माळ (जपासाठी)

🪷 विधी

स्नान करून स्वच्छ (शक्य असल्यास धुतलेले) कपडे घालावेत; पूजेची जागा स्वच्छ करून चौरंगावर स्वच्छ वस्त्र अंथरावे.
आचमन (तीन वेळा पाणी प्राशन) करून हात-तोंड शुद्ध करावे; आसनावर बसून मन शांत करावे.
तुपाचा किंवा तिळाच्या तेलाचा दिवा लावावा — दिवा देवतेच्या उजव्या बाजूला ठेवण्याची परंपरा आहे.
उजव्या हातात पाणी, अक्षता आणि फूल घेऊन संकल्प करावा — आपले नाव, गोत्र, ठिकाण, तिथी आणि पूजेचा हेतू मनात किंवा मोठ्याने म्हणावा; मग ते पाणी जमिनीवर सोडावे.
सर्वप्रथम श्री गणेशाचे स्मरण करावे (ॐ गं गणपतये नमः).
शिवलिंगावर आधी पाणी, मग दूध (आणि शक्य असल्यास दही, तूप, मध, साखर — पंचामृत), मग पुन्हा पाण्याने अभिषेक करावा; अभिषेक करताना «ॐ नमः शिवाय» म्हणत राहावे.
पांढरे चंदन व भस्माचा टिळा, अक्षता, बेलपत्र (गुळगुळीत बाजू शिवलिंगाकडे), धोत्रा व रुईची फुले अर्पण करावीत.
धूप-दीप दाखवून नैवेद्य दाखवावा; मग मंत्र-जप किंवा शिव चालीसा/रुद्राष्टकाचा पाठ करावा.
«ॐ जय शिव ओंकारा» ही आरती म्हणावी; शिवलिंगाची प्रदक्षिणा अर्धीच घातली जाते — जलाधारी (सोमसूत्र) ओलांडली जात नाही.
शेवटी आरती करावी, पुष्पांजली अर्पण करावी आणि प्रदक्षिणा घालावी (जागा नसल्यास आपल्या जागीच स्वतःभोवती फिरावे).
पूजेत झालेल्या चुकांबद्दल क्षमा-प्रार्थना करावी, प्रसाद वाटावा आणि स्वतःही ग्रहण करावा.

⚠️ नियम व पथ्ये

शिवपूजेत केवड्याचे फूल आणि तुळशीपत्र परंपरेने वर्ज्य मानले जाते; हळद-कुंकू शिवलिंगावर नव्हे, तर पार्वती मातेला अर्पण करावे.
बेलपत्र खंडित (फाटलेले-तुटलेले) नसावे; एकच बेलपत्र धुऊन पुन्हाही वाहता येते.
सोमवार, प्रदोष (त्रयोदशी) आणि मासिक शिवरात्र हे शिवोपासनेचे विशेष दिवस आहेत.
शिवलिंगावर वाहिलेले पाणी/दूध पायदळी येऊ नये — ते एखाद्या कुंडीत किंवा झाडाच्या मुळाशी घालावे.

📜 कथा / उगम

एका कथेनुसार मृकंडू ऋषींचे पुत्र मार्कंडेय यांचे आयुष्य केवळ सोळा वर्षांचे होते; त्यांनी शिवलिंगाला मिठी मारून या मंत्राने आराधना केली आणि यमराज आल्यावर स्वतः शिवांनी प्रकट होऊन त्यांचे रक्षण केले — तेव्हापासून याला मृत्युंजय (मृत्यूवर विजय मिळवणारा) मंत्र म्हटले जाते.

🌟 लाभ (परंपरेनुसार)

रोग, भय आणि संकटात रक्षण व दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना.
कुटुंबातील कोणी आजारी असल्यास त्याच्या नावाने संकल्प करून जप करण्याची परंपरा.
मानसिक शांती आणि मृत्यूच्या भीतीतून मुक्ततेचा भाव.

या शास्त्रांत वर्णिलेल्या पारंपरिक श्रद्धा आहेत; फळ हे श्रद्धा, साधनेतील शिस्त आणि स्वतःच्या कर्मावर अवलंबून असते, असे मानले जाते.

❓ नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

महामृत्युंजय मंत्राचा जप किती वेळा करावा?

रोज 108 वेळा; विशेष संकल्पासाठी 11 माळा किंवा सव्वा लाखाचे अनुष्ठान (आचार्यांसोबत).

दुसऱ्या कोणासाठी जप करता येतो का?

हो, संकल्पात त्या व्यक्तीचे नाव व गोत्र घेऊन तिच्या आरोग्यासाठी जप केला जातो.

रात्री जप करता येतो का?

संकटात कधीही; नियमित अनुष्ठान सकाळी करणे उत्तम मानले जाते.

🕉 ॐ नमः शिवाय · 📿 शिव चालीसा · 🪐 चंद्र मंत्र · 🪔 आपल्या कुंडलीवरून आपला ग्रह/देवता जाणून घ्या · 🧙 ज्योतिषांना विचारा · 🕉 सर्व मंत्र व आरत्या · 🇮🇳 हिंदीत वाचा · 🌐 English

टीप: पाठ भक्तिभावाने आणि शुद्ध उच्चारांसह करावा; विशेष अनुष्ठानासाठी जाणकार आचार्यांचे मार्गदर्शन घ्यावे.

इतर मंत्र व आरती

या विषयावरील पाने

मंत्र, आरती व चालीसा व्रत-सण स्वप्न-कोश हिंदू दिनदर्शिका शुभ मुहूर्त आजचे पंचांग आजचे राशीभविष्य आजचे पंचांग मोफत कुंडली कुंडली जुळवणी